Skorulski Antoni Adam h. Kościesza odm. (1715–1777), jezuita, filozof, rektor Akad. Wileńskiej. Ur. 22 XI na Żmudzi, prawdopodobnie w Skorulach koło Janowa nad Wilią.
Dn. 20 VIII 1730 S. wstąpił do Towarzystwa Jezusowego; dwuletni nowicjat odbył w Wilnie. W l. 1733–6 studiował filozofię w kolegium jezuitów w Nieświeżu. Po trzyletniej praktyce pedagogicznej w Akad. Wil. studiował w niej teologię w l. 1739–41, a następnie w kolegium jezuitów w Warszawie (1741–3), gdzie 13 IV 1742 przyjął święcenia kapłańskie. Podczas trzeciego roku studiów teologicznych uczył w Warszawie matematyki, do której miał szczególne uzdolnienia. W r. 1743/4 odprawił w Wilnie tzw. trzecią probację, czyli studium prawa zakonnego i duchowości ignacjańskiej. Potem uczył retoryki i poetyki w Dyneburgu (1744/5) i retoryki w Krożach (1745–6), był też kaznodzieją w Dyneburgu i misjonarzem w miejscowości Laukiesa w Kurlandii (1746/7) oraz w Kownie ministrem kolegium (1747/8). W r.n. pracował na tzw. Misji Hylzeńskiej w Inflantach i równocześnie był teologiem bpa smoleńskiego Jerzego Mikołaja Hylzena. Dn. 2 II 1749 złożył w Dyneburgu uroczystą profesję zakonną.
W l. 1749–51 S. wykładał w Kownie filozofię studentom świeckim i pełnił funkcję prefekta (dyrektora) szkół niższych. Uczył także etyki, geometrii i historii. W r.n. był tamże kaznodzieją, prefektem szkół oraz profesorem geometrii i historii powszechnej. W l. 1752–5 S. był profesorem filozofii w Akad. Wil. Równocześnie w r. 1752/3 był asystentem Wydz. Filozoficznego, a w r. 1754/5 – seniorem tegoż Wydziału. Dn. 17 X 1752 uzyskał tamże stopień doktora sztuk wyzwolonych i filozofii. Skrót prowadzonych wówczas wykładów (dyktat zachowany w rkp.: Philosophia, B. Uniw. Wil., oddz. rkp.: F 1–D 171 s. 578 i n.) opracował z myślą o szerszym gronie czytelników w postaci skróconej wersji. Zredukował zwłaszcza logikę i matematykę, pozostawiając obszerniejsze zarysy fizyki (filozofii przyrody) i wydał pt. Commentariolum philosophiae logicae scilicet, metaphysicae, physicae generalis et particularis… (Wil. 1755).
S. należał, obok Benedykta Dobszewicza, do najwybitniejszych filozofów na Litwie w XVIII w. Był dobrym znawcą i zwolennikiem filozofii nowszej, choć nieraz zajmował stanowisko krytyczne wobec niektórych poglądów P. Gassendiego, R. Kartezjusza, G. Leibniza, I. Newtona i Ch. Wolffa. Pierwszy w Akad. Wil. przyjął nazwy i kolejność dyscyplin zaproponowaną przez Wolffa (zwłaszcza ontologia, kosmologia, psychologia i teologia naturalna). Poglądy S-ego to arystotelizm o odcieniu suarezjańskim, ale pozostający pod wpływem XVIII-wiecznych kierunków filozoficzno-przyrodniczych. O suarezjanizmie świadczą zwłaszcza modalizm i odrzucenie różnicy rzeczowej między istotą a istnieniem. S. przyjął jednak pewną formę atomizmu, a nawet dynamizmu. Idąc z duchem czasu, ograniczył metafizykę na korzyść fizyki, potraktowanej niezwykle obszernie. Często powoływał się na Fortunata z Brescii. Wyrażając uznanie dla osoby Mikołaja Kopernika i dla dalszoplanowych elementów jego systemu, nie przyjął jednak heliocentryzmu. Commentariolum philosophiae… był – do kasaty jezuitów – podręcznikiem w niektórych szkołach na Litwie, zwłaszcza w Akad. Wil., przyczyniając się do rozpowszechnienia filozofii nowożytnej i nowego przyrodoznawstwa.
Następne dwa lata spędził S. w kolegium w Iłłukszcie, gdzie był kaznodzieją i prefektem szkół oraz uczył geometrii (1755–7). Potem przebywał w Kownie jako kaznodzieja, prefekt szkół, prefekt seminarium i bibliotekarz (1757–9). W r. 1759/60 był profesorem teologii scholastycznej (tj. dogmatycznej) i pozytywnej w Akad. Wil. Pełnił równocześnie obowiązki dziekana Wydz. Filozoficznego i prefekta sodalicji starszej młodzieży. W r. 1759 uzyskał tam doktorat teologii. Po roku wykładów teologii został mianowany rektorem kolegium w Nowogródku (1760–64). Wkrótce po objęciu urzędu wybudował drewnianą kaplicę w miejscowości Ostrów, posiadłości kolegium nowogródzkiego, a w l. 1761–2 postarał się o postawienie nowych budynków w należącym do kolegium folwarku Mołodów koło Nowogródka. W l. 1764–5 był rektorem kolegium w Kownie. Jesienią 1765 został rektorem Collegium Nobilium w Wilnie. Od 23 III 1766 do 4 XI 1772 był prowincjałem lit. Bezpośrednio potem mianowano go rektorem Akad. Wil. Jako prowincjał i rektor Akademii dbał o jej rozwój i dążył do przystosowania programu nauczania do nowych prądów filozoficzno-przyrodniczych. Za jego rządów, w r. 1768, prowincja litewska uzyskała postulowaną od dawna przez wielu zgodę generała zakonu L. Ricciego na stosowanie podręczników zamiast dyktowania wykładów ze skryptów. S. poświęcał wiele uwagi rozwojowi duchowości i wyrobieniu karności u swych podwładnych. Był ostatnim jezuitą – rektorem Akad. Wil. W czasie jego rektorstwa nastąpiło zniesienie zakonu jezuitów w r. 1773. W roku kasaty (1773/4) wileńskie kolegium i Akademia liczyły 131 jezuitów, w tym 39 księży.
Po zniesieniu zakonu S. pozostał przez rok (do jesieni 1774) na stanowisku rektora, utrzymując normalne funkcjonowanie uczelni. Dn. 2 X 1774 uzyskał tu doktorat prawa kanonicznego. Od jesieni 1774 S. był przez pewien czas dziekanem Wydz. Teologicznego; wykładał też nauki przyrodnicze. W r. 1774 uzyskał od króla Stanisława Augusta prezentę na stanowisko kanonika kapituły katedralnej w Wilnie. Mimo protestów tej kapituły i kanonika smoleńskiego Franciszka Gzowskiego, który również ubiegał się o to beneficjum, otrzymał kanonię 16 XII 1775 za poparciem bpa sufragana Józefa Kossakowskiego. Nazajutrz został na nią instalowany, co jednak kapituła unieważniła 6 III 1776 i S. nie dostał prestymonium. Dn. 3 X t.r. kapituła przyznała S-emu tylko prawo do korzystania z dóbr wspólnego stołu (tzw. dystrybucję – prawo do uposażenia z ogólnych dóbr). F. Gzowski został kanonikiem dopiero 3 III 1777. W kwietniu 1775 S. opuścił dawne kolegium jezuickie i zamieszkał prywatnie w mieście. Zmarł 28 I 1777 w Wilnie.
Estreicher; Bibliogr. filozofii pol., I 112; Backer–Sommervogel, Bibl. Comp. de Jésus, VII 1290–1; Encyklopedia wiedzy o jezuitach na ziemiach Polski i Litwy (1564–1995), Oprac. L. Grzebień, Kr. 1996; Enc. Lituanica, Boston 1976 V 210–11; Lietuvių Enc. XXVIII 74; Brown, Bibl. pisarzów; Filoz. w Pol. Słown.; Hist. Nauki Pol., VI; Niesiecki; – Bednarski S., Upadek i odrodzenie szkół jezuickich w Polsce, Kr. 1933; Bieliński, Uniw. Wil.; Bieńkowska B., Kopernik i heliocentryzm w polskiej kulturze umysłowej do końca XVIII wieku, Wr. 1971 s. 86, 123–4, 191; Biralo A. A., Filosofskaja i obščestvennaja mysl v Belorussii i Litve v końce XVII – seredine XVIII v., Minsk 1971 s. 106–7; Chmaj L., Kartezjanizm w Polsce w XVII i XVIII w., „Myśl Filoz.” 1956 nr 5 s. 93–4; Darowski R., Poglądy filozoficzne Antoniego Skorulskiego SJ (1715–1777), Kr. 1996; Filosofija Vilniaus universitete 1579–1832, Oprac. R. Plečkaitis, Vilnius 1979 s. 50–61, 190–1 (krótka biografia, lit. przekład części fizyki szczegółowej i psychologii); Jadacki J. J., Sławni Wilnianie. Filozofowie, Wil. 1994; Kurczewski J., Kościół zamkowy czyli katedra wileńska, Wil. 1908–16 cz. 1 s. 332, cz. 3 s. 362–4, 367; Lietuvos filosofinės minties istorijos šaltiniai, Vilnius 1980 I 276–8; Piechnik L., Odrodzenie Akademii Wileńskiej 1730–1773, Rzym 1990; Plečkaitis R., Feodalizmo laikotarpio filosofija Lietuvoje, Vilnius 1975; Poplatek J., Komisja Edukacji Narodowej, Kr. 1973; Szybiak I., Szkolnictwo Komisji Edukacji Narodowej w Wielkim Księstwie Litewskim, Wr. 1973 s. 25, 46; Vilniaus universiteto istorija, Vilnius 1976; Załęski, Jezuici, IV cz. 1, 3, V cz. 1; – Academijos laurai – Laurae academicae…, [Przygotowali] M. Svirkas i I. Balčienė, Vilnius 1997; Wiersze: ,,Do Jegomości Xiedza Antoniego Skorulskiego…”, „Temuż […] w dzień Imienin”, w: Zubowski X., Zebrany wiersz, W. 1786 I 132–40; – Arch. Prow. Mpol. TJ w Kr.: rkp. 526 (Elenchus nostrorum defunctorum ab anno 1773) k. 4 (data i miejsce śmierci S-ego), fotokopie i mikrofilmy z Arch. Rom. S.I.; Arch. Rom. S.I.: Lit. 38, 58, 59 oraz 25–32 (katalogi Lit. Prow. TJ, roczne (drukowane) z l. 1730–74 i trzyletnie (rękopisy) z l. 1737–70); B. Czart.: rkp. IV 685 s. 251–259 (listy do króla Stanisława Augusta); – Filozofia i myśl społeczna, 1700–1830, Oprac. M. Skrzypek (biografia i przekład tekstów S-ego), [w druku].
Roman Darowski