INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY
iPSB
  wyszukiwanie zaawansowane
 
  wyszukiwanie proste
 
Biogram Postaci z tego okresu
 Stefan Smólski     

Stefan Smólski  

 
 
Biogram został opublikowany w latach 1999-2000 w XXXIX tomie Polskiego Słownika Biograficznego.

 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 

Smólski Stefan (1879–1938), prawnik, działacz chadecki, minister RP. Ur. 2 IX w rodzinie ziemiańskiej w majątku Karolówka w gub. podolskiej, był synem Karola i Julii z Jabłońskich.

S. ukończył gimnazjum w Niemirowie i szkołę wojskową w Kijowie (z odznaczeniem), a następnie studiował matematykę na uniwersytecie w Odessie oraz prawo w Kijowie. Od r. 1907 pracował jako adwokat w Kijowie. W r. 1914 jako podporucznik rezerwy został powołany do armii rosyjskiej. Zaraz na początku pierwszej wojny światowej odniósł rany w bitwie pod Lwowem i został zwolniony ze służby. Po rewolucji lutowej 1917 w Rosji zaangażował się w polską działalność polityczno-wojskową. Dn. 6 (19) III 1917 został wydelegowany przez konferencję działaczy polskich (tzw. II Zjazd Polski na Rusi) obradującą w Kijowie do zgromadzenia organizacji społecznych tego miasta. Dn. 9 (22) IV t.r. na wiecu oficerów i żołnierzy pochodzenia polskiego służących w armii rosyjskiej został wybrany na członka Rady Tymczasowej Związku Polaków Wojskowych okręgu kijowskiego (w późniejszym czasie był jego prezesem); wszedł też w skład komisji organizacyjnej Tow. Popierania Polskiej Wiedzy Wojskowej w Kijowie. Na początku czerwca S. uczestniczył w I Ogólnym Zjeździe Polaków Wojskowych w Piotrogrodzie, zasiadał w jego prezydium i należał do prawicowej frakcji, która optowała za utworzeniem wojska polskiego w Rosji. W tym duchu wypowiedział się na forum III Zjazdu Polskiego na Rusi w Kijowie (18–24 VI t.r.), przyczyniając się w znacznym stopniu do poparcia tej idei przez zebranych. W ostatnim dniu obrad został wybrany, jako drugi w kolejności oddanych głosów, do Polskiego Komitetu Wykonawczego (PKW) na Rusi. Był delegatem PKW na ogólnorosyjską Konferencję Państwową w Moskwie (12–15 VIII t.r.) zwołaną przez premiera A. Kiereńskiego.

Dn. 29 XI 1919 S. został zastępcą naczelnika okręgu administracyjnego wołyńskiego, utworzonego w ramach Zarządu Cywilnego Ziem Wschodnich, kierowanego przez Jerzego Osmołowskiego, ale wkrótce podał się do dymisji, nie aprobując polityki Osmołowskiego. Gdy w poł. stycznia 1920, w związku z przygotowaniami do nowej ofensywy, powołany został Zarząd Cywilny Ziem Wołynia i Frontu Podolskiego z Antonim Mińkiewiczem na czele, S. awansował na naczelnika okręgu wołyńskiego (nazywany był nieformalnie woj. wołyńskim). Funkcję tę pełnił do likwidacji Zarządu, tj. do 9 IX 1920. Następnie osiadł w Warszawie i został adwokatem przy Okręgowym Sądzie Apelacyjnym. Dn. 22 XII 1921 Rada Miejska obrała go wiceprezydentem Warszawy w miejsce ustępującego Karola Rychlińskiego; był nim do 1 XII 1922. Na tym stanowisku nadzorował Administrację Gospodarstwa Rolnego i Leśnego m. st. Warszawy.

W tym czasie S. związał się z powstałym w r. 1920 Chrześcijańsko-Narodowym Stronnictwem Pracy (ChNSP, potem Polskie Stronnictwo Chrześcijańskiej Demokracji – PSChD). Zasiadał w Radzie Naczelnej ChNSP, a także w Głównym Komitecie Polskiego Czerwonego Krzyża, Zarządzie Polskiego Tow. Opieki nad Kresami. W wyborach parlamentarnych w listopadzie 1922 był kandydatem koalicyjnego Chrześcijańskiego Związku Jedności Narodowej (lista nr 8) jednocześnie do Sejmu RP w okręgu 57 (Łuck, Równe) i Senatu (z listy państwowej). Wybory na Wołyniu przegrał, ale wszedł do Senatu, zostając członkiem i sekretarzem Klubu Chrześcijańskiej Demokracji; pracował w senackiej Komisji Gospodarstwa Społecznego. W r. 1923 wszedł do Zarządu Głównego PSChD (ponownie wybrany w r. 1925). Po ustąpieniu z rządu Wincentego Witosa (tzw. II gabinet Witosa) ministra pracy i opieki społecznej Ludwika Darowskiego, premier powołał S-ego na jego miejsce (nominacja nastąpiła 1 IX 1923, w posiedzeniach Rady Ministrów S. brał udział od 6 XI). Jako minister wykazał się sporą aktywnością. Już 13 X spowodował wysłanie przez rząd specjalnej komisji dla zbadania przyczyn narastania bezrobocia i kryzysu społecznego w Łodzi. Pod koniec października został wyznaczony, wraz z ministrami Wojciechem Korfantym i Stanisławem Grabskim, do przeprowadzenia akcji przeciwstrajkowej, ale w listopadzie, w czasie trwania strajku powszechnego i zamieszek w Krakowie, jego pozycja w rządzie osłabła. Kilkakrotnie występował na forum Rady Ministrów z projektami aktów normatywnych: poparł przygotowane przez swego poprzednika projekty ustaw o inspekcji pracy i społecznym pośrednictwie pracy, opracował rozporządzenia o przedłużeniu czasu pracy w cukrowniach w kampanii cukrowniczej 1923/4 r., o rozciągnięciu mocy ustawy o czasie pracy w przemyśle i handlu (z 18 XII 1919) na województwa wschodnie, Spisz i Orawę oraz projekty ustaw o zmianie ustawodawstwa państw zabórczych w przedmiocie okresu wypowiedzenia pracy, o pracownikach domowych (niezaakceptowany przez rząd) i dwóch ustaw antyinflacyjnych. Z urzędu ministra ustąpił wraz z całym rządem 17 XII 1923.

W lutym 1924 wziął S. udział w zjeździe wołyńskim Polskiego Tow. Opieki nad Kresami. W grudniu t.r., w czasie kolejnej rekonstrukcji pozaparlamentarnego gabinetu Władysława Grabskiego, dla zrównoważenia wpływów lewicy został mianowany (24 XII) podsekretarzem stanu w Min. Spraw Wewnętrznych (MSW) przy ministrze Cyrylu Ratajskim. Zajmować się miał szczególnie Ziemiami Wschodnimi ogarniętymi przez działania dywersyjne inspirowane przez ZSRR; w tym charakterze odbył w r. 1925 wizytację Wołynia i wszedł w skład niejawnej komórki rządowej – Sekcji Komitetu Politycznego Rady Ministrów dla Spraw Województw Wschodnich i Mniejszości Narodowych, pracującej pod przewodnictwem wicepremiera Stanisława Thugutta. Wziął udział w sześciu jej posiedzeniach pomiędzy 28 III a 26 V 1925. Współdziałał z Thuguttem przy ostatecznym rozwiązaniu sprawy automatycznego nadania mieszkańcom województw wschodnich obywatelstwa polskiego, ale w wielu innych aspektach polityki wobec mniejszości blokował jego propozycje. W dyskusji nad spółdzielczością na Kresach poparł kredytowanie spółdzielni mieszanych narodowościowo. W ostry konflikt z Thuguttem popadł S. na początku lutego 1925, wskutek wydanego z własnej inicjatywy rozporządzenia o konieczności uzyskania zgody władz administracyjnych na każde (także poselskie) zebranie zwołane na Ziemiach Wschodnich. Spowodowało ono protesty lewicy i mniejszości narodowych. Mimo ustępliwości ministra Ratajskiego i próby pośrednictwa prezydenta Stanisława Wojciechowskiego, S. nie zgodził się na zmianę tego rozporządzenia, grożąc, podobnie jak i jego oponent, dymisją. Na tę sprawę nałożył się konflikt z Polską Partią Socjalistyczną (PPS) w związku z tym, że S. nie wyegzekwował karnego przeniesienia do Poznania kierownika urzędu policji politycznej w Warszawie Józefa Piątkiewicza, obwinianego o organizowanie działań terrorystycznych wymierzonych w lewicę. Dn. 2 IV 1925 w przemówieniu sejmowym Norbert Barlicki z PPS obarczył S-ego i Ratajskiego odpowiedzialnością za zastrzelenie w pociągu przekazywanych do ZSRR oficerów-komunistów, Walerego Bagińskiego i Antoniego Wieczorkiewicza, przez towarzyszącego im policjanta i zażądał ustąpienia obu ministrów. W ślad za rezygnacją Thugutta, który w wywiadach prasowych zarzucił kierownictwu MSW tolerowanie nadużyć administracji w województwach wschodnich i nieprzestrzeganiem wobec ich mieszkańców konstytucyjnych praw obywatelskich, również S. otrzymał 14 VI dymisję na prośbę własną (wraz z Ratajskim).

Dn. 29 XI 1925 Rada Naczelna PSChD powierzyła S-emu przewodnictwo komisji do opracowania zmian ordynacji wyborczej. W grudniu t.r. złożył egzamin notarialny przed Komisją Sądu Okręgowego w Łucku i w styczniu 1926 otrzymał nominację ministra sprawiedliwości na notariusza przy Wydz. Hipotecznym Sądu Okręgowego w Lublinie. Jednocześnie złożył mandat senatora, z pracy politycznej jednak nie zrezygnował. Przyjął wystosowaną przez premiera Aleksandra Skrzyńskiego propozycję udziału w tzw. Komisji Trzech (wraz z Michałem Bobrzyńskim i Stanisławem Kasznicą), powołanej 2 I 1926 dla opracowania projektu reorganizacji administracji państwowej. Komisja pracowała do 13 II, jej wnioski końcowe omawiała Rada Ministrów na posiedzeniach w dn. 24 i 31 III t.r. W czasie rozmów nad sformowaniem nowego rządu prawicowo-centrowego na początku maja 1926 (tzw. III gabinet Witosa) S. został wysunięty przez PSChD i poparty zdecydowanie przez endecję przy niechęci ze strony Witosa. Dn. 9 V, po kilkunastogodzinnych przetargach, Witos ustąpił i następnego dnia S. został ministrem spraw wewnętrznych. W nocy z 10 na 11 V Komisariat Rządu na m. st. Warszawę dokonał konfiskaty wywiadu z Józefem Piłsudskim w „Kurierze Porannym”, zawierającego wypowiedzi krytyczne pod adresem nowego rządu i choć S. formalnie jeszcze nie objął resortu z rąk swego poprzednika, uważano go za sprawcę tego posunięcia. Dn. 11 V 1926, wraz z całym gabinetem, został zaprzysiężony i tego samego dnia otrzymał od premiera dwudniowy urlop ze względu na sprawy rodzinne. Na czas nieobecności S-ego w Warszawie sprawami resortu kierował wiceminister Karol Olpiński. Gdy 12 V Piłsudski wkroczył z wojskiem do Warszawy rozpoczynając przewrót, «bardzo dotkliwie dał się odczuć […] brak ministra spraw wewnętrznych, który nie wracał, wprowadzając przez to niebywałe zamieszanie» (W. Witos). S. ustąpił z funkcji wraz z całym rządem 15 V t.r.

Po przewrocie majowym S. kontynuował działalność w ruchu chadeckim; był członkiem Rady Naczelnej i wiceprezesem PSChD. W dn. 19–20 IX 1926 przewodniczył obradom Rady Naczelnej ChD, na której uchwalono, by wezwać klub sejmowy tej partii do zdecydowanej opozycji wobec rządu Kazimierza Bartla. Dn. 1 IV 1928 brał udział w zjeździe PSChD w Przegorzałach pod Krakowem, na którym przyjęto tzw. Tezy przegorzalskie, zawierające chadecką koncepcję ustroju państwa. Dn. 9 III 1929 w czasie obrad Zarządu Głównego PSChD w Warszawie wystąpił w obronie usuniętego ze stronnictwa rok wcześniej W. Korfantego. Z czasem jednak zbliżył się do grupy antykorfantowskiej, skłaniającej się do współpracy z sanacją. W styczniu 1932 na zjeździe Rady Naczelnej PSChD w Warszawie opowiedział się przeciw forsowanemu przez Korfantego połączeniu stronnictwa z Narodową Partią Robotniczą. W r.n. uczestniczył w przygotowaniu secesji opozycjonistów z PSChD, dokonanej ostatecznie 2 II 1934. W utworzonym wówczas Zjednoczeniu Chrześcijańsko-Społecznym (ZCh-S) S. objął funkcję wiceprezesa Rady Naczelnej. Na I Zjeździe Rady Naczelnej ZCh-S 14 X t.r. w Warszawie wygłosił referat, w którym postulował zrewidowanie stosunku sfer katolickich do osoby Piłsudskiego oraz większe zaangażowanie polityczne Akcji Katolickiej i kleru. Z kolei na II Zjeździe Rady (Warszawa, 2–3 II 1935) w swym referacie przewidywał «zgon nowożytnego państwa ateistycznego» i «zmartwychwstanie chrześcijańskiego ładu społecznego» („Nowa Myśl” 1935 nr 4 s. 6). W tym czasie nadal pracował jako notariusz; od r. 1934 był członkiem lubelskiej Rady Notarialnej, jej wiceprezesem i skarbnikiem, a od 1 VII 1937 prezesem. Był członkiem Zrzeszenia Notariuszów i Pisarzy Hipotecznych i komitetu redakcyjnego „Przeglądu Notarialnego” od r. 1933 oraz autorem kodeksu etyki zawodowej notariatu. Pełnił też funkcję członka Rady Głównej i wiceprezesa lubelskiego Zarządu Okręgowego Ligi Morskiej i Kolonialnej. Należał do Polskiego Związku Prawników Kresowców. Od r. 1935 cierpiał na schorzenie nerek i dwunastnicy, z tego powodu zawiesił działalność społeczną i był często urlopowany z pracy w notariacie. S. zmarł 2 II 1938 w Warszawie i został pochowany na cmentarzu Powązkowskim (kw. 257a).

S. był żonaty, dzieci prawdopodobnie nie miał.

W r. 1938 lubelska Izba Notarialna dla uczczenia pamięci S-ego ufundowała samolot sanitarny dla armii polskiej, nazwany jego imieniem.

 

Album sterników państwa pol., s. 160, 161 (fot.); Kto był kim w Drugiej Rzeczypospolitej, W. 1994 (fot.); Mościcki–Dzwonkowski, Parlament RP 1919–27, s. 152 (fot.), 172; Rzepeccy, Sejm i Senat 1922–7, s. 453 (fot.), 457, 537–8; Słownik biograficzny katolicyzmu społecznego w Polsce, L. 1995 [T. 3] s. 74–5 (E. Balawajder); – Bełcikowska A., Stronnictwa i związki polityczne w Polsce [W. 1925] s. 138, 704, 712; Borkowski J., Ludowcy w II Rzeczypospolitej, W. 1987; Chojnowski A., Koncepcje polityki narodowościowej rządów polskich w latach 1921–1939, Wr. 1973; Garlicki A., Przewrót majowy, W. 1978; Hausner R., Pierwsze dwudziestolecie administracji spraw wewnętrznych, W. 1939; tenże, Poczynania organizacyjno-oszczędnościowe w Polsce w latach 1918–1934, W. 1935 s. 141–4; Krzywobłocka B., Chadecja 1918–1937, W. 1974; Mędrzecki W., Województwo wołyńskie 1921–1939, Wr. 1988; Morawski W., Polityka gospodarcza rządu Aleksandra Skrzyńskiego, W. 1990; Orzechowski M., Wojciech Korfanty. Biografia polityczna, W. 1975; Papierzyńska-Turek M., Sprawa ukraińska w Drugiej Rzeczypospolitej 1922–1926, Kr. 1979; Podhorski Z., Społeczeństwo polskie na Ukrainie wobec wydarzeń politycznych w Rosji, „Pam. Kijowski” T. 4: 1980; Próchnik A., Pierwsze piętnastolecie Polski niepodległej, W. 1983; Przybylski H., Chrześcijańska Demokracja i Narodowa Partia Robotnicza w latach 1926–1937, W. 1980; Tomicki J., Norbert Barlicki 1880–1941, W. 1968; Wójcik A., Myśl polityczna Stanisława Augusta Thugutta (1873–1941), L. 1992 s. 208–9; – Dokumenty i materiały do historii stosunków polsko-radzieckich, W. 1965 IV; Dziennik Urzędowy Min. Spraw Wewnętrznych 1924 nr 2–6 s. 90, 1925 nr 3 s. 35; Dziennik Urzędowy Zarządu Cywilnego Ziem Wołynia i Frontu Podolskiego, R. 1: 1920 nr 1 s. 6; Grabski W., Dwa lata pracy u podstaw państwowości naszej (1924–1925), W. 1927; Kalendarz informator sądowy na 1938 rok, W. [b.r.w.] s. 143; Kalendarz sądowy na r. 1927, W. 1927 s. 186; Polacy na Ukrainie. Zbiór dokumentów. Cz. 1: Lata 1917–1939, Red. S. Stępień, Przemyśl 1998; Popiel K., Wspomnienia polityczne, W. 1983 I; Pragier A., Czas przeszły dokonany, Londyn 1966; Rataj M., Pamiętnik 1918–1927, W. 1965; Skalski T., Terror i cierpienie, L.–Rzym–Lw. 1995; Sprawozdanie z działalności zarządu [Pol. Związku Prawników Kresowców] za r. 1928/29, W. 1929; Thugutt S., Autobiografia, W. 1984; Witos W., Dzieła wybrane, W. 1990–5 II–III; Zjazd Polski na Rusi w Kijowie w dniach 18–24 czerwca 1917 roku, Winnica [b.r.w.] s. 11, 58–9, 128; – „Gaz. Poranna” 1921 nr 352, 1922 nr 114, 241 (wywiady ze S-m); „Gaz. Warsz.” 1921 nr 351; „Głos Wołyński” 1922 nr 40–2; „Kron. Warszawy” 1929 nr 3 (fot.), 19; „Kur. Warsz.” 1925 nr 11 („Nadzwycz. Dod. Ilustr.”), 1938 nr 33–4 (nekrologi), 35 (fot.), 36 (wspomnienie); „Nowa Myśl” R. 1: 1934 nr 15 s. 1–2, 8, R. 2: 1935 nr 4 s. 1–2, 5–6; „Przegl. Notarialny” R. 17: 1938 nr 3–4 s. 50, nr 5 s. 2, nr 23–4 s. 5; „Świat” R. 18: 1923 nr 37 (fot.); „Wiad. Wojsk.” (Kijów) R. 1: 1917 s. 69, 134, 218; – AAN: Prezydium Rady Ministrów, Protokoły posiedzeń, T. 23 k. 753–976, T. 24 k. 1–750, T. 29 k. 571–578, 584–585; – Mater. Red. PSB: Życiorys S-ego autorstwa Marii Czarneckiej.

Andrzej Piber

 

 
 
 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.
 
     
Mecenas
 
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.
Informację o realizacji Rozporządzenia o Ochronie Danych Osobowych (RODO) przez FINA znajdziesz tutaj.