INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY
iPSB
  wyszukiwanie zaawansowane
 
  wyszukiwanie proste
 
Biogram Postaci z tego okresu
 Zofia Anna Moraczewska     

Zofia Anna Moraczewska  

 
 
Biogram został opublikowany w 1976 r. w XXI tomie Polskiego Słownika Biograficznego.
 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 

Moraczewska z Gostkowskich Zofia Anna, pseud. Prawda (1873–1958), nauczycielka, działaczka społeczna i niepodległościowa, poseł na Sejm. Ur. 4 VII w Czerniowcach na Bukowinie, była średnim z pięciorga dzieci (trzech córek i dwóch zmarłych w dzieciństwie synów) inżyniera kolejowego, późniejszego profesora i rektora Politechniki Lwowskiej Romana Gostkowskiego (zob.), i Wandy z Dylewskich. Wychowywała się początkowo w domu dziadków (Juliana i Aleksandry Dylewskich) w Czerniowcach i w będącej ich własnością pobliskiej wsi Ostra. Lata późniejsze (1882–4) spędziła z rodzicami we Lwowie, gdzie uczyła się w domu. Przeniesienie służbowe ojca w r. 1884 i wyjazd rodziców do Wiednia spowodowały oddanie jej do internatu przy Zakładzie Wyższym Naukowym Żeńskim Wiktorii Niedziałkowskiej we Lwowie (1885–9). W Zakładzie tym, po ukończeniu nauki gimnazjalnej, pracowała jako nauczycielka (1891–3). M. pogłębiała w dalszym ciągu swe wykształcenie (m. in. w kółkach samokształceniowych), studiowała dzieła Ch. Darwina, H. Buckle’a, E. Renana, F. Engelsa i K. Marksa. Duży wpływ na jej poglądy wywarła lektura dzieł E. Orzeszkowej; już wówczas M. zdecydowała poświęcić się pracy społecznej. W r. 1892 poznała we Lwowie studenta Politechniki i działacza socjalistycznego, członka Polskiej Partii Socjalno-Demokratycznej Galicji i Śląska Cieszyńskiego (PPSD) Jędrzeja Moraczewskiego (zob.), swego późniejszego (od 17 X 1896) męża. W dn. 28 VI 1893 jako tzw. «prywatystka» zdała z odznaczeniem egzamin dojrzałości w Seminarium Nauczycielskim Żeńskim we Lwowie, a w l. 1893–5 odbyła praktykę nauczycielską w tamtejszej szkole ćwiczeń. W dn. 8 X 1895 złożyła egzamin nauczycielski w zakresie języka niemieckiego, uprawniający do wykonywania zawodu w szkołach powszechnych. Pod wpływem męża wstąpiła w r. 1896 do PPSD i pracowała na polu szerzenia oświaty w środowiskach robotniczych wielu miejscowości (Skała nad Zbruczem, Lwów, Sambor, Spas, znowu Lwów, Winniki), w których przebywała (1897–1907) wraz z mężem.

M. zadebiutowała pisarsko w 1. półr. 1900 r. na łamach lwowskiego „Słowa Polskiego”, pod pseud. Prawda, odpowiedzią na ankietę „Jakim powinien być kapłan polski?”. Artykuł M-iej już po wydrukowaniu został skonfiskowany przez cenzurę. Od r. 1907 zamieszkała w Stryju i tam, będąc (od czerwca 1908 do maja 1918) członkiem Zarządu i Komitetu Wykonawczego PPSD, a zarazem członkiem Komitetu Obwodowego PPSD Podkarpacia, przyczyniła się do zorganizowania klubu oświatowo-kulturalnego PPSD tzw. «Grupy Kolejarzy». Ponadto M. należała do Związku Kobiet PPSD, robotniczej organizacji «Praca» oraz do Zarządu Kasy Chorych w Stryju. Współdziałała też w zorganizowaniu różnych kolejarskich gospodarczych instytucji spółdzielczych na terenie Stryja (1907–14). Tu po raz pierwszy zetknęła się osobiście z Józefem Piłsudskim, który wywarł zasadniczy wpływ na jej poglądy polityczne. Wspierała finansowo Krakowski Związek Pomocy dla Więźniów Politycznych. W wydanej w r. 1914 w Boguminie jednodniówce „Dzień Kobiet” M. ogłosiła artykuł Idea militarna a kobiety polskie w chwili obecnej. W sierpniu 1914, uchodząc przed nadciągającym frontem, wyjechała wraz z dziećmi ze Stryja i dotarła do Bogumina (Śląsk Cieszyński), gdzie pracowała jako skarbnik miejscowej placówki Naczelnego Komitetu Narodowego (NKN), zbierającej fundusze na cele Legionów. W lecie 1915 powróciła do Stryja, a w początku czerwca 1916 przeniosła się na stałe do Krakowa, gdzie (16 VI) została przewodniczącą Naczelnego Zarządu Ligi Kobiet Galicji i Śląska Cieszyńskiego (LK) NKN. Podobnie jak w r. 1908, występowała wówczas bezskutecznie o reformę wyborczą i przyznanie w tym zakresie praw dla kobiet. Tarcia w NKN na tle różnic w orientacjach politycznych (głównie w stosunku do mocarstw centralnych i w sprawie uznania Legionów za samodzielną polską siłę zbrojną) spowodowały, że M. zdecydowała (29 IX 1916), w porozumieniu z bratnią Ligą Kobiet Pogotowia Wojennego (LKPW) w Królestwie Polskim, odłączyć Ligę od NKN. W r. 1917 M. została wybrana przewodniczącą LKPW w Warszawie. Obie organizacje połączyły się na zjeździe w Krakowie (29–30 XII 1918); M. odmówiła wówczas przyjęcia przewodnictwa nowo powstałej Ligi Kobiet Polskich (LKP) z uwagi na swą kandydaturę w wyborach do Sejmu. W latach późniejszych M. opracowała zwięzły zarys dziejów tej organizacji (Liga Kobiet Galicji i Śląska, w: „Służba Ojczyźnie. Wspomnienia uczestniczek walk o niepodległość 1915–1918”, W. 1929). W l. 1917/18 pracowała też w Związku Sanitariuszek. Była członkiem redakcji „Głosu Kobiet”, organu Wydziału Kobiecego Polskiej Partii Socjalistycznej (PPS) w Warszawie (1919).

M. została (26 I 1919) wybrana z ramienia PPS posłem do Sejmu Ustawodawczego z okręgu krakowskiego nr 36. Należąc w Sejmie do Związku Polskich Posłów Socjalistycznych (ZPPS) solidaryzowała się z ogólną linią partii. Złamała ją w sprawie przyjęcia przez Seim projektu konstytucji, kiedy to klub poselski ZPPS podjął uchwałę o wstrzymaniu się od głosu, M. wzięła (wraz z Julianem Smulikowskim) udział w głosowaniu za przyjęciem tekstu ustawy konstytucyjnej, za co otrzymała naganę partyjną. W dn. 26 IX 1922 wniosła o rezygnację z udziału w ZPPS i wycofała się na kilka lat z życia politycznego. W początku stycznia 1920 Moraczewscy przenieśli się też na stałe z Krakowa do Sulejówka pod Warszawą i od 22 II t. r. zamieszkali w własnym domu o nazwie «Siedziba», w bezpośrednim sąsiedztwie dworku Piłsudskich, blisko z nimi zaprzyjaźnionych. Z tego też okresu pochodzą wspomnienia M-iej zamieszczone w księdze pamiątkowej „Gabriel Narutowicz pierwszy Prezydent Rzeczypospolitej” (W. 1925). Z początkiem lat dwudziestych M. należała do wybitnych działaczek Klubu Politycznego Kobiet Postępowych. Po zamachu majowym Piłsudskiego M. powróciła znowu do pracy społecznej i politycznej: na lwowskim zjeździe LKP (6 II 1927) została wybrana przewodniczącą. Z inicjatywy Ligi powstał (8 XII 1927) Demokratyczny Komitet Wyborczy Organizacji Kobiecych pod przewodnictwem M-iej, który wysunął z ramienia Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem (BBWR) 2 kandydatury kobiece do Sejmu i 1 do Senatu. M., która wówczas na znak solidarności z mężem opuściła szeregi PPS sprzeciwiającej się antyparlamentarnej polityce Piłsudskiego, do Sejmu nie kandydowała. Na zjeździe powyborczym, likwidacyjnym Komitetu w Warszawie (25 III 1928) powstała nowa organizacja kobieca popierająca politykę Piłsudskiego: Związek Pracy Obywatelskiej Kobiet (ZPOK), której przewodniczącą Zarządu Głównego została M. Poświęciła w l. 1928–32 wiele energii rozwojowi ZPOK zarówno w zakresie propagandy jego programu (Związek Pracy Obywatelskiej Kobiet, W. 1932, 2. wyd. W. 1933, pisywała też do warszawskich organów ZPOK: dwutygodnika „Praca Obywatelska”, 1928–32 i tygodnika „Prosta Droga”, 1930–2), jak i rozbudowy organizacyjnej w terenie (Związek skupiał ok. 90 000 członkiń). W tym czasie z jej inicjatywy i pod jej redakcją ukazała się praca zbiorowa pt. „Michalina Mościcka” (W. 1933). Z grupą działaczek ZPOK M. wyjeżdżała do Belgii, Francji i Niemiec, zapoznając się z organizacją i działalnością instytucji poświęconych opiece społecznej.

Po rozwiązaniu parlamentu w sierpniu 1930 M. wzięła udział w pracy Komitetu Wyborczego Organizacji Kobiecych, który uzyskał wówczas 9 mandatów kobiet do Sejmu i 2 do Senatu. M. kandydowała wówczas do Sejmu z ramienia BBWR i 16 XI 1930 została wybrana posłem. W Sejmie (1930–5) działalność swą skupiła w zakresie ustawodawstwa społecznego (brała udział w dyskusjach nad projektami ustaw: emerytalnej, antyalkoholowej, dotyczącej ubezpieczeń społecznych, czasu pracy, urlopów robotniczych itp). W Zarządzie Głównym ZPOK, ulegającym naciskom ze strony BBWR, doszło do przesilenia, w którego wyniku M. (opowiadająca się za pełną samodzielnością tej organizacji) złożyła 17 XII 1933 przewodnictwo, uzasadniając swe stanowisko w broszurze Do Członkiń Związku Pracy Obywatelskiej Kobiet (W. 1934). Część członkiń ZPOK po ustąpieniu M-iej utworzyła w Warszawie nową organizację Samopomoc Społeczna Kobiet (SSK), która działała pod przewodnictwem M-iej w l. 1935–9. Filia SSK znajdowała się także w Sulejówku i tę otaczała M. szczególną opieką; należała ponadto do Zarządu Stowarzyszenia Przyjaciół Sulejówka oraz tamtejszej Rady Gromadzkiej.

Po wybuchu wojny w r. 1939 M. wraz z mężem zorganizowała w Sulejówku Komitet Obywatelski pomocy uciekinierom i ofiarom wojny. W latach okupacji należała do Rady Nadzorczej Spółdzielni Spożywców «Społem» w Sulejówku. W grudniu 1940 Moraczewscy zostali usunięci przez Niemców ze swej posiadłości i zamieszkali w drewnianej oficynie dworku Piłsudskiego (styczeń 1941 – sierpień 1944). Okres okupacji był dla obojga bardzo ciężki zarówno z uwagi na dotkliwe braki materialne, jak i przede wszystkim z powodu tragicznej utraty dwojga dzieci. Od września 1944 M., wraz z siostrą Heleną, zamieszkała z powrotem we własnym domu «Siedzibie». Włożyła wiele trudu, aby przy pomocy życzliwych osób i wojska skompletować i zabezpieczyć przechowywane w czasie wojny w różnych miejscach i tylko częściowo zdewastowane ogromne zbiory biblioteczne i archiwalne męża oraz własne. Opiece nad tym «Archiwum J. i Z. Moraczewskich» poświęciła wiele czasu i sił, traktując je nie tylko jako najdroższe osobiste pamiątki, ale widząc w nich materiały źródłowe o wielkiej wartości historycznej dla późniejszych badaczy. W listopadzie 1944 M. udała się do Lublina, zabiegając u władz Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego (PKWN) o ekshumację szczątków pochowanego prowizorycznie w sierpniu 1944 męża w czasie działań wojennych opodal domu. Wystarała się również o późniejsze przeniesienie zwłok męża z Sulejówka na cmentarz Wojskowy (obecnie Komunalny) na Powązkach (1948).

W latach powojennych, z uwagi na ciężkie przejścia, podeszły wiek i zły stan zdrowia, pozostawała M. na uboczu życia społeczno-politycznego. Wydała wówczas Mój testament. Pisany do ogółu Kobiet Polskich w r. 1945 (Wr. 1946) ukazujący główne zadania i cele kobiet w okresie normalizacji warunków życia po katastrofie wojennej. W r. 1947 pracowała nad przygotowaniem życiorysów działaczek XIX i XX w. (m. in. Marii Piłsudskiej i Stefanii Rychterówny) do zamierzonej wówczas „Encyklopedii polskiego ruchu kobiecego”, podjętej z inicjatywy Zarządu Głównego Polskiego Stowarzyszenia Kobiet z Wyższym Wykształceniem w Warszawie. W r. 1950 poniosła znowu ciężką stratę z powodu śmierci w Sulejówku ukochanej starszej siostry Heleny (ur. 1867), zamężnej Dunin-Kozickiej. Rzadko opuszczała już wtedy Sulejówek, tylko czasem odwiedzając dawnych przyjaciół w Warszawie (1951) i w Krakowie (1954). Do r. 1950 zdołała uporządkować notatki i materiały dotyczące przede wszystkim swej działalności w organizacjach kobiecych i opracować kilka wersji swych wspomnień przeznaczonych dla najbliższej rodziny i przyjaciół. Archiwum męża i częściowo własne odstąpiła w r. 1950 do zbiorów Archiwum byłego Wydziału Historii Partii KC PZPR w Warszawie, reszta materiałów została po jej śmierci przekazana przez rodzinę (1959) do Biblioteki Narodowej w Warszawie. Fragmenty archiwum (z l. 1899–1939) znajdują się także w Archiwum Akt Nowych w Warszawie oraz w Biurze Historycznym Centralnej Rady Związków Zawodowych w Warszawie. M. zmarła 16 XI 1958 w Sulejówku, pochowana (20 XI) w grobowcu rodzinnym na cmentarzu Wojskowym (obecnie Komunalnym) na Powązkach w Warszawie. M. była odznaczona Krzyżem Kawalerskim (1927) i Oficerskim (1930) Orderu Polonia Restituta oraz Krzyżem Niepodległości (1931). W małżeństwie z Jędrzejem Moraczewskim miała czworo dzieci (zob. życiorys męża).

 

Bełcikowski J., Polskie kobiece stowarzyszenia i związki współpracy międzynarodowej kobiet, W. 1939 s. 45, 65, 66; Dziesięciolecie Polski Odrodzonej; Holzer J., Polska Partia Socjalistyczna w latach 1917–1919, W. 1962; Motas M., O materiałach źródłowych Archiwum Akt Nowych w Warszawie, dotyczących dziejów klasy robotniczej (do roku 1939), „Z Pola Walki” R. 1: 1958 s. 638; Najdus W., Lenin i Krupska w Krakowskim Związku Pomocy dla Więźniów Politycznych, Kr. 1965; taż, Szkice z historii Galicji, W. 1960 II; Próchnik A., Kobieta w walce o niepodległość i socjalizm w Polsce, W. 1938 s. 30, 36; Rzepecki, Sejm 1919, s. 187, 189, 281; Zaleska Z., Czasopisma kobiece w Polsce. (Materiały do historii czasopism). Rok 1818–1937, W. 1938 s. 118; – Spraw. stenogr. Sejmu, 1930–5; – „Praca Obywatelska” R. 2: 1929/30 nr 18 s. 1; „Życie Warsz.” R. 15: 1958 nr 277 s. 8; – B. Narod.: Arch. Z. M-iej, rkp. Akc. 7635 t. 1–2, 7654–5 (fot.), 8292–4, 8527–8, 8534–8; Centr. Arch. KC PZPR: Spuścizny, Arch. J. i Z. Moraczewskich, rkp. 71/III–9, AM 1190/12; – Informacje Anieli Moraczewskiej z Warszawy i korespondencja w posiadaniu autora. Zob. też bibliografię przy haśle: Moraczewski Jędrzej.

Wiesław Bieńkowski

 

 
 

Powiązane zdjęcia

   
 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.

Media

 

Postaci powiązane

 

Jędrzej Edward Moraczewski

1870-01-13 - 1944-08-05 premier II RP
 

Adam Moraczewski

1907-03-27 - 1941-10-31 historyk
 
 
 

Postaci z tego okresu

 

w biogramy.pl

 

Bronisław Czech

1908-08-25 - 1944-06-04
narciarz
 

Stefan Banach

1892-03-30 - 1945-08-31
matematyk
 

Jerzy Nadolski

1885-10-11 - wiosna 1940
legionista Piłsudskiego
 

Wadim Berestowski

1917-12-25 - 1992-12-24
reżyser filmowy
 
więcej  

Postaci z tego okresu

 

w ipsb

 

Stanisław Wiktor Mieczyński

1842-02-13 - 1910-05-25
pedagog
 

Antoni Jan Ludwiczak

1878-05-16 - 1942-06-17
ksiądz
 

Bronisław Piotr Sochaczewski

1886-05-19 - 1940-05-13
ksiądz
 

Jerzy Sosnowski

03/04.12.1896 - 1942-05-26
oficer
 
więcej  
  Wyślij materiały Wyślij ankietę
 
     
Mecenas
 
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.
Informację o realizacji Rozporządzenia o Ochronie Danych Osobowych (RODO) przez FINA znajdziesz tutaj.