INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY
iPSB
  wyszukiwanie zaawansowane
 
  wyszukiwanie proste
 
Biogram Postaci z tego okresu
 Urszula Mniszchowa     

Urszula Mniszchowa  

 
 
ok. 1750 - po 1808
Biogram został opublikowany w 1976 r. w XXI tomie Polskiego Słownika Biograficznego.
 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 

Mniszchowa z Zamoyskich 1. v. Potocka Urszula (ok. 1750 – po 1808), marszałkowa w. kor. Była córką woj. lubelskiego Jana Jakuba Zamoyskiego i siostry Stanisława Augusta, Ludwiki z Poniatowskich. Pierwszym jej mężem był podkomorzy w. kor. (od r. 1773) Wincenty Potocki (zm. 1825). Małżeństwo to nie było udane, jak sugerują pamiętniki króla, z winy męża. Dekret rozwodowy «stanął» przed 20 I 1777, a przyczyny tego rozwodu stały się przedmiotem wiersza Ignacego Potockiego „Z okazji ożenienia się JW. Mniszcha z Porocką...”. Małżeństwo z rozwódką rozważał wówczas G. Potiomkin i – jak wspomina król – sondował nawet jego opinię w tej sprawie, lecz myśl o tym związku napawała siostrzenicę królewską przerażeniem. Dn. 19 II 1781 odbył się jej ślub w kościele ks. Teatynów w Warszawie z Michałem Jerzym Mniszchem (zob.), z dyspensą papieską ze względu na pokrewieństwo przez Zamoyskich. Żona wniosła mężowi starostwo lubelskie, które W. Potocki otrzymał od teścia Zamoyskiego i oddał po rozwodzie swej byłej żonie. M., ulubienica króla, należała do jego najbliższego otoczenia często pełniąc na dworze funkcję pani domu. Dla niej podobno zadbał król o przebudowę pałacu w Dęblinie (woj. mazowieckie), dokonaną w latach osiemdziesiątych wg projektu Dominika Merliniego. W innej rezydencji Mniszchów, w Wiśniowcu na Wołyniu, w październiku 1781 spotkał się Stanisław August z następcą tronu rosyjskim w. ks. Pawłem; M. otrzymała wówczas w darze portret wielkiej księżnej z diamentami – jak ironicznie określił Krasicki – «wielkości pięści». W n. r. na wiosnę Mniszchowie wyjechali na kilka miesięcy do Petersburga. Słynąca z urody, a zarazem «z chorobliwej dumy i tysiąca grymasów» (Magier) prowadziła nader ruchliwe życie towarzyskie. Miała swój udział w rozwijającym się w r. 1782 teatrze dworskim i należała do grupy amatorskiej złożonej z osób ze środowiska dworskiego. W jej salonach w okresie Sejmu Czteroletniego Julian Ursyn Niemcewicz czytał podobno swoją komedię „Powrót posła” w trakcie jej powstawania.

W czasie podróży króla do Kaniowa w r. 1787 Mniszchowie gościli w Wiśniowcu najpierw ambasadora rosyjskiego O. M. Stackelberga, którego łączyły z Mniszchami dobre stosunki, a w marcu samego Stanisława Augusta. Mniszchowie należeli do grona najbliższych towarzyszących mu osób. M., wyróżniana przez Katarzynę II, została przez nią udekorowana w Kijowie Orderem Św. Katarzyny wysadzanym brylantami. August Deboli tak wówczas zanotował: «Kiedy pani marszałkowa wielka koronna wzięła … order św. Katarzyny, zdawało się jej, że już cała Polska została szczęśliwą i zaprzątaliśmy się tam przez kilka dni, czy miano przed nią prezentować broń, czy nie». W Kaniowie oboje Mniszchowie towarzyszyli królowi w spotkaniu z imperatorową. W drodze powrotnej, w Korsuniu, byli prezentowani cesarzowi Józefowi II. Na przyjęcie króla w Wiśniowcu M. postarała się o przygotowanie szeregu przedstawień i baletów. W listach do swej matki (wydanych przez J. I. Kraszewskiego) pozostawiła M. dokładny opis podróży kaniowskiej, który wydał osobno w skróconej formie i po francusku Andrzej Edward Koźmian. Po rosyjsku ów pamiętnik wydał w r. 1843 w Petersburgu P. Saweljew. Na wiosnę 1791 M. wraz z matką wyjechały za granicę, co wywołało nieprzychylne komentarze pod adresem marszałka w. kor. W r. 1793 towarzyszyła mężowi na sejm do Grodna. Przez nią m. in. ambasador rosyjski J. J. Sievers zmuszał króla do ustępliwości, grożąc sekwestrem majątków jego rodziny. W r. 1794 na wiosnę, po sukcesach Kościuszki, M. przygotowywała się do wyjazdu do Królewca, czy jednak wyjazd ten doszedł do skutku, nie jest wiadome.

Po trzecim rozbiorze Mniszchowie wyjechali z królem 7 I 1795 do Grodna i odtąd przebywali przy jego boku. Starali się przede wszystkim ratować swoje majątki, w czym szczególną zapobiegliwość wykazała M. Na tym tle M. i jej koteria intrygowały przeciw marszałkowi dworu królewskiego i zaufanemu Stanisława Augusta Onufremu Kickiemu w obawie, że może on spowodować zmniejszenie ich apanaży. M., a zwłaszcza jej matka («Pani Podolska») Ludwika Zamoyska nieustannie naciskały na króla, aby interweniował w sprawie zdjęcia sekwestru z ich dóbr. Dlatego za sprawą N. Repnina nakłaniały króla, aby w myśl życzeń imperatorowej jak najśpieszniej podpisał akt abdykacji, co nastąpiło 25 XI 1795. Wkrótce został zdjęty sekwestr z dóbr Mniszchów: w lecie 1796 M. udała się do Dęblina, aby swej rezydencji przywrócić, znów przy pomocy Stanisława Augusta, dawną świetność. Z namowy Repnina M. podjęła się także nakłaniać ks. Józefa Poniatowskiego do przyjazdu do Petersburga. Mniszchowie należeli do wąskiego grona osób, któremu pozwolono wyjechać z królem w połowie lutego 1797 do Petersburga. Wraz z nim brali udział we wszystkich towarzyskich imprezach i uroczystościach, m. in. w koronacji cara Pawła I w Moskwie, z której M. wróciła do Petersburga z tytułem damy portretowej. Mniszchowie prowadzili bardzo wystawne życie, obciążając poważnie finanse królewskie. W owych końcowych latach Stanisława Augusta powstało szereg portretów jego ukochanej siostrzenicy oraz rodziny Mniszchów, malowanych przeważnie, zapewne na życzenie króla, przez Marcelego Bacciarellego. Zaś z inspiracji M-ej powstał wtedy portret Stanisława Augusta w stroju króla francuskiego Henryka IV malowany przez Vigée Lebrun.

Po śmierci króla Mniszchowie powrócili w r. 1798 do kraju i oboje zamieszkali w Wiśniowcu. Zdaje się, że wkrótce po śmierci męża w r. 1806 M. wyjechała ze swymi córkami. Była w Wiedniu, ale zatrzymała się dłużej w Paryżu, gdzie mieszkała jeszcze w r. 1808, prowadząc bardzo wystawny tryb życia. Wtedy odwiedziła ją Anna z Tyszkiewiczów Potocka, 2. v. Wąsowiczowa, która w swym pamiętniku nie oszczędziła ciotce ośmieszających ją uwag. Data ani miejsce śmierci M-ej nie są znane. Podawany w genealogiach rok 1808 wydaje się wątpliwy. W. Enc. Ilustr. podaje, że M. zmarła we Lwowie w r. 1816. M. była przedmiotem kilku łacińskich wierszy nuncjusza A. M. Duriniego oraz słynnej „Pieśni czerniakowskiej” Celestyna Czaplica.

Z małżeństwa z M. J. Mniszchem miała troje dzieci (zob. życiorys męża).

 

Portret M-ej M. Bacciarellego, (olej., ok. 1775/6, własność Muz. Narod. w P., reprod. w: M. Żywirska, Ostatnie lata króla Stanisława Augusta, tabl. 20), replika tego obrazu w Państw. Muz. Sztuk Pięknych w Mińsku; Portret (Bacciarellego): Mniszchowie z córką Elżbietą i pieskiem Kiopkiem (1795, oryginał zaginął, kopia Muz. Narod. w W.), Portret M-ej H. Fügera (miniatura na kości słoniowej, 1798, w: Muz. Narod. w W., reprod.: „Mówią Wieki” 1964 nr 7); Portret miniaturowy M-ej (nieokreślony miniaturzysta z XVIII w., własność Muz. Narod. w W.); Portret M-ej D. G. Lewickiego (olej., ok. 1797–8, w Galerii Tretiakowskiej w Moskwie, reprod.: Potocka-Wąsowiczowa Anna z Tyszkiewiczów, Wspomnienia naocznego świadka, W. 1965); Muz. Narod. w W. przechowuje kilka studiów portretowych rysowanych przez M. Bacciarellego: z l. 1792–5 (sygn. Rys. Pol. 10674), z r. 1795 (Rys. Pol. 10665), z ok. r. 1795 (Rys. Pol. 10697), studium portretu rodzinnego M-ej z mężem i córką Elżbietą (Rys. Pol. 10698), z ok. r. 1795 (Rys. Pol. 10688, reprod.: Suchodolska M., Kaczanowska M., Rysunki M. Bacciarellego w zbiorach Muz. Narod. w W., Katalog, W. 1971); Podobizny zaginione: Portret M-ej M. Bacciarellego (olej., z l. 1797–8, oryginał i replika zaginęły, fot. tego obrazu w Muz. Narod. w W., nr fot. 15784); Miniaturowy portret przez W. Lesseura (wg Bacciarellego, z r. 1796) był pokazany w r. 1894 na Wystawie Sztuki Polskiej we Lwowie (był wówczas własnością Tarnowskich w Dzikowie); – Słown. Geogr., II (Dęblin); Dworzaczek; Niesiecki; Żychliński, X 217 n., XIV 158–9; Katalog zabytków sztuki w Pol., X z. 21 s. 6; – Bartoszewicz J., M. J. Mniszech, „Bibl. Warsz.” 1852 t. 4; Bernacki L., Teatr, dramat i muzyka, Lw. 1925 I 434; Gomulicki J. W., Rocznik Literacki za r. 1976, s. 379; Kaleta R., Oświeceni i sentymentalni, Wr. 1971; Kalinka W., Sejm Czteroletni, Kr. 1895 I 527; Mann Z., Stanisław August na sejmie ostatnim, W. 1938; Nowak-Dłużewski J., Satyra polityczna Sejmu Czteroletniego, Kr. 1933; Wierzbicka-Michalska K., Sześć studiów o teatrze stanisławowskim, Wr. 1967; Zahorski A., Centralne instytucje policyjne w Polsce w dobie rozbiorów, W. 1959; Żywirska M., Ostatnie lata życia Stanisława Augusta, W. 1975; – Korespondencja Ignacego Krasickiego, Wr. 1958 II; Listy Pani Mniszchowej, żony marszałka w. koronnego pisane do matki, Pani Zamoyskiej, z domu Poniatowskiej, wojewodziny podolskiej 1787, „Roczn. Tow. Hist.-Liter. w Paryżu” R. 1: 1866 [druk.] 1867 s. 174–231; Magier, Estetyka Warszawy; Mémoires du roi Stanislas-Auguste, II; Potocka-Wąsowiczowa A. z Tyszkiewiczów, Wspomnienia naocznego świadka, W. 1965; Tajna korespondencja z Warszawy 1792–1794 do Ignacego Potockiego, W. 1961; Teatr Narodowy 1765–1794, W. 1967; Wyciągi Piotrowickie czyli niektóre wyjątki z księgozbioru piotrowickiego, Wyd. A. E. Koźmian, Wr. 1842 s. 27–39; – B. Ossol.: rkp. 691 k. 504 i n.; B. PAN w Kr.: rkp. 993 k. 16 .

Helena Wereszycka

 

 
 

Powiązane zdjęcia

   
 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.

Media

 
 
     
Mecenas
 
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.
Informację o realizacji Rozporządzenia o Ochronie Danych Osobowych (RODO) przez FINA znajdziesz tutaj.