Rostan (Rostand) Aleksander Pankracy (1728–1772), jezuita, matematyk, astronom. Ur. 11 V w Cavaillon (Vaucluse) niedaleko Awinionu.
Do zakonu jezuitów R. wstąpił 11 I 1746 po ukończeniu dwuletnich studiów filozoficznych, prawdopodobnie w miejscowym kolegium w Awinionie. W połowie 1747 r. ukończył nowicjat w Awinionie i rozpoczął pracę nauczycielską w klasach gramatyki, poetyki, a w końcu retoryki w kolegiach jezuickich w Grenoble i w Aix-en-Provence. Następnie uzupełniał przez rok studia filozoficzne, by w r. 1755 rozpocząć czteroletnie studia teologiczne w Awinionie. Tam też w r. 1757 przyjął święcenia kapłańskie. Katalogi zakonne podkreślały jego zdolności i przygotowanie do nauczania filozofii i matematyki, jednak zapewne z powodu wystarczającej liczby profesorów tych przedmiotów w kolegiach francuskich zatrudniony był w nauczaniu klas humanistycznych. Podczas trzeciego roku teologii, 24 I 1758, brał udział w obserwacjach zaćmienia księżyca dokonywanych w obserwatorium kolegium w Awinionie i opublikował sprawozdanie w „Mémoires de Trévoux” (marzec 1758 s. 755–9). Po ukończeniu teologii wykładał poetykę w Vesoul (1759–60), odbył studia prawa zakonnego, tzw. trzecią probację, w Salins (1760–61) oraz pełnił urząd doradcy rektora kolegium w Vesoul (1761–2), tam też złożył 15 VIII 1761 uroczystą profesję zakonną. Po kasacie i rozproszeniu jezuitów francuskich w r. 1762 przybył z grupą swoich rodaków do Warszawy.
W warszawskim jezuickim Collegium Nobilium znalazł R. doskonałe warunki pracy w zakresie nauk matematycznych, które mu najbardziej odpowiadały. Wykładał tu w l. 1762–5 matematykę, architekturę cywilną i wojskową, a dodatkowo w l. 1762–3 język francuski. W początkach sierpnia 1765 urządził popis uczniów ze znajomości mechaniki – o ogólnych prawach ruchu i jego rodzajach, o teorii machin, o «prawie oporu i przycierania się machin» oraz o «machinach do miner służących». Popisowi przysłuchiwał się z zadowoleniem król Stanisław August Poniatowski z ministrami i posłami zagranicznymi, jemu też ofiarowali konwiktorzy rękopis wykładów z mechaniki (obecnie w B. PAN w Kr. rkp. 2220 I). R. prowadził wykłady w języku francuskim, popisy polskie przygotowywał przy pomocy Polaków zatrudnionych w Collegium Nobilium. Razem ze Stefanem Łuskiną prowadził obserwacje astronomiczne w obserwatorium na zamku królewskim m. in. w l. 1763, 1764 i 1769. W r. 1765 przeszedł z Collegium Nobilium do kolegium warszawskiego, gdzie przez rok prowadził wykłady filozofii i matematyki dla eksternów oraz opiekował się muzeum matematycznym, urządzonym przez S. Łuskinę. W r. 1766 objął wykłady matematyki dla kleryków jezuickich, przewidzianych na profesorów tego przedmiotu, najpierw w kolegium warszawskim, a potem (od r. 1769 lub 1770) w kolegium w Nieświeżu, gdzie równocześnie był prefektem szkół wyższych. Do jego uczniów należeli m. in. Jan Koc, Jowin Bystrzycki i Stefan Hołowczyc. W r. 1767 urządził popis kleryków jezuickich z dziedziny optyki w kolegium warszawskim (Excrcitatio mathematica circa universam opticam… 1767). Nie był natomiast autorem tez z geometrii i trygonometrii podanych na publiczny popis w r. 1767 w kolegium warszawskim („Propositiones ex geometria et trigonometria theoretica et practica” przypisanych R-owi przez Estreichera).
W r. 1766 R. przystąpił energicznie do realizacji królewskich planów przeprowadzenia pomiarów i obliczeń położenia geograficznego ważniejszych miejscowości w celu opracowania mapy Polski. Podstawą tego przedsięwzięcia miały stać się kolegia jezuickie Polski i Litwy, a wykonanie planu zostało powierzone matematykom warszawskim i wileńskim pod nadzorem Marcina Poczobuta i R-a. W tym celu R. opracował ścisłe instrukcje obliczania położenia geograficznego bardzo prostymi narzędziami, które dołączono do listów rozesłanych przez prowincjałów do wszystkich kolegiów już w kwietniu 1766 w celu rozpoczęcia prac. Rozszerzoną instrukcję wydał też drukiem pt. Instructio brevis et facilis… Nauka krótka y łacna… do wynalezienia wysokości Poli czyli szerokości geograficzney na każde mieysce (W. 1767, Lwów b. r.). Każde obliczenie miało być dokonane dwukrotnie, wg dwóch opisanych sposobów. Odpowiedzi przesłane w 2 egzemplarzach prowincjałowi były badane i sprawdzane przez odpowiednią komisję i przekazywane kancelarii królewskiej, a właściwie Karolowi Perthéesowi, królewskiemu geografowi, który miał być autorem map. Drugim etapem w wykonaniu dzieła miały być pomiary triangulacyjne, kierowane przez R-a, który na podstawie prac jezuity niemieckiego Ch. Mayera ułożył program i system pomiarów. W początkach 1772 r. przebywał R. w Grodnie, gdzie w kwietniu robił próby z rakietami własnego pomysłu, a których miano użyć przy pomiarach dla zachowania łączności między obserwatorami. Prawdopodobnie nie zdawał sobie przy tym sprawy, z jaką szybkością rozchodzi się światło i czy da się uchwycić na chronometrze w ogóle, a na zegarze wahadłowym w szczególności, czasowe różnice w zaobserwowaniu błysku odpalanej rakiety. Zanim przystąpiono do próbnych pomiarów drugiego etapu w brzeskiej ekonomii królewskiej, przewidzianych na sierpień 1772, R. niespodziewanie zmarł 8 VIII 1772. Niemniej K. Perthées wykorzystał niektóre obliczenia R-a do swoich map. Przez króla odznaczony był R. Medalem «Merentibus».
Estreicher, XXI 531–2, XXVI 378; Żebrawski T., Bibliografia piśmiennictwa polskiego z działu matematyki i fizyki, Kr. 1873 s. 407–9; Backer-Sommervogel, Bibl. Comp. de Jésus, VII 189; Hist. Nauki Pol., VI 572; Poplatek J., Paszenda J., Słownik jezuitów artystów, Kr. 1972 s. 186; PSB (Gatey Piotr Franciszek); – Bednarski S., Upadek i odrodzenie szkół jezuickich w Polsce, Kr. 1933 s. 352–4, 493; Buczek K., Dzieje kartografii polskiej od XV do XVIII wieku, W. 1963 s. 82–3; Hamy A., Province de Lyon 1682–1762, Paris 1900 s. 164–5; Lipski J., Materiały do dziejów szkolnictwa polskiego, Kr. 1923 s. 141; Olszewicz B., Kartografia polska XVIII wieku, Lw. 1932 s. 45; Piechnik L., Jezuickie Collegium Nobilium w Warszawie (1752–1777), „Nasza Przeszłość” T. 35: 1971 s. 126; Sawicki K., Pięć wieków geodezji polskiej, W. 1964 s. 216, 254–5; Smoleński W., Przewrót umysłowy w Polsce wieku XVIII, Wyd. 3, W. 1949 s. 66, 77, 81; Vivier A., Status assistentiae Galliae Societatis Jesu, 1762–1768, Paris 1899 s. 163, 187, 290; Załęski, Jezuici, III 1047, 1057; – AGAD: Zbiór Popielów rkp. 238 k. 103–104; Arch. Prow. Mpol. TJ w Kr.: rkp. 436 k. 10–11; Arch. Rom. SJ: Lit. 32a (katalog trzyletni z r. 1766), Lit. 59 (katalogi roczne z l. 1760–1772), Lugdun. 17 (katalogi roczne z l. 1746–1762), Lugdun. 27 (katalogi trzyletnie z l. 1746, 1749, 1754, 1758, 1761); B. Czart.: rkp. 714 k. 161, 701, 709 (3 listy króla do Rostana), 843 (list Rostana do króla z 23 I 1772); B. Jag.: rkp. 3119 (Korespondencja M. Poczobuta) k. 315; B. PAN w Kr.: rkp. 2220 IV k. 205–208 (A. Rostan, Mémoire sur une nouvelle méthode très exacte de determiner en peu de tems la longitude et la latitude des principaux lieux du Royaume, Grodno 23 I 1772).
Ludwik Grzebień