INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY
iPSB
  wyszukiwanie zaawansowane
 
  wyszukiwanie proste
 
Biogram Postaci z tego okresu
 Franciszek Ksawery Sokolnicki h. Nowina      Frag. "Portretu Franciszka Ksawerego Sokolnickiego" z drugiej połowy XVIII w.

Franciszek Ksawery Sokolnicki h. Nowina  

 
 
1715-10-27 - 1783-09-14
Biogram został opublikowany w latach 2000-2001 w XL tomie Polskiego Słownika Biograficznego.
 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 

Sokolnicki Franciszek Ksawery h. Nowina (1715–1783), podkomorzy kaliski, konfederat barski. Ur. 27 X, był synem Piotra Antoniego, regimentarza wojsk kor., chorążego kaliskiego i poznańskiego (1742–50), i Anny z Gajewskich, córki Łukasza, kaszt. santockiego.

W r. 1737 S. występował jako nabywca Gogolewa w pow. kościańskim. Faktycznie dobra te zakupił jego ojciec (za 52 tys. zł). S. był już wtedy rotmistrzem w pułku konnym gen. Piotra Wodzickiego. Od ok. r. 1748 administrował rodzinnymi dobrami Karmin, Karminek, Skrzypnica i Czarnuszka w pow. kaliskim. Był kapitanem regimentu konnego gen. Stanisława Lubomirskiego. Dn. 25 VIII 1750 został chorążym poznańskim; urząd ten nadał mu August III po rezygnacji ojca, który wstąpił do klasztoru reformatów w Choczu koło Pleszewa. S. miał chorągiew w wojsku kor. (zapewne we wspomnianym regimencie) prawdopodobnie od r. 1739, bowiem czyniąc starania o jej sprzedanie w r. 1753 pisał o 14-letniej służbie oraz o znacznych kosztach poniesionych na jej wyekwipowanie.

S. brał udział w burzliwym sejmiku poselskim w Środzie 23 VIII 1756, podczas którego starał się wypełnić zalecenia hetmana w. kor. Jana Klemensa Branickiego, jednak sejmik został zerwany. W r. 1761 współpracę z S-m w sprawie sejmików poselskich wielkopolskich proponował dworowi woj. poznański Antoni Barnaba Jabłonowski; t.r. przed sejmikami deputackimi o listy do S-ego od dworu zabiegał także kasztelan poznański Ignacy Twardowski. Jednak wobec wzburzenia szlachty, pokrzywdzonej przez stacjonujące w Wielkopolsce wojska rosyjskie i pruskie najazdy, sejmik deputacki (14 IX) został zerwany, a z sejmiku gospodarskiego (15 IX) wysłano posłów ze skargami na wojsko rosyjskie; S. został posłem do hetmana. W listopadzie dotarł do Białej na Podlasiu, gdzie bawili obaj hetmani wielcy i tam relacjonował skargi szlachty wielkopolskiej. W grudniu 1761 wracał przez Warszawę, szukając poparcia u dworu dla skarg szlachty wielkopolskiej; pośredniczył wówczas w przekazywaniu korespondencji między hetmanem Branickim a marszałkiem nadw. kor. Jerzym Augustem Mniszchem i posłem francuskim A.R. Paulmy d’Argenson. Zapewne wykorzystał pobyt do zacieśnienia związku z Mniszchem i jego dworskim stronnictwem. W drodze powrotnej był atakowany przez oddział kozacki; po powrocie ponownie został napadnięty w swych dobrach przez Kozaków, zdołał ich uwięzić i odesłać do Poznania, jednak nie otrzymał satysfakcji od dowódców rosyjskich. W kwietniu 1762 informował Mniszcha o zamierzonej wizycie Udalryka Radziwiłła u króla pruskiego Fryderyka II we Wrocławiu. Współpracował z dworem na sejmiku elekcyjnym podkomorskim kaliskim i w tłumieniu nastrojów konfederackich. Dn. 10 XI 1762, dzięki poparciu marszałka Mniszcha, został podkomorzym kaliskim. Po napadzie wojsk pruskich pod wodzą płk. D. Lossowa na Wielkopolskę w grudniu 1762 i po ogołoceniu prowincji, szlachta wielkopolska ponownie rozesłała przedstawicieli z żądaniami pomocy; S. został wysłannikiem szlachty kaliskiej i w maju 1763 jeździł do Mniszcha i do prymasa Władysława Łubieńskiego, prosząc, by spowodowali przysłanie przez hetmana Branickiego oddziałów dla obrony przed pruskimi łupiestwami.

W elekcji nowego króla, Stanisława Augusta, S. nie brał udziału. Jesienią 1768 rozpatrywano kandydaturę S-ego na marszałka konfederacji (barskiej) województw wielkopolskich, jednak urzędu tego nie otrzymał. Dn. 29 I 1769 w Poznaniu złożył wraz z liczną szlachtą wielkopolską akces do konfederacji barskiej. Wiosną 1769 został we Wrocławiu aresztowany i uwięziony przez Prusaków. Oburzona tym szlachta na zjeździe we Wschowie 15 V t.r. postanowiła zwrócić się ze skargą do Fryderyka II. Wkrótce zapewne S. został uwolniony, bowiem 5 VII 1769 we Wrocławiu wydzierżawił na 3 lata dobra Radomicko w pow. kościańskim Wojciechowi Radońskiemu, zaś 5 VIII był na zjeździe szlachty zwołanym przez marszałka konfederackiego Wielkopolski Ignacego Malczewskiego w Poznaniu, gdzie przysięgano na wierność konfederacji. Dn. 2 I 1772 został na żądanie marszałka konfederacji ziemi dobrzyńskiej Władysława Mazowieckiego wezwany przed sąd konfederacki w Białej, za «niedowinne na zjeździe wschowskim [7 XII 1771] w prywatnych posiedzeniach osoby zelżenie, honoru ukrzywdzenia, komend tegoż osławienie i oczernienie listami i innymi czynami». Dn. 8 IX 1772 na zjeździe grupy senatorów szlachty we Wschowie został obrany jednym z komisarzy prowiantowych dla wojska pruskiego; podpisał porozumienie z dowódcą gen. mjr. D. von Lossow. Dn. 2 X 1772 wszedł do Rady Województw Wielkopolskich, utworzonej z inicjatywy Augusta i Antoniego Sułkowskich, postrzeganej jako próba stworzenia z Wielkopolski (lub innej części) księstwa pod rządami Prus lub jako wspierane przez Prusy narzędzie nacisku na króla polskiego.

Dn. 15 VII 1759 w Lewkowie S. poślubił (za dyspensą papieską z racji pokrewieństwa) 12-letnią Ludwikę Katarzynę z Koźmińskich, córkę Ignacego, star. wschowskiego, (który zginął w r. 1760 wskutek ran odniesionych podczas zajazdu zorganizowanego przez żonę), i Marianny z Sapiehów, 2.v. Dąmbskiej. Okaleczona w dzieciństwie podczas kłótni rodziców, była kaleką. Wniosła ona S-emu znaczną fortunę, w tym miasto Pleszew i klucz pleszewski, klucz śmiłowski w pow. pyzdrskim, klucz radomicki (Radomicko) w pow. kościańskim oraz miasto Żerków i klucz żerkowski w pow. pyzdrskim. Po powtórnym ślubie matki Ludwika pozostała jedyną dziedziczką tych dóbr. Jednak ich małżeństwo przetrwało tylko parę lat (S. znany był z okrucieństwa wobec żony), a w długotrwały i kosztowny proces rozwodowy zaangażowano wiele osób i instytucji. W r. 1769 związek ostatecznie rozpadł się; Ludwika schroniła się w klasztorze cysterek w Ołoboku i z pomocą swych krewnych Koźmińskich podjęła kroki rozwodowe. Po dekrecie «rzymskim» (zapewne nuncjatury), nakazującym małżonkom mieszkać razem, i licznych manifestach ze strony Ludwiki, na sejmie delegacyjnym 1773–5 wyznaczona została na 12 VI 1775 komisja do rozsądzenia tej sprawy w Kaliszu. S. wycofał komisarzy, którzy go reprezentowali, a zapadłego wyroku, przysądzającego dobra oraz 100 tys. złp. odszkodowania Ludwice, nie uznał. Z ramienia tego sejmu S., który nie był posłem, wyznaczony został do kilku komisji rozgraniczających i rozsądzających spory o dobra. Ponownie sprawą rozwodu S-ego zajmował się sejm 1776, podczas którego Ludwika za silnym wstawiennictwem posła pruskiego G. Benoita ponownie uzyskała interwencję sejmu. Wyznaczony przezeń sąd, w którym sędziami byli m.in. Ignacy Twardowski, wówczas już woj. kaliski, i krewny S-ego Celestyn Sokolnicki (zob.), został uprawniony do wydania prawomocnego wyroku (nawet pod nieobecność jednej ze stron). Ponownie przyznano dobra Ludwice, lecz S. znowu nie uznał wyroku i starał się o odesłanie sprawy do Tryb. Kor. W r. 1780, pozbawiony dóbr, zabiegał o protekcję króla i posłów wielkopolskich na sejm. W jego obronie, zgodnie z wolą sejmiku średzkiego, występował podczas obrad poseł kaliski Celestyn Sokolnicki. W ostatnich latach życia S. mieszkał prawdopodobnie w Kaliszu. Zmarł 14 IX 1783 we wsi Szkudła koło Pleszewa, pochowany został u reformatów w Kaliszu, w kaplicy żołnierskiej ufundowanej w 1735 r. przez ojca.

Małżeństwo S-ego z Ludwiką z Koźmińskich było bezpotomne. Wdowa poślubiła w r. 1784 Makarego Gorzeńskiego, z którym się rozwiodła; zmarła po r. 1802.

 

Urzędnicy, I/2; – Chodyński A., Kościół i klasztor OO Reformatów w Kaliszu, W. 1874, s. 49; Czeppe M., Kamaryla Pana z Dukli, W. 1998; Konopczyński W., Polska w dobie wojny siedmioletniej 1759–1763, Kr. 1911 cz. II; tenże, Precedens wywłaszczenia w Wielkopolsce, w: Mrok i świt, W. 1911; Szczygielski W., Konfederacja barska w Wielkopolsce 1768–1770, W. 1970; – Diariusz sejmu […] 1780, W. 1780 s. 424; Inwentarze dóbr szlacheckich powiatu kaliskiego z lat 1751–1775, Wr. 1959 II 673–7; Inwentarze dóbr szlacheckich dawnego powiatu kaliskiego z lat 1776–1792, „Roczn. Kaliski” T. 14: 1981 cz. I s. 22–224, T. 15: 1982 cz. II s. 139–41, 144–64; Teki Dworzaczka, CD-ROM, Kórnik–P. 1997; Vol. leg., VIII s. 386–7, 443, 484–5, 492, 556, 584, 591, 607, 883; – AGAD: Arch. Roskie XXI/48; AP w Kaliszu: Gr. 415 k. 20–21, 249v., Gr. 435 k. 410–412, Gr. 458 k. 5051, Gr. 469 k. 33–35v.; AP w P: Kalisz, Gr. 414 k. 333v.–334, Gr. 416 k. 1040, 1048, 1049; Arch. Miejskie w Pawłowicach: rkp. 1042 k. 14; B. Czart.: rkp. 689 s. 501, 503, rkp. 3849, 3850, 3852, 3853; B. Raczyńskich w P.: rkp. 59 (J. Joneman, Dzieje Ziemi Wschowskiej i jej stolicy); – Mater. Red. PSB: Mater. nadesłane przez Juliusza Sokolnickiego z Wielkiej Brytanii; – Uzupełnienia Zbigniewa Chodyły z P.

Maria Czeppe

 

 
 
 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.

Media

 

Postaci powiązane

   
 

Postaci z tego okresu

 

w biogramy.pl

 

Jędrzej Śniadecki

1768-11-30 - 1839-05-11
chemik
 
więcej  

Postaci z tego okresu

 

w ipsb

 

Adam Chreptowicz

1768-03-19 - 1844-12-25
filantrop
 

Franciszek Bohomolec

1720-01-29 - 1784-04-24
jezuita
 
więcej  
  Wyślij materiały Wyślij ankietę
 
     
Mecenas
 
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.
Informację o realizacji Rozporządzenia o Ochronie Danych Osobowych (RODO) przez FINA znajdziesz tutaj.