Taczanowski Edmund Władysław Maksymilian (1822–1879), generał, ziemianin.
Ur. 23 XI w Wieczynie koło Pleszewa, był synem Józefa (1799–1868), dziedzica Mieszkowa i Choryni (pow. kościański), oraz Katarzyny Józefy Tekli z Hersztopskich (1801–1836), wdowy po Eustachym Grabskim, bratankiem Alfonsa Taczanowskiego (zob.). Miał troje rodzeństwa: młodszego brata Władysława (1825–1893, zob.), siostrę Zofię Wiktorię (1827–1855), zamężną za Tadeuszem Dzierżykrajem-Morawskim, i przyrodnią siostrę Eustachię Józefę Grabską (1817–1889), zamężną za Edwardem Ponińskim (zob.).
T. uczył się z bratem Władysławem pod kierunkiem prywatnych nauczycieli w domu rodzinnym w Choryni. Od jesieni 1835 uczęszczał w Poznaniu do Gimnazjum św. Marii Magdaleny, a od września 1839 do tamtejszego niemieckiego Gimnazjum Fryderyka Wilhelma. Na początku r. 1840 wstąpił do 5. bryg. artyl. armii pruskiej, kwaterującej na Śląsku i w W. Ks. Pozn.; po odbyciu służby rekruckiej w Poznaniu został skierowany do szkoły artylerii i inżynierii w Berlinie. Po jej ukończeniu w r. 1842 wrócił jako podporucznik do 5. bryg. artyl. i służył kolejno w Głogowie, Świdnicy, Poznaniu i ponownie w Głogowie. Tracił znaczne sumy w grach hazardowych i zaciągał długi; jedną z pożyczek w wysokości 800 talarów spłacił za niego Karol Marcinkowski, ratując go przed pójściem do więzienia. Latem 1845 uzyskał T. urlop na kurację w Salzbrunn (obecnie Szczawno Zdrój); 22 XII t.r. złożył wniosek o dymisję z wojska, którą otrzymał 6 I 1846.
Za pośrednictwem Antoniego Kowalskiego z Uzarzewa nawiązał T. w listopadzie 1845 współpracę ze spiskowcami z poznańskiego Komitetu Centralizacji, przygotowującymi ogólnopolskie powstanie (Ludwik Mierosławski ustalił termin jego wybuchu na noc z 21 na 22 II 1846). T-ego wyznaczono na kuriera władz powstańczych w południowej części W. Ks. Pozn., miał on też po wybuchu powstania zorganizować oddział artylerii w Lesznie. Władze 12 II 1846 wykryły jednak spisek, co spowodowało masowe aresztowania; T., agitujący ziemian do powstania, został 13 II t.r. aresztowany w Chełkowie u radcy Ziemstwa Kredytowego Michała Skarżyńskiego. W śledztwie zaprzeczał oskarżeniom o udział w tajnym związku, agitację powstańczą i przygotowywanie planów opanowania twierdzy w Głogowie. Więziony w Sonnenburgu (obecnie Słońsk) i Berlinie w Moabicie, został zwolniony 2 XII 1847, po uniewinniającym wyroku Sądu Najwyższego w procesie berlińskim 248 Polaków oskarżonych o zdradę stanu; wrócił wtedy do Choryni. Gdy 20 III 1848 wybuchło w Poznaniu powstanie, objął dowództwo niewielkiego i słabo uzbrojonego (bez armat) oddziału artyleryjskiego, skierowanego 8 IV t.r. do Pleszewa, a następnie do Pogrzybowa pod Raszkowem. W drodze powrotnej do Pleszewa oddział otoczony 26 IV przez wojsko pruskie skapitulował, a powstańcy jako jeńcy wojenni zostali odesłani do więzienia w Krotoszynie; T-ego z powodu stanu zdrowia umieszczono w tamtejszym lazarecie. Wolność odzyskał po zniesieniu 10 VI stanu wojennego w W. Ks. Pozn.
Pod koniec r. 1848 otrzymał T. paszport i z listami rekomendacyjnymi od gen. Dezyderego Chłapowskiego i gen. Franciszka Morawskiego wyjechał do Włoch z zamiarem wstąpienia do armii Królestwa Sardynii i Piemontu. W drodze zatrzymał się w Szwajcarii i do Turynu przybył po klęsce wojsk sardyńskich w bitwie z Austriakami pod Novarą (23 III 1849). W proklamowanej Republice Rzymskiej wstąpił jako kapitan artylerii do rzymskiej armii republikańskiej i wziął udział w walkach z wezwanym przez papieża Piusa IX francuskim korpusem ekspedycyjnym oraz wojskami króla Neapolu Ferdynanda II. Pod dowództwem G. Garibaldiego walczył w r. 1849 pod Palestrino (9 V) i Velletri (19 V) na froncie neapolitańskim, następnie dowodził jednym z oddziałów fortyfikujących Rzym koło Zamku św. Anioła. Podczas miesięcznego (od 3 VI) oblężenia Rzymu przez wojska francuskie należał do sztabu armii republikańskiej. Stojąc na czele kompanii bolońskiej, wyróżnił się w walkach 15 VI o Ponte Molle (Milvio) na Tybrze oraz w rejonie Monti Parioli, gdzie został ranny w rękę i dostał się do niewoli francuskiej. W rozkazie dziennym z 17 VI w „Monitore Romano” wysoko oceniono jego odwagę i awansowano na majora. Z niewoli został zwolniony 3 VII, wkrótce po zajęciu Rzymu przez wojska francuskie.
Pod koniec sierpnia 1849 wrócił T. do kraju, osiadł w Woli Książęcej koło Jarocina i zajął się gospodarowaniem. W r. 1857 wstąpił do Poznańskiego Tow. Przyjaciół Nauk, nie należał jednak do jego aktywnych członków. W Warszawie uczestniczył w zjeździe Tow. Rolniczego, obradującym od 21 II 1861 nad uchwałą w kwestii włościańskiej. Pod wpływem patriotycznych manifestacji w stolicy, po powrocie do W. Ks. Pozn. podjął starania o założenie Bractwa Strzeleckiego dla Pleszewa i okolicy. Opracował jego statut, a gdy władze pruskie odrzuciły go, podjął w r. 1862 próbę założenia w Woli Książęcej Bractwa Jedności. Po odrzuceniu przez władze statutu również tej organizacji, urządzał w swym majątku spotkania z okolicznymi ziemianami, m.in. z udziałem Stefana Zakrzewskiego z Wyszek, Karola Żychlińskiego z Twardowa i swego brata Władysława.
Wobec powstania styczniowego w Król. Pol. T. zajął stanowisko sceptyczne; pod koniec marca 1863 przyjął jednak nominację na dowódcę jednego z trzech oddziałów tworzonych przez Komitet Jana Kantego Działyńskiego. Grupa ochotników sformowana zgodnie z instrukcją T-ego przez Kazimierza Dehnela w lasach pod Sławoszowem została jednak aresztowana przez Prusaków. W dn. 17–27 IV t.r. w Pyzdrach na terenie Król. Pol. utworzył T. duży oddział (ok. 500 strzelców, 700 kosynierów i osiemdziesięciokonny szwadron kawalerii), «prawie regularne wojsko, mające nawet swoją muzykę i trzy działa wiwatówki» (K. Sczaniecki), który wzmocniony stu kilkudziesięcioma strzelcami i kosynierami pod dowództwem Francuza Emila Faucheux stoczył na przedpolach Pyzdr 29 IV zwycięską bitwę z ok. 2 tys. żołnierzy rosyjskich; w czasie walki T. wykazał się opanowaniem i umiejętnościami dowódczymi. Wobec zbliżających się wojsk rosyjskich wyruszył 1 V ze swą partią wzdłuż granicznej Prosny na południe w kierunku Rychwał; męczące marsze doprowadziły do licznych dezercji i liczebność oddziału stopniała. Entuzjastycznie powitany 6 V przez mieszkańców Koła, zdołał jeszcze odeprzeć atak 4. DP gen. A. Brunnera, ale 8 V w bitwie pod wsią Ignacewo oddział został rozbity. T. schronił się w majątku Józefa Gajewskiego w Kosmowie (pow. kaliski).
Decyzją Rządu Narodowego z 16 V 1863 otrzymał T. nominację na naczelnika wojskowego woj. kaliskiego. Powierzonego równocześnie dowództwa nad woj. mazowieckim nie objął z powodu trudności komunikacyjnych. Nieco później został awansowany przez Rząd Narodowy na generała. W czerwcu i lipcu t.r. utworzył z młodzieży ziemiańskiej w Kaliskiem brygadę jazdy, składającą się z dwóch pułków ułanów (po 422 ludzi każdy), wyposażoną w lance, szable, karabinki i pistolety. Walk unikał, natomiast szkolił pułki w musztrze, oczekując interwencji mocarstw europejskich. Dn. 15 VII stoczył jednak potyczkę w lesie pod Zieleńcami koło Łasku, rozbijając mały oddział rosyjski, a 25 VIII we wsi Sędziejowice (pow. łaski) rozgromił sotnię kozaków; do oddziału napłynęło wówczas 1560 kosynierów. Obawiając się pościgu i okrążenia, wyruszył 26 VIII z partią liczącą ok. 3 tys. ludzi, w rozciągniętej kolumnie o długości ponad 10 km, w kierunku Nieznanic. Tam zaatakowany 29 VIII przez wojska rosyjskie w sile trzech kompanii piechoty, sotni kozaków i dwóch dział, został zmuszony do odwrotu, który przekształcił się w ucieczkę. T. z częścią 2. p. kawalerii wycofał się do Sulmierzyc w Piotrkowskiem, gdzie rozpuścił resztki oddziału, a oficerom udzielił urlopów. Sam wyjechał przez Wrocław do Paryża. Oskarżony przez władze powstańcze o fatalne dowodzenie i samowolne opuszczenie oddziału, został wezwany przed sąd wojenny; pod koniec grudnia t.r. sąd zaocznie wydał jednak wyrok uniewinniający. W rozpoczętym 7 VII 1864 w Berlinie pokazowym procesie przeciw 149 Polakom z zaboru pruskiego, został 23 XII t.r. z jedenastoma innymi skazany zaocznie na karę śmierci. Jego zadłużony majątek Wola Książęca wystawiono na licytację.
Z Paryża wyjechał T. do Triestu, a stąd 6 XII 1863 udał się statkiem do Stambułu, zamierzając utworzyć oddziały polskie w służbie tureckiej. W tym czasie spotkał się z Michałem Czajkowskim (Sadykiem Paszą), ale nie doczekawszy się reakcji rządu tureckiego, wrócił w lutym 1864 do Paryża. W r. 1865 przeniósł się na pewien czas do Szwajcarii, skąd prowadził korespondencję z Czajkowskim w sprawie kadr przyszłego wojska polskiego w Turcji. Na początku maja 1866 ponownie udał się do Stambułu, gdzie z Czajkowskim został przyjęty przez Wielkiego Wezyra Keçecizade Mehmed Fuad Paszę; rozmowy zakończyły się fiaskiem. Mimo to po powrocie do Francji nie zarzucił swych planów i przygotowywał kolejne memoriały dla rządu tureckiego. Pod koniec października 1867 raz jeszcze przebywał w Stambule; odstąpił od swej idei dopiero po kolejnym powrocie do Paryża.
W r. 1868 przeniósł się T. do Krakowa, gdzie zamieszkał w pałacu Jabłonowskich. Ogłoszona w r. 1870 przez rząd pruski amnestia umożliwiła mu powrót do W. Ks. Pozn. Uzyskawszy zapewnienie, że przed postępowaniem sądowym nie zostanie aresztowany, przybył w maju t.r. do Berlina; wyrokiem Sądu Najwyższego z 7 VII uzyskał amnestię. Usunął się z życia publicznego i zamieszkał w odziedziczonej po ojcu Choryni. Zmarł 14 IX 1879 tamże, został pochowany w rodzinnym grobowcu przy choryńskim kościele p. wezw. św. Katarzyny. Podczas obchodów 75. rocznicy powstania styczniowego w dn. 1–2 XI 1938 prochy T-ego ekshumowano; po przewiezieniu specjalnym pociągiem w wagonie-kaplicy do Warszawy, złożono je na cmentarzu wojskowym na Powązkach w kwaterze powstańców 1863 r. Na grobie postawiono popiersie T-a dłuta Władysława Marcinkowskiego (zniszczone przez okupantów niemieckich w czasie drugiej wojny światowej).
W zawartym 13 XI 1860 w Marszewie małżeństwie z Anielą z Baranowskich, córką Stanisława, kapitana w powstaniu listopadowym, i Agnieszki z Lipskich, miał T. synów: Stefana (1861–1890), attaché wojskowego w ambasadzie niemieckiej w Atenach, Józefa (1866 – prawdopodobnie 1940), rzeźbiarza i kompozytora, oraz Władysława (1872 – prawdopodobnie 1920), dziedzica Choryni, który, wywołując potępienie polskiej opinii publicznej, sprzedał ten majątek księciu Wilhelmowi Sasko-Weimarskiemu. Córkami T-ego były: Stanisława (1863–1911), zamężna za Tertulianem Koczorowskim (1857–1925), Katarzyna (1864–1894), wydana za mąż za Bolesława Bnińskiego (1849–1912), i Aniela (1869–1949), żona Henryka Chłapowskiego (1867–1909).
Portret w miniaturze w srebrnej oprawie w formie panoplii z 2. poł. XIX w. w Muz. Narod. w P., sygn. M/241; Fot. w: Album z fotografiami więźniów Moabitu, tamże, sygn. D/655, D/2292, Album z 50 fotografiami, w B. Kórn.; – Kozłowski, Bibliogr. powstania; PSB (Strzelecki Michał); Wojtkowski, Bibliogr. historii Wpol.; Wpol. Słown. Biogr.; Żychliński, II 408, X 272–273; Żychliński, Kron. rodzin, s. 459, 462; – Białobłocki, Absolwenci, s. 132; Borejsza J. W., Emigracja polska po powstaniu styczniowym, W. 1966; Chłapowski D., Chłapowscy. Kronika rodzinna, W. 1998; Czubiński A., Powstanie 1863–1864 we wschodniej Wielkopolsce, P. 1993; Dopierała K., Emigracja polska w Turcji w XIX i XX wieku, L. 1988 s. 217, 241; Gentzen F. H., Grosspolen im Januaraufstand. Das Grossherzogtum Posen 1858–1864, Berlin 1958; Gnat-Wieteska Z., Generałowie powstania styczniowego, P. 1994 s. 41–3; Grobicki K., Kawaleria powstańcza w r. 1863, „Przegl. Kawaleryjski” 1926 nr 1 s. 23–36, nr 2 s. 21–31; Grot Z., Rok 1863 w zaborze pruskim, P. 1963; Jadczyk K., Dowódcy powstania styczniowego, Ł. 2016; Jahnke Z. W., Brygada generała Edmunda Taczanowskiego i jej ostatnie boje, „Przegl. Hist.” 1967 nr 2 s. 267–91; Kalembka S., Kujawy Wschodnie w powstaniu styczniowym. Rys wybranych zagadnień, w: Z dziejów powstania styczniowego na Kujawach i Ziemi Dobrzyńskiej, Red. S. Kalembka, W. 1989 s. 50–4; Karwowski, Hist. W. Ks. Pozn., I–II; Kieniewicz S., Legion Mickiewicza 1848–1849, W. 1957 s. 159, 163; tenże, Powstanie styczniowe, W. 1983; Kwilecki A., Wielkopolskie rody ziemiańskie, P. 2010 s. 315; Lipski A., Beiträge zur Beurteilung der Ereignisse in Grossherzogtum Posen im 1848, Berlin 1848 s. 67; Łukaszewicz W., Generał Edmund Taczanowski, P. 1938; Matusik P., Religia i naród. Życie i myśl Jana Koźmiana 1814–1877, P. 1998 s. 132–5; Mężyński A., Jan Działyński 1829–1880, W. 1987 s. 87, 95–6; Morawski K., Polacy i sprawa polska w Italii w latach 1830–1866, W. 1937; Myśliborski-Wołowski S., Rejencja bydgoska a powstanie styczniowe, W. 1975; Powstanie styczniowe na Ziemi Kolskiej – w 150 rocznicę zrywu narodowego, Red. K. Witkowski, Koło 2013; Rezler M., Wielkopolska Wiosna Ludów (1848 roku). Zarys dziejów militarnych, P. 1993 s. 153, 254; Słowikowski J., Władysław Niegolewski 1819–1885, P. 1988; Staszewska M., Edmund Taczanowski 1822–1879, w: Wielkopolanie XIX wieku, Red. W. Jakóbczyk, P. 1966 I 307–30; Staszewski J., Generał Edmund Taczanowski, P. 1936; tenże, Obóz Taczanowskiego w Pyzdrach, „Roczn. Hist.” R. 9: 1933 s. 238–41; Stypuła W., Szczątki wodza powstania styczniowego spoczęły w Warszawie, „Strzelec” 1938 nr 45–46; Taczanowski K., Generał Edmund Taczanowski (1822–1879), „Pozn. Zesz. Human.” T. 14: 2010 s. 29–41; Trzeciakowski L., Posłowie polscy w Berlinie 1848–1928, W. 2003 s. 153, 159, 259; Zieliński, Bitwy; – Akta i czynności sądowe tyczące się procesu Polaków oskarżonych w roku 1847-ym o zbrodnię stanu, Berlin 1847 I 546–9; Anklage-Schrift des Ober Staats-Anvalts bei dem Kgl. Kammergerichte gegen […] wegen Hochverrats, Berlin 1864 II 8–11; Anklage-Schrift des Staatsanwalts […] gegen die bei dem Unternehmern zur Wiederherstellung polnischen Staates […] Betheiligen wegen Hochverrats, Berlin (1847) s. 117–18; Callier E., Trzy ustępy z powstania polskiego 1863–1864, P. 1868; Doktor Karol Marcinkowski. Wybrane listy i pisma z lat 1819–1846, Oprac. R. Meissner, P. 2016 s. 326–7; Gliszczyński H., Mielęcki – Taczanowski, w: W czterdziestą rocznicę powstania styczniowego 1863–1903, L. 1903 s. 123–7; Kopernicki F., Pamiętnik z powstania styczniowego. Notatki z powstania w województwie kaliskim 1863–1864 r., W. 1959; Łukaszewski J., Pamiętnik z lat 1862–1864, Oprac. S. Kieniewicz, W. 1973; Niemojowski J. N., Wspomnienia, W. 1925; Orłowski S. A., Konnica jenerała Taczanowskiego, Pol. Kalendarz Pozn. T. 1: 1890 s. 129–44; Oxiński J., Wspomnienia z powstania polskiego 1863–1864, W. 1965; Sczaniecki K., Pamiętnik Wielkopolska i powstanie styczniowe we wspomnieniach galicyjskiego ziemianina, Oprac. W. Molik, P. 1995; Sprawa więźniów poznańskich przed sądem berlińskim w pierwszej instancji, P. 1848 s. 134–5; Zabór pruski w powstaniu; Zakrzewski-Wyskota P., Pamiętnik wielkopolskiego powstania z roku 1863, P. 1934; tenże, Wyprawy Taczanowskiego, w: W czterdziestą rocznicę powstania styczniowego, L. 1903 s. 516–21; Żychliński T., Wspomnienia z roku 1863, P. 1888 s. 51–70; – „Czas” 1938 nr 302; „Dzien. Pozn.” 1863 nr 103, 1873 nr 142, 1879 nr 212, 213, 216; „Gaz. Tor.” 1873 nr 117; „Gaz. W. Ks. Pozn.” 1847 nr 210–214; „Naród i Wojsko” 1938 nr 46; „Posener Tageblatt” 1879 nr 431; – AP w P.: Gimn. św. Marii Magdaleny, sygn. 749a, 764–769, 1089, 2653, Friedrich-Wilhelm Gymnasium, sygn. 41, Taczanowscy, sygn. 1, 16–18, 22, Bródka Z., Życiorys generała Edmunda Taczanowskiego; B. Raczyńskich: Taczanowski K., Taczanowscy, rkp. 2928; B. UAM: rkp. 2933, 3561; Geheimes Staatsarchiv Preussischer Kulturbesitz w Berlinie: I. HA Rep. 90A nr 2010, Rep. 97 nr 4018, 4640, 4787–4790, Rep. 176 nr 4671; – Informacje Aliny Hinc z P. i Dobrosławy Guci z P.
Witold Molik