Pacho (pierwotne nazwisko Kahan) Aleksander Edward (1912–1971), lekarz internista, wiceminister zdrowia. Ur. 3 IV w Warszawie, był synem Jakuba Kahana, księgowego, i Leonii z Libfeldów. Uczył się w prywatnym gimnazjum realnym Felicji Buki-Cygielsztrajch w Warszawie, a następnie w II Gimnazjum Męskim Związku Zawodowego Nauczycielstwa Polskiego Szkół Średnich w Warszawie, gdzie w r. 1930 uzyskał maturę. W r. 1930/1 rozpoczął studia historyczne na Wydziale Humanistycznym Uniw. Warsz. W r. n. przeniósł się na Wydział Lekarski tegoż Uniwersytetu; dyplom lekarza medycyny uzyskał w r. 1937. W latach akademickich był działaczem Organizacji Młodzieży Socjalistycznej «Życie». Jeszcze przed ukończeniem studiów pracował w Pogotowiu Ratunkowym. Po odbyciu służby wojskowej w Centrum Wyszkolenia Sanitarnego w Warszawie i w 1 batalionie saperów w Modlinie był w l. 1938–9 wolontariuszem w Szpitalu Przemienienia Pańskiego, a od marca 1939 asystentem w Szpitalu «Na Czystem» w Warszawie. Równocześnie rozpoczął praktykę lekarską w dzielnicy biedoty warszawskiej na Targówku. P. brał udział w kampanii wrześniowej jako lekarz-porucznik II Szpitala Okręgowego Dowództwa Okręgu Korpusu Lublin i został lekko ranny. Powrócił do Warszawy 10 X 1939 i nadal pracował w Szpitalu «Na Czystem», gdzie do r. 1943 był asystentem oddziału duru brzusznego, a następnie oddziału obserwacji zakaźnej. Zorganizował tam izbę przyjęć dla chorych zakaźnie i kierował nią. W okresie okupacji niemieckiej zmienił nazwisko na Pacho. Był członkiem Armii Krajowej, a także członkiem zarządu nielegalnego związku zawodowego pracowników szpitalnych. W l. 1943–4 ukrywał się na terenie Warszawy. W czasie powstania 1944 r. pracował w szpitalach polowych AK przy ul. Hożej i Jaworzyńskiej. Został ranny w szyję; jego żona i matka zginęły. Po upadku powstania ewakuowany wraz ze szpitalem do Krakowa, zorganizował oddział szpitalny w Domu Medyka w Krakowie. Wyjechał następnie w Nowosądeckie, gdzie w okolicach Nawojowej był lekarzem oddziałów partyzanckich, m. in. «Lawiny» Batalionów Chłopskich, «Tatara» Armii Krajowej, «Aloszy» Armii Ludowej, a także partyzanckich oddziałów radzieckich.
W lutym 1945 P. wrócił do Warszawy i pracował jako lekarz w ambulatorium Państwowego Urzędu Samochodowego, a równocześnie podjął pracę w Wydziale Zdrowia i Opieki Społecznej Zarządu Miejskiego. Pełnił tam początkowo funkcję zastępcy kierownika, a następnie kierownika sekcji szpitalnictwa, wreszcie naczelnika Wydziału Szpitalnictwa. Od 1 X 1948 do 15 VIII 1956 był kierownikiem Wydziału Zdrowia Zarządu Miejskiego. Położył duże zasługi przy odbudowie szpitali warszawskich, organizacji ośrodków zdrowia, żłobków, szkół pielęgniarskich i felczerskich, przychodni specjalistycznych i ambulatoriów przyzakładowych. W maju 1950 został wybrany radnym miejskim i pełnił tę funkcję do r. 1956; równocześnie był członkiem Prezydium Stołecznej Rady Narodowej. Od r. 1945 należał do Polskiej Partii Robotniczej (PPR). W kwietniu 1946 i ponownie w maju 1947 wszedł do Komitetu Warszawskiego (KW) PPR. Był delegatem z Warszawy na Kongres Zjednoczeniowy Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej (PZPR). Działał w Wydziale Samorządowym, a następnie Socjalnym KW. Przez wiele kadencji wchodził do Komitetu Dzielnicowego Warszawa-Wola i do jego egzekutywy. Od r. 1947 był lektorem Komitetu Centralnego PPR, a następnie członkiem sekcji do spraw zdrowia przy Komitecie Centralnym PZPR. W l. 1949–50 był pełnomocnikiem ministra zdrowia i opieki społecznej do spraw organizacyjnych związanych z uruchomieniem na terenie Warszawy Zakładu Lecznictwa Pracowniczego. W r. 1955 został szefem służby medyczno-sanitarnej Terenowej Obrony Przeciwlotniczej m. st. Warszawy. Od 16 VIII 1956 do 24 V 1961 był P. podsekretarzem stanu w Min. Zdrowia i Opieki Społecznej. Przyczynił się do rozwoju profilaktyki leczniczej, a zwłaszcza do wprowadzenia masowych szczepień ochronnych. Dzięki jego staraniom została sprowadzona z zagranicy i zastosowana szczepionka przeciw chorobie Heinego-Medina. Przyczynił się też do tworzenia ośrodków rehabilitacyjnych (m. in. Ośrodka w Konstancinie koło Warszawy), rozwoju lecznictwa na wsi oraz organizowania przemysłowej i szkolnej służby zdrowia. Był inicjatorem i organizatorem, a od 16 VI 1961 do śmierci dyrektorem Szpitala Bielańskiego w Warszawie. Równocześnie od września 1962 do sierpnia 1966 kierował Zasadniczą Szkołą Medyczną Asystentek Pielęgniarstwa w Warszawie i wykładał w niej anatomię, w l. 1969–70 uczył w Liceum Medycznym Pielęgniarstwa, działającym przy Szpitalu Bielańskim, a w l. 1970–1 w Liceum Medycznym Pielęgniarstwa im. J. Śniadeckiego w Warszawie.
W r. 1965 P. uzyskał stopień doktora medycyny na podstawie pracy Organizacja służby zdrowia w PRL (W. 1964 i kilka dalszych wyd.). Opublikował też pracę Organizacja służby zdrowia w Związku Radzieckim (W. 1962). Brał udział w licznych międzynarodowych kongresach medycznych, m. in. w kongresach Międzynarodowej Federacji Szpitalnictwa w Lucernie w r. 1955 i w Wenecji w r. 1961, na którym wygłosił referat O zasadach finansowania szpitali. W r. 1961 przewodniczył polskiej delegacji na Ogólne Zgromadzenie Światowej Organizacji Zdrowia w New Delhi. Działał w Związku Bojowników o Wolność i Demokrację. Był przewodniczącym Komitetu Historycznego przy zarządzie okręgowym Związku Zawodowego Pracowników Służby Zdrowia oraz wiceprzewodniczącym Unii Polskich Pisarzy Medyków przy Zarządzie Głównym tego Związku. Ogłosił wspomnienia: Życie silniejsze. Z dziejów warszawskiej służby zdrowia (W. 1966) i Narodziny lekarza (W. 1970) oraz posłowie do „Pamiętników lekarzy” (W. 1964). Pisał w czasopismach i prasie codziennej artykuły dotyczące głównie organizacji służby zdrowia. Zmarł 26 VIII 1971 w Warszawie, pochowany został na cmentarzu Komunalnym na Powązkach. Odznaczony był m. in. Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski.
P. był dwukrotnie żonaty. Pierwsza żona (od r. 1939) Helena z Brylantów (1913–1944), lekarka, zginęła w czasie powstania warszawskiego. W drugim małżeństwie (od r. 1948) z Zuzanną z Sendów miał dwoje dzieci: Ryszarda, lekarza, i Krystynę.
Enc. Warszawy; Rocznik Lekarski Rzeczypospolitej Polskiej, W. 1938 szp. 65 (dotyczy żony, tu imię Halina), szp. 908 (tu data ur. P-y 4 IV); toż, 1948; – Hillebrandt B., Jakubowski J., Warszawska organizacja PPR 1942–1948, W. 1978; Minorski S., Czas przed burzą, W. 1973; Mostowicz A., Aleksander Pacho – pamiętnikarz rzetelny, „Służba Zdrowia” 1971 nr 36 s. 2; Podlewski S., Życie zawsze zwycięża, „Za i Przeciw” 1967 nr 6 s. 11 (fot.); Rutkiewicz J., Odbudowa stołecznej służby zdrowia i opieki społecznej w latach 1945–1949, w: Studia Warszawskie, T. 15, W. 1973 z. 3; – „Tryb. Ludu” 1971 nr 241 s. 4; „Za Wolność i Lud” 1971 nr 37 s. 17; „Życie Warsz.” 1950 nr 172 s. 6, 1971 nr 205 s. 4; – Arch. Wydziału Zdrowia Urzędu m. st. W.: Akta zawodowe, teczka nr 751, Akta osobowe, teczka nr 16560; Centr. Arch. KC PZPR: Kongres Zjednoczeniowy PZPR 237 II–7 k. 36; Urząd Rady Ministrów (Biuro Spraw Osobowych); Teczka akt personalnych nr 81; – Informacje żony Zuzanny, syna Ryszarda oraz Eugenii Pomerskiej z Warszawy.
Stanisław Konarski