Świstun (Świstuń, Swistun, Swystun) Filip (Pyłyp), pseud. i krypt.: F-p, F.S., F.Y., F.Y.C., S., S.F., S.F.Y., S-n, Znamenskij F. (1844–1916), historyk, pedagog, pisarz, publicysta, działacz społeczny.
Ur. 27 XI (15 XI st.st.) we wsi Tobolów (pow. Kamionka Strumiłowa) w zamożnej greckokatolickiej rodzinie chłopskiej, był synem Iwana i Marii z domu Sołohub.
W l. 1856–63 uczył się Ś. w niemieckojęzycznym I Gimnazjum Akademickim we Lwowie i po zdaniu tam matury podjął studia na Wydz. Filozoficznym Uniw. Lwow. Działał w związanych z ruchem rusofilskim instytucjach kulturalno-oświatowych: Narodnyj Dim, Inst. Stauropigialny i Halyc’ko-Ruska Matycia, oraz współpracował z rusofilskim pisarzem i publicystą Bogdanem Didyćkim. W r. 1867 ukończył studia i po zdaniu państw. egzaminu uprawniającego do nauczania historii i geografii w szkołach średnich pracował od 25 IX t.r. jako zastępca nauczyciela w lwowskim Gimnazjum im. Franciszka Józefa z polskim językiem wykładowym. Dn. 16 IV 1872 został mianowany nauczycielem rzeczywistym. Od 6 VI 1875 w Wyższym Gimnazjum w Rzeszowie uczył historii i geografii oraz propedeutyki filozofii. Prowadził badania terenowe i opublikował artykuł Galicyjskie Beskidy i Karpaty lesiste („Sprawozdanie Dyrekcji Wyższego Gimnazjum w Rzeszowie z r. szk. 1876”, Rzeszów 1876, wyd. osobne, Rzeszów 1876). W l. 1876–91 pracował dodatkowo jako nauczyciel języka ruskiego (ukraińskiego) w rzeszowskim Państw. Seminarium Nauczycielskim Męskim. Opracował Kronikę gimnazjum rzeszowskiego (toż z r. szk. 1885/6, Rzeszów 1886). W l. 1888–92 oraz w l. 1900–1 wchodził w skład rzeszowskiej komisji egzaminacyjnej dla nauczycieli. Działał w komitecie budowy wzniesionej w r. 1889 cerkwi greckokatolickiej w Zalesiu (obecnie w granicach Rzeszowa).
Od r. 1875 współpracował Ś. z lwowskim czasopismem rusofilskim (ukazującym się trzy razy w tygodniu) „Slovo”; w dwóch niepodpisanych artykułach, Nichilizm (1879 nr 60) i Nichilisty (1880 nr 28), krytykował antyrosyjskie poglądy T. Szewczenki. W dwutygodniku „Novyj Prolom” (1885 nr 254–281) ogłosił rozprawę Čim jest dlja nas Ševčenko (L’vov 1885, 1901, «skonfiskowane przez cenzurę» 1910), w której za zasługę Szewczenki uznał rozbudzenie świadomości ludu, ale za jego winę podważanie autorytetu rosyjskiej władzy państwowej. Również w cyklu felietonów Žinoča nevolja („Besida” 1893 nr 1–23/24) krytykował Szewczenkę jako «socjalistę». W broszurze Galickaja Rus’ v jevropejskoj politike (L’vov 1886), sprzeciwiając się tworzeniu odrębnej ukraińskiej narodowości, opowiadał się za przyjęciem przez Rusinów galicyjskich języka rosyjskiego; w r. 1889 zamieścił w „Besidzie” (nr 10–14) propagujący to stanowisko artykuł Ob obrazovatel’nosti narodov. Sam również w publicystyce i pracach naukowych używał wyłącznie języka rosyjskiego, choć nie zawsze poprawnie pod względem gramatycznym i ortograficznym. Z zakresu historii opublikował prace: Spor o Variagach o načali Rusi („Dilo” 1887 nr 39–40, 43, wyd. osobne, L’vov 1887) oraz Uwagi do pierwszej księgi Kroniki Wincentego Kadłubka („Sprawozdanie Dyrekcji Wyższego Gimnazjum w Rzeszowie z r. szk. 1887”, Rzeszów 1887); ta ostatnia została krytycznie oceniona przez Aleksandra Semkowicza („Kwart. Hist.” R. 2: 1888 z. 3). Natomiast z geografii historycznej ogłosił rozprawę O lisach i stepach Rusi i ich vlijanij na žizn’ nasilenija („Besida” 1888 nr 6–24). Trudnił się również twórczością literacką i w dodatku do czasopisma „Červonaja Ruś” w r. 1888 opublikował powieść historyczną Kniaginja Ol’ga v Caregradi (L’vov 1889, wyd. 2, Pet. 1893), a w dzienniku „Halyčanin” zamieszczał w l. 1893–1913 opowiadania z dziejów Rusi.
W tym czasie wydał Ś. swe najważniejsze dzieło historyczne Prikarpackaja Rus’ pod vladinijem Avstrij (T. 1: 1772–1848, L’vov 1895, T. 2: 1850–95, L’vov 1896/7, wyd. 2, Moskwa 1917, wyd. 3, Trumbull 1970), pierwszą naukową syntezę dziejów ziem ruskich w czasach monarchii habsburskiej; uznał w niej, że Rusini z Galicji Wschodniej, Bukowiny i Zakarpacia należą do tego samego narodu co Małorusini (Ukraińcy naddnieprzańscy) i Wielkorusini (Rosjanie), dlatego skrytykował ruch młodoukraiński za niechęć do przyjęcia języka rosyjskiego jako ojczystego i radykalizowanie społeczeństwa w Galicji. Opublikował także rozprawę Nauka języków jako środek formalnego kształcenia umysłów („Sprawozdanie Dyrekcji Wyższego Gimnazjum w Rzeszowie z r. szk. 1890”, Rzeszów 1890) oraz artykuł Ditskii igry i gimnastika jako sredstva vospitatiel’nyi („Vremennik Stavropigijskogo Instituta s mesaceslovom na 1898 god”, L’vov 1897).
Ze względu na stan zdrowia Ś. w czerwcu 1901 zakończył pracę w rzeszowskim Wyższym Gimnazjum, przeszedł na emeryturę i przeniósł się do Lwowa. Od tego czasu nie ukrywał swych poglądów politycznych, wyraźnie moskalofilskich, deklarując narodowość rosyjską. T.r. opublikował filozoficzny artykuł Značenije filosofii v duchovnoj žizni narodov („Naučno-literaturnij sbornik Halicko-Russkoj Maticy” T. 1), a także wydał cykl felietonów Hr. Agenor Goluchovs’kij i halickaja Ruś („Haličanin” nr 4–51, wyd. osobne, Lw. 1901) oraz artykuł Haličina mogila („Naučno-literaturnij sbornik Halicko-Russkoj Maticy” T. 1: 1901, wyd. osobne, L’vov 1901); w pracach tych krytykował galicyjski ruch ukraiński, inspirowany wg niego m.in. przez postromantyczną tzw. szkołę ukraińską w literaturze polskiej i wspierany przez polskich arystokratów, a także władze austriackie, pragnące przeciwdziałać wpływom rosyjskim. Dn. 1 IX 1901 został kustoszem, a 1 I r.n. dyrektorem biblioteki i muzeum Narodnego Domu we Lwowie. W zarządzie kulturalno-oświatowego Tow. im. Michaila Kaczkowskiego objął 3 IX 1901 funkcję wiceprezesa, następnie od 3 IX 1903 do wybuchu pierwszej wojny światowej był jego prezesem. Od r. 1902 należał do lwowskiego Inst. Stauropigialnego. T.r. stanął na czele tzw. Komitetu Ratunkowego, złożonego z działaczy rusofilskich protestujących przeciw pomijaniu organizacji moskalofilskich przy przydzielaniu państw. subwencji. W r. 1903 objął redakcję „Vistnika Narodnogo Doma”. Ogłosił kolejne prace historyczne: Starinnij russkij gorody Peremyšl, Halič, L’vov (L’vov 1903) i Poltavska bitva (L’vov 1909), a także żywoty świętych prawosławnych Žitije Prepodobnoj Evfrosibij (L’vov 1904) oraz Sv. Petr Ratnenskij (L’vov 1904).
Ś. wszedł w skład kierownictwa, utworzonej w r. 1908, Russkoj Narodnoj Organizacji (tzw. nowokursnikow), podkreślającej jedność kulturową z Rosją oraz potrzebę zbliżenia obrządku greckokatolickiego i wiary prawosławnej; pisał o tych sprawach w Istorii odežy našich sviaščennikov („Iljustrovanyj kalendar’ Obščestva imeni Michajla Kačkovskogo na god 1909”, L’vov 1909). Był jednak lojalny wobec monarchii austro-węgierskiej i w r. 1908 ogłosił wiernopoddańczą broszurę V pamiat’ 60-letnej godovščiny vstuplennija na prestol imperatora Franc Josifa I. Istoričeskij vspominanja (L’vov). Na propozycję Feliksa Konecznego, redaktora krakowskiego miesięcznika „Świat Słowiański”, zamieścił w nim artykuł Spory austriackich Rusinów o kwestię narodowościową (T. 2: 1910 nr 71). W związku z odmową przyznania państw. subwencji dla Tow. im. Kaczkowskiego, opublikował w r. 1910 oskarżycielską broszurę Centralny Wydział Towarzystwa im. Kaczkowskiego do Wydziału Krajowego w sprawie odmowy wypłaty subwencji przyznanej przez Sąd Krajowy (Lw.).
W czasie pierwszej wojny światowej, po zajęciu 3 IX 1914 Lwowa przez wojska rosyjskie, Ś. wszedł w skład dziewiętnastoosobowego Narodnego Soweta, który reprezentował miejscową społeczność rusko-ukraińską wobec okupacyjnych władz rosyjskich. Mianowany przez niego 10 IX t.r. cenzorem galicyjskich czasopism i wydawnictw, został z niewiadomych przyczyn po kilku dniach odwołany. Był w składzie delegacji witającej 22 IX mianowanego przez cara nowego gen.-gubernatora Galicji hr. G. Bobrinskiego oraz przybyłego 17 XI do Lwowa bp. prawosławnego Eulogiusza, którego oficjalnie powitał w imieniu Tow. im. Kaczkowskiego. Od listopada przewodniczył ustanowionej przez okupantów komisji geograficznej dla upowszechnienia terminologii rosyjskiej w Galicji. Wobec ofensywy wojsk austriackich i niemieckich, 20 VI 1915 ewakuował się z innymi działaczami rusofilskimi do Kijowa. Następnie przeniósł się do Rostowa nad Donem, gdzie Rosjanie wywieźli zbiory biblioteki Narodnego Domu. Zmarł 21 VII 1916 w Rostowie nad Donem i tam został pochowany.
Ś. był dwukrotnie żonaty. W małżeństwie z Anną (1855–1881) miał troje dzieci zmarłych w niemowlęctwie oraz córkę Dorę i syna Josyfa (ur. 1880), który po maturze w r. 1898 w rzeszowskim Wyższym Gimnazjum wstąpił do austriackiej marynarki, a następnie zdezerterował do armii rosyjskiej. Od 15 VIII 1885 był Ś. żonaty z Olgą Lewicką, córką Teodora (1816–1878), proboszcza greckokatolickiego w Chyszowicach (dekanat horożański); miał z nią córki Olgę i Marię oraz syna Bohdana.
Spuścizna Ś-a znajduje się w Lwowskiej Bibliotece Naukowej im. W. Stefanyka we Lwowie (F. 188).
Fot. w Mater. Red. PSB; – Bibliohrafija „Zapysok Naukovoho Tovarystwa imeni Ševčenka” I–CCXL (1892–2000), L’viv 2003; Enc. of Ukraine, V 130–1; Encyklopedija ukraїnoznavstva, Paris–New York 1973 VII 2723; Repertuar ukraїns’koї knyhy 1798–1916. Materialy do bibliohrafiї, L’viv 1997–2004 II–VIII; Ševčenkivs’kyj slovnyk, Kyїv 1978 II 199; Ukraïns’ka žurnalistyka v imenach. Materialy do encyklopedyčnoho slovnyka, L’viv 2003 X 405–7 (błędne informacje); – Barycz H., Historyk gniewny i niepokorny. Rzecz o Wacławie Sobieskim, Kr. 1978; Hordyns’kyj J., Naukova i literaturna pracia ukraïns’kych učytelyv serednych i vyščych škil u Halyčyny v XIX j XX st., w: Dvadcjat’pjat’littja Tovarystva „Učytel’s’ka Hromada”. Juvilejnyj naukovyj zbirnyk, L’viv 1935 s. 59; Hrycak J., Prorok we własnym kraju. Iwan Franko i jego Ukraina (1856–1886), W. 2011; Janusz B., 293 dni rządów rosyjskich we Lwowie (3 IX 1914 – 22 VI 1915), Lw. 1915 s. 134–5; Mandzjak V., Istoriohrafija ukraïns’koho nacional’noho ruchu v Halyčyny (XIX – počatok XX st.). Dysertacija na zdobuttja naukovoho stupenja kandydata istoryčnych nauk, L’viv 2006 s. 35–8; Moklak J., Łemkowszczyzna w Drugiej Rzeczypospolitej, Kr. 1997; tenże, W walce o tożsamość Ukraińców. Zagadnienie języka wykładowego w szkołach ludowych i średnich w pracach galicyjskiego Sejmu Krajowego 1866–1892, Kr. 2004; Orlovyč I. V., Tovarystvo imeni Mychajla Kačkovs’koho v nacional’no-polityčnomu rusi halyc’kych ukraïnciv (1874–1914), „Nauka. Relihija. Suspil’stvo” 2009 nr 4 s. 102–9; Osadczy W., Święta Ruś. Rozwój i oddziaływanie idei prawosławia w Galicji, L. 2007; Puszka A., Nauczyciele historii i geografii państwowych szkół średnich w okresie autonomii (1868–1914), L. 1999; Romanjuk M. M., Haluško M. V., Ukraïns’ki časopysy L’vova. 1848–1900, L’viv 2001 I; Świeboda J., Dzieje I Gimnazjum w Rzeszowie w latach 1786–1918, Rzeszów 1984; tenże, Szkoła charakterów. Księga Jubileuszowa I Gimnazjum i Liceum w Rzeszowie, Rzeszów 1985; Wendland A. V., Die Russophilen in Galizien. Ukrainische Konservative Zwischen Österreich und Russland, 1848–1915, Wien 2001; Wójtowicz-Huber B., „Ojcowie narodu”. Duchowieństwo greckokatolickie w ruchu narodowym Rusinów galicyjskich (1867–1918), W. 2008; Zięba A. A., Lobbing dla Ukrainy w Europie międzywojennej. Ukraińskie Biuro Prasowe w Londynie oraz jego konkurenci polityczni (do roku 1932), Kr. 2010; – Sprawozdanie Dyrekcji Wyższego Gimnazjum w Rzeszowie za r. szk. 1898, Rzeszów 1898 s. 83–4; toż za r. szk. 1901, Rzeszów 1901 s. 24; Szematyzmy Król. Galicji za l. 1873–1900; – „Dilo” 1881 nr 77 s. 5 (dot. żony); „Halyčanin” 1901 nr 138, nr 191; „Vistnik Narodnogo Doma” R. 34 (12): 1921 nr 1 s. 41–2 (nekrolog); – Central’nyj deržavnyj istoryčnyj archiv Ukraïny we Lw.: F. 182 op. 1 spr. 41, 78; L’vivs’ka naukova biblioteka im. V. Stefanyka we Lw.: F. 167 sygn. 2832, F. 188 sygn. 66.
Stanisław Stępień