INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY
iPSB
  wyszukiwanie zaawansowane
 
  wyszukiwanie proste
 
Biogram Postaci z tego okresu
 Antoni Maria Portalupi (Portaluppi)     

Antoni Maria Portalupi (Portaluppi)  

 
 
Biogram został opublikowany w latach 1982-1983 w XXVII tomie Polskiego Słownika Biograficznego.
 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 

Portalupi (Portaluppi) Antoni Maria (1713–1791), superior teatynów w Warszawie, pedagog. Ur. we Włoszech, gdzie uzyskał staranne i wszechstronne wykształcenie. W Polsce pojawił się – przybywszy z Rzymu – w r. 1740 już jako ksiądz i nauczyciel wymowy, nauk filozoficznych i matematycznych kolegium szlacheckiego, prowadzonego w Warszawie przez księży teatynów. Pierwszy ślad działalności stanowi list P-ego do bpa krakowskiego Andrzeja Stanisława Załuskiego (lub do jego brata) ze stycznia 1741 z podziękowaniami za dowody życzliwości wobec kolegium teatynów. W liczącym zaledwie kilku księży zespole P. rychło wysunął się na czoło dzięki swemu zaangażowaniu w działalność pedagogiczną i literacką oraz naukową. Dał się poznać jako gorący zwolennik kartezjanizmu i eklektycznej filozofii Ch. Wolffa. Doprowadził do wzbogacenia dość nie uporządkowanego programu nauczania w szkole teatynów, włączając tam elementy współczesnej fizyki, matematyki i tzw. «kunsztów». Dbał też o rozwój teatru szkolnego; tłumaczył na język łaciński wystawiane w nim sztuki P. Metastasia i ogłosił niektóre drukiem, choć nie zawsze ujawniał nazwisko tłumacza. Podpisał jedynie dedykacje dwóch przekładów tragedii wymienionego autora, a mianowicie „Olympiadis” i „Artaxerxes”, wydanych w Warszawie w l. 1774 i 1745. Mimo niechęci i polemicznych wystąpień przedstawicieli konserwatywnych kręgów duchowieństwa, zwłaszcza jezuitów i dominikanów, P. zyskał szybko uznanie i popularność. Nie przeszkodziły temu – a może nawet pomogły – zainteresowania P-ego kobietami i słabostki, które stawały się wręcz anegdotyczne – jak np. zamiłowanie do słodyczy (skąd przezwisko «Czokolada»). P. powołany został wkrótce na stanowisko kapelana nadwornego Augusta III, a bp krakowski A. S. Załuski powierzył uczonemu teatynowi ocenę 80 prac, nadesłanych na zorganizowany w r. 1746 konkurs literacko-naukowy z okazji otwarcia biblioteki publicznej w Warszawie. Samą uroczystość P. uświetnił mową łacińską. Ok. r. 1750 uzyskał urząd superiora zgromadzenia teatynów w Polsce, który piastował przez około ćwierć wieku.

W nielicznym, starannie dobieranym gronie wychowanków szkoły teatynów znaleźli się również synowie kaszt. krakowskiego Stanisława Poniatowskiego – przyszły król Stanisław (w l. 1746–7), a później i dwaj jego bracia: Andrzej i Michał. W styczniu 1754 «za zgodą władz duchownych i świeckich» P. wyjechał jako opiekun Michała Poniatowskiego, przyszłego prymasa Polski, do Włoch, gdzie przyczynił się do nawiązania przez Poniatowskich stosunków z arystokracją tego kraju (np. rodziną Torellich). Związki te umacniał poprzez pośrednictwo w korespondencji włoskiej przyszłego elekta na przełomie l. 1763/4. Zabiegając o rozszerzenie kręgu uczniów, wśród których byli przedstawiciele czołowych rodów magnackich, P. kierował swych nauczycieli zakonnych również na lekcje prywatne do domów protestanckich (np. Heykingów). Szkołę teatynów nurtowały w tym czasie rozmaite kłopoty, np. zatargi z władzami miejskimi Warszawy, a także spory wewnętrzne, które «despotyczny» – wg niektórych opinii – P. toczył ze znanym także dobrze w Warszawie uczonym księdzem Józefem Torim. Współcześni oceniali wysoko zasługi P-ego dla rozwoju nurtów oświecenia w Warszawie (J. D. Janocki i W. Mitzler de Kolof w r. 1775), a w r. 1765 artykuł „Monitora” wymieniał go jako jednego z pierwszych bojowników o «przełamanie lodu» i obalenie «bałwanów sarmatyzmu». Z kolei nuncjusz papieski A. Durini przedstawiał P-ego w r. 1770 w korespondencji z Kurią rzymską jako człowieka znanego z niewiary i wrogości wobec Rzymu, o co oskarżał także Stanisława Konarskiego i Piotra Śliwickiego.

W przededniu elekcji Stanisława Poniatowskiego znajdował się P. w jego bliskim otoczeniu. Protekcja królewska (m. in. dwukrotne odwiedziny kolegium teatynów w r. 1765, odnotowane przez „Gazetę Warszawską”) wydawała się otwierać przed całym zgromadzeniem lepszą przyszłość. Portret P-ego jako stałego uczestnika «obiadów czwartkowych» został zawieszony w gabinecie Stanisława Augusta, a w r. 1774 wybity został medal z napisem, upamiętniającym zasługi nauczyciela monarchy. W t. r. powierzono P-emu obowiązki królewskiego spowiednika. Należał P. do autorów napisanej wtedy pośmiertnej pochwały Antoniego Wiśniewskiego, w której sławione były zasługi uczonego pijara, położone dla krzewienia zasad «nowej filozofii». W r. 1779 P. pośredniczył przy zagwarantowaniu uprawnień majątkowych młodego Kajetana Aksaka; występował też jako jeden z biegłych w procesie sądowym, wytoczonym i wygranym przez grupę matematyków warszawskich. Podsądnym był ppłk. E. I. Korsonich, który odmawiał wypłaty nagrody za udowodnienie mu błędów w próbie rozwiązania kwadratury koła. Sprawa toczyła się na przełomie l. 1779/80. W r. 1778 podróżujący po Polsce matematyk szwajcarski J. Bernoulli podkreślał dobry poziom nauczania w kolegium teatyńskim, co przypisywał zasługom «słynnego ojca Portalupiego». Ten zabiegał usilnie jeszcze w początkach 1776 r. o sprowadzenie nowych nauczycieli ze Lwowa. Stanisław August popierał posunięcia P-ego wobec nuncjusza i Kurii rzymskiej. Na prośbę swego nauczyciela król interweniował również w kwietniu 1783 u rodziców wychowanków kolegium teatyńskiego (kuchmistrza kor. Leonarda Worcella i kaszt. połockiego Adama Brzostowskiego), którzy zalegali z opłatami za naukę swych dzieci. Jak wynika z korespondencji, do r. 1776 P. nie znał dobrze języka polskiego, nie mógł zrozumieć treści listu w języku polskim; posługiwał się do końca życia przede wszystkim językiem francuskim.

Mimo zabiegów P-ego trudności finansowe kolegium, wynikłe z nadmiernych inwestycji budowlanych, w jakie zaangażowali się teatyni, licząc na większy napływ uczniów, nie zostały przełamane. Komentując te niepowodzenia, Hugo Kołłątaj wiązał je z faktem, że «po reformie nauk w Polszcze moda konwiktów wcale upadła». W sierpniu 1785 podjęta została próba sprzedaży budynków niewypłacalnego zgromadzenia, które uległo wtedy rozwiązaniu. Nabywca domów przy ulicy Długiej miał przestrzegać wszelako uprawnień do dożywotniego zamieszkiwania w nich trzech księży – Włochów z P-m na czele. Sprawa sprzedaży ciągnęła się długo; załatwiona została dopiero w r. 1787. Ówcześnie P. korzystał z bezpośrednich zasiłków królewskich, otrzymując w l. 1784–91 łącznie 415 dukatów. Mieszkał wtedy najczęściej w małym domku na Bielanach, który początkowo zamierzał przekazać, czy też zapisać w testamencie, zaprzyjaźnionemu geografowi królewskiemu Karolowi Perthéesowi, zaś w l. 1789–91 próbował sprzedać. P. zmarł w Warszawie 20 I 1791; po uroczystościach pogrzebowych, zorganizowanych na koszt Stanisława Augusta w dn. 23 i 24 I, pochowany został w podziemiach kościoła Panny Marii na Nowym Mieście w Warszawie.

 

Popiersie, głowa 3/4 w prawo, rysunek, szkoła polska XVIII w. (zapewne z r. 1790, reprod. w: I. Stasiewicz, Poglądy na naukę w Polsce okresu oświecenia na tle ogólnoeuropejskim, Wr. 1967 s. 107); Popiersie na medalu rytownika J. F. Holzhausera z r. 1774 (reprod. w: [Gołębiowski L.], G. Ł. Gabinet medalów polskich… z czasów panowania Stanisława Augusta, Wr. 1843 s. 192); – Estreicher, XXII 308, 311, XXV 81; Enc. Kośc. (teatyni); Enc. Org.; Filoz. w Pol. Słown.; Historia nauki polskiej, Wr. 1974 VI; Janocki, Lexicon; – Bartoszewicz J., Teatyni w Warszawie, w: Dzieła, Kr. 1881 IX 392–9; Bednarski S., Upadek i odrodzenie szkół jezuickich w Polsce, Kr. 1933; Berdecka A., Turnau I., Życie codzienne w Warszawie okresu Oświecenia, W. 1969; Busiri-Vici A., I Poniatowski e Roma, Firenze 1971; Fabre J., Stanislas-Auguste Poniatowski et l’Europe des Lumières, Paris 1952; [Gołębiowski Ł.] G. Ł., Gabinet medalów polskich oraz tych, które się dziejów Polski tyczą, z czasów panowania Stanisława Augusta, Wr. 1843 s. 199; Historia nauki polskiej, Wr. 1970 II; Kaleta R., Obiady czwartkowe na dworze króla Stanisława Augusta (próba monografii), w: Warszawa XVIII w. Z. 2, W. 1973; Konopczyński W., Stanisław Konarski, W. 1926; Kurdybacha Ł., Pisma wybrane, W. 1976 II; Kurowski F. K., Pamiątki miasta Warszawy, Wyd. E. Szwankowski, W. 1949 II–III; Lemke H., Die Brüder Załuski und ihre Beziehungen zu Gelehrten in Deutschland und Danzig, Berlin 1958; Morawski K. M., Komunikat o portrecie margrabiego S. Torelliego, w: Prace Kom. Hist. Sztuki, Kr. 1919 I s. XXXI; Nieć J., Młodość ostatniego elekta, St. A. Poniatowski 1732–1764, Kr. 1935; Smoleński W., Przewrót umysłowy w Polsce wieku XVIII, W. 1979; Stasiewicz I., Poglądy na naukę w Polsce okresu oświecenia na tle ogólnoeuropejskim, Wr. 1967; taż, Z problematyki nauki okresu oświecenia, Wr. 1960; Tatarkiewicz W., Historia filozofii, W. 1947 II; Theiner A., Histoire du pontificat de Clément XIV, Paris 1852 I 441; Wejnert A., Zabytki dawnych urządzeń sądowych, Cz. IV W. 1872; – Kołłątaj H., Stan oświecenia w Polsce w ostatnich latach panowania Augusta III (1750–1764), Wr. 1953; Konarski S., Listy 1733–1771, W, 1962; Magier, Estetyka Warszawy; Polska stanisławowska w oczach cudzoziemców, W. 1963 I; Mémoires du roi Stanislas-Auguste, II; – „Gaz. Warsz.” 1785 nr 67, 1786 nr 24, 51, 69, 1787 nr 6, 28, 1791 nr 8 suplement (z 26 I); – AGAD: Arch. Radziwiłłów, Dz. V t. 280 nr 12202, Arch. Roskie, LX nr 20, Zbiory Jabłonny, Korespondencja Stanisława Augusta 11 k. 196v., Zbiór Popielów nr 157, 183 k. 55; Arch. PAN: III–76 (materiały L. Chmaja) j. 31 k. 255–256; B. Czart.: rkp. nr 655 k. 599–601, nr 694 k. 475–477, nr 799 k. 2185, nr 818 k. 129, 133, nr 961 k. 107; B. Narod.: rkp. III 3222 t. II k. 56, III 3261 t. III k. 108.

Ryszard W. Wołoszyński

 
 

Chmura tagów

TAGI

Za pomocą tagów oznaczamy powiązania tematyczne postaci. Pozwalają one eksplorować serwis wg wybranych przez redakcję najważniejszych tematów dla danej postaci.

 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.

Media

 
 
 

Postaci z tego okresu

 

w biogramy.pl

 

Franciszek Karpiński h. Korab

1741-10-04 - 1825-09-16
poeta
 

Kajetan Koźmian h. Nałęcz

1771-12-31 - 1856-03-07
poeta
 
więcej  

Postaci z tego okresu

 

w ipsb

 

Jan Gładysz

ok. 1762 - 1830-05-21
malarz
 
więcej  
  Wyślij materiały Wyślij ankietę
 
     
Mecenas
 
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.
Informację o realizacji Rozporządzenia o Ochronie Danych Osobowych (RODO) przez FINA znajdziesz tutaj.