Gasztołd, bojar żmudzko-litewski, protoplasta rodu Gasztołdów, żyjący w poł. w. XIV († 1364), jest postacią historyczną, poświadczoną w Kronice Wiganda z Marburga. Kronikarz opowiada o oblężeniu zamku Wielony (na prawym brzegu dolnego Niemna, poniżej ujścia Dubissy) przez rycerzy krzyżowych w r. 1364. Bronił go dzielnie starosta Gasztołd, który, straciwszy nadzieję dalszego oporu, poddał zamek wraz z załogą, poniósł jednak śmierć z rąk rozbestwionego żołdactwa krzyżackiego. W okolicy Wielony miał Gasztołd swój majątek. W procesie krzyżackim z r. 1413 starano się ze strony polsko-litewskiej wykazać, że Wielona odwiecznie należała do państwa litewskiego. W tym celu prokurator króla i w. księcia opisał dokładnie okolicę Wielony i złożył o tym pisemną relację. Otóż wedle tej relacji na północ od zamku leżała «villa dicta Gastowdi«, osada dziś zaginiona, najstarszy ślad osadnictwa tego rodu, który po śmierci swego protoplasty wyniósł się z tamtych okolic na Litwę w okolicę Geranon w pow. oszmiańskim (zob. niżej pod Andrzejem Gasztołdem).
Późniejsza legenda wiąże z Gasztołdem powołanie misji franciszkańskiej na Litwę jeszcze na pół wieku przed przyjęciem chrześcijaństwa. Miał on sprowadzić do Wilna 14 mnichów franciszkańskich i zbudować dla nich kościół św. Krzyża, a po ich męczeńskiej śmierci sprowadził znów 36 mnichów i ufundował dla nich kościół P. Marii na Piasku. Wedle jednej wersji miał ponieść śmierć męczeńską w r. 1341, wedle innej został biskupem wileńskim. Źródłem tych legend franciszkańskich była Kronika Bychowca, pochodząca dopiero z drugiej poł. w. XVI. Kronika generałów zakonu franciszkańskiego z w. XIV, wspomina wprawdzie o męczeństwie dwóch braci zakonnych straconych z rozkazu w. ks. Gedymina w ll. 1329–42, ale o jakiejkolwiek roli Gasztołda w sprowadzeniu franciszkanów do Wilna nie wspomina. Wśród najdawniejszych nadań dla franciszkanów wileńskich brak wyraźniejszych śladów udziału Gasztołdów w uposażeniu klasztoru. Na kilkanaście dochowanych przywilejów nadawczych dla franciszkanów na Litwie spotykamy tylko jeden dokument z pierwszej i jeden z drugiej poł. w. XV, pochodzące od niewątpliwych członków tej rodziny. Wielki przywilej konfirmacyjny króla Zygmunta I z r. 1522, wyliczający z górą pół setki nadawców, słowem nie wspomina o jakimkolwiek dobrodzieju klasztornym z rodu Gasztołdów, wysuwa natomiast na czoło fundatorów Hanulona, mieszczanina i namiestnika wileńskiego z końca w. XIV. We fragmencie nekrologu franciszkańskiego wileńskiego z w. XV ślady Gasztołdów są bardzo nikłe. Pierwsze znane nadanie Gasztołdów na rzecz klasztoru franciszkańskiego pochodzi dopiero z r. 1437. W świetle tych wzmianek źródłowych całą późniejszą legendę o udziale protoplasty Gasztołdów z w. XIV w sprowadzeniu i pierwszym uposażeniu franciszkanów wileńskich uznać trzeba za bezpodstawną i zmyśloną. Nie ma też ona nic wspólnego z historyczną postacią Gasztołda, starosty Wielony i obrońcy tego zamku w r. 1364.
Kronika Wiganda z Marburga (SS. rer. Pruss. II s. 540 i 547); Długosz, Hist. Pol. t. III, s. 302; Wadding, Annales Minorum 1625; Kronika Bychowca (Połnoje Sobranije Ljetopisow t. XVII, s. 493); Kodeks dyplomatyczny katedry i diecezji wileńskiej, wyd. ks. Fijałek i Wł. Semkowicz, passim. Szczątki kalendarza franciszkanów wileńskich z w. XV, wyd. ks. Z. Kozicki (Kwartalnik Litewski, I, 4, s. 3 i nast.; Abraham Wł., Powstanie i organizacja kościoła łacińskiego na Rusi s. 187; Fijałek ks., Uchrześcijanienie Litwy przez Polskę (Polska i Litwa w stosunku dziejowym, odb. s. 95 przyp. 1); Semkowicz Wł., O litewskich rodach bojarskich, zbratanych z szlachtą polską w Horodle 1413 r. Ród Awdańców (Gasztołdów) (Rocznik Towarzystwa Heraldycznego, t. VI, s. 116 i nast.).
Władysław Semkowicz