INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY
iPSB
  wyszukiwanie zaawansowane
 
  wyszukiwanie proste
 
Biogram Postaci z tego okresu
 Andrzej Mohyła      "Hetman Andrzej Mohyła", drzeworyt sprzed 1649 r,, Wikimedia Commons (PD).

Andrzej Mohyła  

 
 
XVII w. - 1689
Biogram został opublikowany w 1976 r. w XXI tomie Polskiego Słownika Biograficznego.
 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 

Mohyła Andrzej (zm. 1689), hetman Kozaczyzny Prawobrzeżnej (nakaźny?). O jego pochodzeniu brak wiadomości; król Jan III Sobieski tytułował go «urodzony». Być może, iż początkowo był szeregowym w oddziałach kompanickich, tj. zaciężnych konnych, na Zadnieprzu, a przed r. 1683 znalazł się na Zaporożu. W r. 1683 przeszedł na Prawobrzeżną Ukrainę do oddziałów tworzonych na zlecenie Jana III Sobieskiego przez hetmana kozackiego Stefana Kunickiego. W październiku t. r., po zajęciu Niemirowa, M. został pułkownikiem. Wziął udział w wyprawie Kunickiego, podczas której 5 XII rozbito Tatarów pod Białogrodem, po czym spustoszono Budziaki. Dn. 30 XII pod wsią Tabok oddziały kozackie zostały otoczone przez powracającą spod Wiednia ordę, ale z wolna się wycofywały pod osłoną taboru. Gdy 4 I 1684 pod Bojanowem doszło do ucieczki sprzymierzonych Mołdawian, a następnie Kunickiego z jazdą, M. objął dowództwo nad piechotą i po całodniowych walkach wycofał się nad Prut, przez który po porzuceniu taboru, udało mu się przeprawić po cienkim lodzie, ale ocalił jedynie małą część ludzi, z którą wycofał się z Mołdawii. Wersja Wełyčki o obraniu M-y już wówczas hetmanem jest mało wiarogodna. Wkrótce M. prawdopodobnie stanął na czele powstałej wówczas opozycji przeciw Kunickiemu, oskarżonemu o samowładne rządy i podział łupów. Hetmanem obrano go natychmiast po zabiciu Kunickiego (wg Gordona dokonał tego M.) w Mohylowie w marcu 1684 i jeszcze w tym miesiącu wybór ten został zatwierdzony przez króla. Siedzibą M-y stał się Niemirów. Wkrótce M. podjął działania przeciw Turkom. Gdzieś w końcu kwietnia, zamierzając napaść na konwój prowadzący żywność do Kamieńca, wpadł w zasadzkę pod Studzienką i został rozbity (stracił jakoby 3 000 ludzi). Klęska ta dotknęła jednak tylko część jego sił, w maju rozporządzał bowiem siłą 8000 ludzi (w czym 3 000 jazdy). Wkrótce znów podjął walkę z muzułmanami, ruszył przeciw czambułowi tatarskiemu wracającemu spod Białej Cerkwi.

W r. 1684 Jan III Sobieski zezwolił na osiedlanie się Kozaków na ziemiach południowej Ukrainy, odebranych Turkom w r. 1683, a prawie bezludnych. Na te tereny, do oddziałów M-y, ściągali ludzie nie tylko z obszarów Zadnieprza, ale nawet z Zaporoża szukając lepszego losu, większych swobód i łupów. Trudne warunki życia, ograniczanie autonomii Kozaczyzny, niewypłacanie niskiego żołdu przy jednoczesnej agitacji hetmanów zadnieprzańskich (I. Samojłowicza i J. Mazepy, zwracających się nawet do króla o likwidację oddziałów M-y, względnie, w r. 1689, o usunięcie M-y, określanego wówczas przez Mazepę jako pijak i głupiec) powodowały, że część mołojców odchodziła za Dniepr i na Zaporoże, niektórzy przechodzili nawet na stronę turecką, a na ich miejsce napływali nowi. Przy tej płynności podwładnych władza M-y nie mogła być silna. Jego pułkownikom często marzyła się samodzielność i nie chcieli się mu podporządkowywać. On sam nie był popularny wśród Kozaków ze względu na zbytnią uległość wobec władz polskich. Do zatargów z nimi i ze szlachtą dochodziło dość często, m. in. przy wybieraniu przez Kozaków należnego im «boroszna», tj. prowiantu, czy ze względu na nieregularne wypłacanie żołdu. W miarę rozrostu Kozaczyzny dochodziło do sporów o zajmowanie przez pułki większych terenów na leża, niż przyznawały im je władze polskie. Chodziło tu nie tylko o obciążanie posiadłości szlacheckich, ale miało to silne podłoże społeczne, gdyż Kozacy zaczęli występować jako obrońcy chłopów przed uciskiem ze strony szlachty. W maju 1684 Jan III nakazał M-le iść na pomoc S. Petryczejce, hospodarowi mołdawskiemu. Kozacy jednak nie zgodzili się na to. Uważali, że wypłacany im żołd jest zbyt niski. Oskarżano M-ę o wygubienie wojska pod Studzienicą. Z poduszczenia pułkownika chwastowskiego Semena Palija, który stale wyłamywał się spod władzy M-y, i wysłanników Iwana Samojłowicza, starających się nakłonić do powrotu na Lewobrzeże nie tylko Kozaków, ale i M-ę, doszło do rozruchów, w czasie których o mało nie pozabijano M-y (włóczono go po majdanie) i starszyzny; ledwo udało im się schronić do zamku w Niemirowie. Część Kozaków (jakoby 4000), odebrawszy żołd, powróciła na Zadnieprze (koniec maja?), część wyprowadził Palij na Zaporoże.

Wkrótce jednak, jeszcze latem t. r., agitacja wysłanników Jana III i M-y przyciągnęła do szeregów Kozaczyzny Prawobrzeżnej znaczną ilość Zaporożców, a nawet Dońców, mimo przeciwdziałania Palija. W czerwcu prowadził M. działania przeciw Turkom, miał w nich jakieś sukcesy, wziął jeńców. W lipcu podjął wyprawę przeciw Tatarom. Na czele jakoby 10 000 (w czym 2000 jazdy) połączył się prawdopodobnie w początkach września z armią Jana III pod Żwańcem (nie mógł więc uczestniczyć w zdobyciu Jazłowca – jak podaje Perdenia). Nie dopuścił do przeprawienia się przez Dniestr pod Małyńcami sołtana gałgi z rzekomo 10 000 Tatarów. Po zakończonej kampanii siły M-y zostały rozłożone na granicy z Mołdawią. W listopadzie znów agitacja wysłanników Samojłowicza doprowadziła do porzucenia przez znaczną grupę szeregów M-y, wrócił natomiast Palij. Na początku 1685 r. doszło do jakiegoś konfliktu M-y ze starszyzną, 3 pułkowników domagało się od Jana III, aby uniezależnił ich od dowództwa M-y, i dopiero nadejście żołdu rozładowało w jakiejś mierze opozycyjne nastroje. Sulimka, który uprzednio przeszedł na stronę turecką, w listopadzie dokonał wypadu pod Niemirów. Odwetowy zagon kozacki w początkach grudnia dotarł w okolice Cecory. Z początkiem 1685 r. udało się nawet Sulimce, dzięki porozumieniu z mieszkańcami, opanować Niemirów. M. z częścią ludzi schronił się do zamku. Po 3-tygodniowej obronie oblegający, obawiając się odsieczy, wycofali się spaliwszy miasto. Latem czy jesienią 1685 M. rozbił Sulimkę i Tatarów pod Zinkowem lub Jahorlikiem, wziął go do niewoli i wydał Polakom. W październiku M. z 2 000–6 000 Kozaków wziął udział w wyprawie bukowińskiej S. Jabłonowskiego, osłaniał jego odwrót. Jeszcze w t. r. z pułkownikiem Apostołem Szczurowickim rozbił Tatarów pod Niemirowem.

Władze polskie spróbowały uporządkować sprawy kozackie. Komisarz do spraw kozackich Stanisław Druszkiewicz na czele oddziałów komputowych usunął Kozaków z leż, które bez upoważnienia zajęli (marzec 1686). Stałe zatargi z pułkownikami kozackimi pochodzenia szlacheckiego sprawiły, że Jan III kazał ich zastąpić nieszlachtą (grudzień 1685), lecz wykonanie tego zarządzenia nie poprawiło dyscypliny. Rozdźwięki między M-ą a starszyzną pogłębiały się coraz bardziej. Trzech pułkowników ze swymi podkomendnymi po otrzymaniu żołdu uszło za Dniepr (czerwiec? 1686), czterech pułkowników z Apostołem Szczurowickim na czele wypowiedziało posłuszeństwo M-le (lipiec). Aby nie dopuścić do rozłamu, Jan III zabrał zbuntowanych ze sobą na wyprawę mołdawską, oddziały wierne M-le pod jego dowództwem włączył do grupy Druszkiewicza, pozostającej na straży Podola. Prawdopodobnie jesienią t. r. na żądanie posłów carskich pozwolono Kozakom urodzonym na Zadnieprzu opuścić szeregi wojska M-y, z czego wielu skorzystało. W październiku 1687 M. wziął udział w wyprawie królewicza Jakuba Sobieskiego pod Kamieniec. Po powrocie z niej znowu doszło do kryzysu; Kozacy zaczęli się domagać podwyższenia żołdu, zbiegać z oddziałów M-y na Zadnieprze lub Zaporoże. Niektórzy pułkownicy (przede wszystkim Palij) samowolnie przystąpili do rugowania szlachty z jej dóbr. Jednakże w r. 1688, czy już w r. 1689, udało się M-le (m. in. ze względu na próby ograniczenia autonomii Zaporoża) przeciągnąć na służbę polską znaczną ilość niżowców. W maju lub w czerwcu 1688 Tatarzy wpadli do Niemirowa, ale M. rozbił ich w Dzikich Polach odbijając jasyr. Dn. 6 IX t. r. Jan III kazał mu iść z Baru do Buczacza pod komendę hetmana w. St. Jabłonowskiego. M. zmarł w pierwszych miesiącach 1689 r. przed 4 V (data nominacji jego następcy). M. był żonaty; nie znamy jednak imienia żony, po przejściu M-y na Ukrainę Prawobrzeżną pozostała ona na Zadnieprzu, którego nie pozwolono jej opuścić, mimo polskiej interwencji dyplomatycznej w r. 1684.

 

Chowaniec Cz., Wyprawa Sobieskiego do Mołdawii w 1686 r., „Przegl. Hist.-Wojsk.” T. 4: 1931; Korzon T., Dzieje wojen i wojskowości w Polsce, Kr. 1923 III; Perdenia J., Stanowisko Rzeczypospolitej szlacheckiej wobec sprawy Ukrainy na przełomie XVII–XVIII w., Wr. 1963; Serhienko H. J., Vyzvolnyj ruch na Pravoberežnij Ukraïni v kinci XVII i na počatku XVIII st., Kyïv 1963 s. 50–2; Urbański T., Rok 1683 na Podolu, Ukrainie i w Mołdawii, Lw. 1907 s. 32–3, 37–41, 47–9; – Akty Zap. Ross., V 176–9; Arch. Jugo-zap. Ross., Cz. 3 t. II: wstęp s. 35–7, 99, tekst s. 97; Dopolnenija k aktam istoričeskim, S. Pet. 1870; XI–XII; Gordon P., Tagebuch, Moskau 1852 II; Litopys Samovydcja, Kyïv 1971; Velyčko S., Letopys sobytij v jugozapadnoj Rossii v XVII v., Kiev 1855 II 548–9, III 76; – B. Czart.: rkp. 180 s. 25–7, 29, 31, 39, 161, 168, 187, 235.

Wiesław Majewski

 

 
 

Chmura tagów

TAGI

Za pomocą tagów oznaczamy powiązania tematyczne postaci. Pozwalają one eksplorować serwis wg wybranych przez redakcję najważniejszych tematów dla danej postaci.

 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.

Media

 

Chmura tagów

 
 

Postaci z tego okresu

 

w biogramy.pl

 
 

Jan Andrzej Morsztyn (Morstin)

1621-06-24 - 1693-01-08
poeta
 
więcej  
  Wyślij materiały Wyślij ankietę
 
     
Mecenas
 
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.
Informację o realizacji Rozporządzenia o Ochronie Danych Osobowych (RODO) przez FINA znajdziesz tutaj.