Szeps (Schöps, Schepc, Scheps, Schoeps, Szcheps, Szeybs) Augustyn (1729–1802), rzeźbiarz.
Ur. zapewne w Poznaniu, był synem Chrystiana, tożsamego najpewniej z sukiennikiem pochodzącym ze Zgorzelca, który w r. 1746 przyjął obywatelstwo Poznania, prawdopodobnie bratem lub kuzynem Mateusza Szepsa (zob.).
S. używał formy nazwiska Schöps. Uczył się prawdopodobnie w Saksonii i zapewne jego prace były znane, skoro w r. 1758 władze Poznania zawarły z nim prestiżowy kontrakt na wykonanie i ustawienie w r. 1759 jednej z czterech fontann w rynku. W r. 1761 wszedł do władz m. Poznania jako jeden ze starszych przedmieścia Grobla, gdzie zapewne już wtedy miał dom (wzmiankowany w r. 1771 w „Kroniczce gminy ewangelickiej...”), a przynajmniej pracownię. Jednak mieszkał (z rodziną) najpewniej w obrębie murów miasta, bowiem od r. 1759 zapisy urodzin i śmierci jego dzieci odnotowano w księgach metrykalnych parafii farnej. W l. 1762–4, wraz z dwoma czeladnikami, wykonał w kościele Cystersów w Obrze sześć murowanych ołtarzy bocznych o późnobarokowej architekturze i bogatej, stiukowej dekoracji rzeźbiarskiej. W r. 1764 nabył drewniany dom, prawdopodobnie w mieście, który spłacał ratami do r. 1765. Dopiero w l. 1765–6 wykuł na Śląsku fontannę przed poznański ratusz; wykonana w piaskowcu «figura serpentinata» przedstawia Porwanie Prozerpiny przez Plutona, a wysokie ocembrowanie zdobią rzeźby leżących puttów z atrybutami czterech żywiołów oraz wazy. W r. 1767 przyjął obywatelstwo Poznania, a następnie został wybrany do Rady 20 Mężów (przedstawicielstwa cechowego we władzach miasta); był w niej notowany jeszcze w r. 1790.
Prawdopodobnie w l. sześćdziesiątych wykonał S. w Poznaniu rzeźby z tzw. narzutu, dodawane do trzech wcześniejszych ołtarzy bocznych w kościele Franciszkanów, a w nieokreślonym czasie, prawdopodobnie drewniane, rzeźby na przegrodę chóru zakonnego kościoła Dominikanów (niezachowane). W Grodzisku (obecnie Grodzisk Wpol.) wykonał drewniane rzeźby także na przegrodę chóru zakonnego (obecnie w ołtarzach bocznych) w kościele bernardyńskim. W r. 1770 wyrzeźbił słup z piaskowca z postacią Marii Niepokalanej na globie (pierwotnie przed kościołem Reformatów w Poznaniu, obecnie na cmentarzu starofarnym na wzgórzu św. Wojciecha). Na l. siedemdziesiąte datuje się zespół siedmiu kamiennych rzeźb ogrodowych przy pałacu Raczyńskich w Rogalinie: Herkules, Neptun, Amfitryta i niezidentyfikowana bogini z balustrady tarasu przy elewacji ogrodowej, nimfa rzeki, być może Warty, z gazonu oraz Leda i niezidentyfikowany bóg w zamknięciu alej. Przed kościół Cystersów w Paradyżu wykonał w r. 1775 kamienny Słup Maryjny (postać Marii obecnie silnie zniszczona), otoczony ażurową balustradą z rzeźbami Jezusa oraz świętych: Anny, Joachima i Józefa na narożach. Od r. 1777 pracował przy odbudowie katedry poznańskiej, zniszczonej przez pożar w r. 1772, przede wszystkim przy nowym, murowanym ołtarzu głównym, którego jednak nie był projektantem, lecz jedynie wykonawcą marmoryzacji i zapewne części rzeźb, najprawdopodobniej Doktorów Kościoła, z głównej kondygnacji, drewnianych, usuniętych w l. sześćdziesiątych XIX w. W katedrze zaprojektował prawdopodobnie murowany ołtarz kaplicy Świętego Krzyża (rzeźby i wykończenie są innego autorstwa), a następnie odkuł nową płytę na tumbę Bolesława Chrobrego (zniszczoną w r. 1790). Wykonywał też w katedrze inne drobne prace, m.in. elementy portali, naprawy nagrobków i epitafiów itp., za co należności wypłacano mu do r. 1784. Równocześnie od r. 1777 pracował nad wyposażeniem i dekoracją kościoła paraf. w Wolsztynie, wznoszonego wg projektu architekta ze Śląska Opawskiego, Antoniego Höhne’a, którego t.r. rekomendował do przyjęcia obywatelstwa Poznania. W pierwszym etapie wykonał w stylu barokowym drewnianą ambonę i parę murowanych ołtarzy bocznych przy prezbiterium, w drugim klasycystyczne murowane ołtarze (główny i dwie pary bocznych), zapewne też drewnianą chrzcielnicę. Znalazły się tam m.in. rzeźby Ewangelistów i Trójcy Świętej w ołtarzu głównym, Ukrzyżowanie z Marią i św. Janem, Opiekunowie Marii oraz płaskorzeźby w ołtarzach bocznych, a także stiukowa dekoracja chóru muzycznego. S. wykonał również kamienne posągi św. Piotra i św. Pawła na fasadzie świątyni oraz Marii Niepokalanej na elewacji tylnej. Pojawienie się elementów klasycyzmu w architekturze ołtarzy S-a nastąpiło zapewne pod wpływem Höhne’a. S. zacieśnił z nim współpracę podczas robót przy wyposażeniu kościoła ewangelickiego p. wezw. Świętego Krzyża (obecnie katolicki kościół p. wezw. Wszystkich Świętych) w Poznaniu, gdzie jego dziełami (niepotwierdzonymi źródłowo) są murowany ołtarz z posągami Ewangelistów i płaskorzeźbioną Sceną Zmartwychwstania oraz drewniana ambona, pierwotnie zwieńczona figurą Mojżesza (obecnie w kruchcie), posiadające cechy wczesnego klasycyzmu. Równocześnie w l. 1778–9 zrealizował S. drewniany ołtarz główny dla poznańskiego kościoła Bernardynów, zniszczony w r. 1945; zachowało się sześć rzeźb świętych: Jana, Józefa, Augustyna, Ambrożego, Bernardyna i Bonawentury. W r. 1780 powstał, zwieńczony figurą Chronosa, Nagrobek serca Ludwiki z Tworzyańskich Gurowskiej w kościele cysterskim w Obrze. Prawdopodobnie z tego okresu pochodzą też dwie kamienne rzeźby św. Benedykta i św. Bernarda na fasadzie tamtejszego kościoła.
W r. 1781 wyrzeźbił S. dla wznoszonego nowego kościoła poznańskiej gminy ewangelickiej trzy Personifikacje Cnót Boskich (niezachowane). Dla tego kościoła w r. 1785 wykonał 36 stiukowych kapiteli pilastrów w nawie, a w r. 1788 figury Apostołów Piotra i Pawła (obecnie na portalu głównym). Z działalnością S-a w katedrze gnieźnieńskiej należy łączyć wolnostojące figury Mojżesza i Aarona przy ołtarzu z r. 1783, projektowanym przez Efraima Schrögera w kaplicy Bożego Ciała, a prawdopodobnie też ołtarz z rzeźbami świętych: Rocha, Jana Nepomucena, Marii Magdaleny i Sebastiana w kaplicy św. Walentego oraz płaskorzeźby Proroków z początku l. osiemdziesiątych na belkowaniu kaplicy Łubieńskich. Do dzieł S-a zalicza się również stiukowy pomnik Króla Stanisława Augusta Poniatowskiego z r. 1783 w Sali Sądowej poznańskiego ratusza. Niewątpliwie do S-a odnosi się zapis archiwalny z początku r. 1786 o sztukatorze Schöpsie pracującym w Rydzynie przy castrum doloris, trumnie i reperacji grobu Augusta Sułkowskiego. W farze w Grodzisku znajduje się datowana na r. 1787 para drewnianych ołtarzy w kaplicach, z posągami świętych: Piotra i Pawła, Dominika i nieokreślonego Dominikanina oraz ze sceną Komunii św. Onufrego w zwieńczeniu jednego z nich. Z t.r. pochodzą murowany ołtarz główny z krucyfiksem oraz figurami Marii i św. Jana (ufundowany przez marsz. w. lit. Władysława Gurowskiego), ambona z figurą Mojżesza w zwieńczeniu baldachimu oraz bliźniacza w formie chrzcielnica z figurą św. Jana Chrzciciela na baldachimie i klęczącą postacią Jezusa na koszu w kościele paraf. w Kleczewie pod Koninem. Również w r. 1787 wykonał S. w kościele Franciszkanów w Pyzdrach ołtarz główny z krucyfiksem oraz rzeźbami św. św. Piotra i Pawła, a także ambonę z figurami Mojżesza i nieokreślonego Ewangelisty na baldachimie, a na koszu tondo z płaskorzeźbą św. Weroniki. W Poznaniu wyrzeźbił t.r. kamienne kompozycje panopliowo-herbowe w zwieńczeniu attyki Odwachu. Prawdopodobnie w tym czasie na fasadzie pałacu Gurowskiego (obecnie Działyńskich) ozdobił tympanon, a pod koniec l. osiemdziesiątych zrealizował w tym pałacu wystrój Sali Czerwonej, m.in. wyrzeźbił pary władców: Mieszka I i Bolesława Chrobrego (?) oraz Jagiełły i Witolda (niezachowane). Na l. osiemdziesiąte można datować dwie pary murowanych ołtarzy w nawach bocznych kościoła cysterskiego w Paradyżu z rzeźbami Apostołów, dekorację chóru muzycznego, być może ambonę, a na pewno kamienną grupę z fasady św. Marcin z żebrakiem. Chociaż rekonstrukcja dzieła po zniszczeniach z okresu drugiej wojny światowej utrudnia atrybucję, S-owi prawdopodobnie należy przypisać monumentalny murowany ołtarz główny z końca l. osiemdziesiątych w klasztorze cysterskim w Wągrowcu, z płaskorzeźbionymi scenami Wniebowzięcia Marii (w polu głównym) oraz zapewne Powitania Marii w niebie (w zwieńczeniu) i nadnaturalnej wielkości figurami świętych: Piotra, Pawła, Benedykta i Bernarda. W l. 1794–5 ponownie pracował S. przy odbudowie katedry w Poznaniu po zawaleniu się wieży; w zachodnim przęśle wykonywał m.in. dekorację chóru muzycznego, czyścił też wnętrze, m.in. ołtarze główny i Trójcy Świętej.
S. wykazywał znaczną erudycję artystyczną, jednak niektóre rozwiązania powtarzał, być może pod wpływem fundatorów. Pracował w kamieniu, tzw. narzucie i drewnie, rzeźbił figury poruszone, często w kontrapoście, rzadko idealizując twarze. Dynamikę nadawał postaciom przez silne sfałdowanie wierzchnich szat. Mimo wyraźnego z upływem lat uspokojenia sylwetek oraz elementów klasycyzmu, jego twórczość mieści się w kryteriach sztuki baroku. Trwający od poł. XIX w. proces odkrywania prac S-a nie jest jeszcze zakończony.
Od r. 1781 miał S. w Poznaniu dom murowany przy ul. Wronieckiej (przy rogu z ul. Kramarską); w r. 1792 odnotowano, że mieszkał w nim z synem Józefem. Chory na astmę, zmarł 16 VII 1802 w Połajewie pod Czarnkowem, na plebanii u syna, Józefa.
W małżeństwie z Joanną Boberzach miał S. pięcioro dzieci. Najstarszy syn Jan (ur. 1759), rzeźbiarz, wykonywał w r. 1788 kamienne elementy detalu architektonicznego do pałacu w Siernikach dla podkomorzyny wschowskiej Katarzyny Radolińskiej, najmłodszy, Józef (ur. ok. 1774) uzyskał w r. 1793 beneficjum plebana w Połajewie, a w r. 1798 otrzymał święcenia diakonatu i prezbiteratu (z dyspensą jedenastu miesięcy brakujących do wymaganego wieku kapłańskiego). Syn Stanisław oraz córki Franciszka i Anna nie doczekali pełnoletności.
Thieme–Becker, Lexikon d. Künstler, XXX; – Białłowicz-Krygierowa Z., Gotycki grobowiec Bolesława Chrobrego w katedrze poznańskiej. Weryfikacja podstaw rekonstrukcji, w: Nobile claret opus. Studia dedykowane prof. Mieczysławowi Zlatowi, Wr. 1998; Błaszczyk I., Dawny zbór Świętego Krzyża na Grobli, P. 2001; taż, Dzieła Augustyna Schöpsa w katedrze poznańskiej, „Kron. M. Poznania” 2003 nr 1; Brosig A., Dokoła pewnego pomnika: Jeszcze w sprawie pomnika Porwanie Prozerpiny, „Kur. Pozn.” 1934 nr 213; tenże, Materiały do historii sztuki wielkopolskiej, P. 1934; tenże, Porwanie Prozerpiny, „Kur. Pozn.” 1934 nr 157; Dettloff S., O porwaniu Prozerpiny z przed ratusza poznańskiego, tamże 1934 nr 203; Dzieje Poznania, Red. J. Topolski, W–P. 1988 I 749–51, 933–5; Gansiniec R., Grobowiec Bolesława Chrobrego, „Archeologia” T. 3: 1949; Grudniewska M., Studium twórczości Augustyna Schöpsa, P. 1955 (mszp. pracy magisterskiej w Inst. Hist. Sztuki UAM); Katalog zabytków sztuki w Pol., V z. 28, S. Nowa, VII cz. 1, 2 z. 1–2; Kudła D., Twórczość rzeźbiarza Augustyna Schöpsa, P. 1963 (mszp. pracy magisterskiej w Inst. Hist. Sztuki UAM); Ławniczak A., Wenzel Böhm – twórczość rzeźbiarska na Morawach, Wr. 2003 (mszp. pracy magisterskiej w Inst. Hist. Sztuki Uniw. Wrocł.); taż, Życie i twórczość Wenzla Böhma na terenie Wielkopolski, w: Dzieła i interpretacje, Wr. 2002 VII; Nowacki J., Kościół katedralny w Poznaniu, P. 1959; Ostrowska-Kębłowska Z., Architektura i budownictwo w Poznaniu w latach 1780–1880, P. 2009; taż, Architektura pałacowa drugiej połowy XVIII wieku w Wielkopolsce, P. 1969; taż, Pałac Działyńskich, P. 1958; taż, Pałac w Siernikach, „Biul. Hist. Sztuki” T. 24: 1962 s. 200–13; Oziewicz J., Augustyn Schöps. Monografia, P. 1986 (mszp. pracy magisterskiej w Inst. Hist. Sztuki UAM); Plebański R., Nieznane dzieła Augustyna Schöpsa w Kleczewie, „Kron. Wpol.” 2011 nr 3; Truchim S., Śmierć i pogrzeb magnata wielkopolskiego, cz. 2, „Tęcza” 1930 nr 12; Warschauer A., Aus der Posener Stadtrechnungen besonders des 16. Jahrhunderts, „Zeitschr. der Historischen Gesellschaft für die Provinz Posen” Bd. 20: 1905 s. 279; Widawski P., Kościół i klasztor księży cystersów w Obrze, „Przyjaciel Ludu” 1844 nr 27; Władze miasta Poznania, Oprac. J. Wiesiołowski, Z. Wojciechowska, P. 2003 I; – Bieniaszewski A., Baza danych mieszkańców Poznania w r. 1792 na podstawie spisu posesji miasta, w: Nuntius Vetustatis sive Opuscula diversa Professori Georgio Wisłocki septuagenario dedicata, Red. tenże, R. Prinke, P. 1998 (dok. elektroniczny B. Kórn.); Kroniczka gminy ewangelickiej w Poznaniu, Oprac. R. Marciniak, P. 2002 s. 62; Kroniczka rezydencji karmelitów trzewiczkowych w Poznaniu, Oprac. J. Wiesiołowski, P. 2005 s. 74–5; Kronika reformatów poznańskich, Oprac. tenże i in., P. 2006 s. 100; Kroniki bernardynów poznańskich, Oprac. S. B. Tomczak, J. Wiesiołowski, P. 2002 s. 302–3; – „Kur. Pozn.” 1929 nr 254; – AP w P.: Akta gm. ewang. Świętego Krzyża w P., sygn. 110 s. 2, 7, 14–15, sygn. 111, 119 s. 45, Akta m. Poznania, D 535, I 91 s. 451, 454, I 92 s. 360, 814, I 96 k. 217–19, I 273 s. 649; Arch. Archidiec. w P.: sygn. ASO 12 s. 128–9, sygn. ASO 13 k. 34v, sygn. CP 62 k. 309v, sygn. CP 63 k. 33, 95, 235v, sygn. CP 457, Regestra ekspensy na fabrykę kościoła katedralnego 1772–83, sygn. CP 458, Regestra percepty i ekspensy na fabrykę kościoła katedralnego 1783–1821, sygn. PM 224/4 (mf. 355) s. 140, sygn. PM 229/6 (mf. 375) s. 261.
Andrzej Kusztelski