Schaeve (Schaevius) Henryk (1624–1661), pedagog i filozof. Ur. w Kilonii. O jego rodzinie i początkowych studiach brak wiadomości.
Studiował S. m.in. na uniwersytecie w Królewcu (wpisany w letnim semestrze 1645), a następnie w toku podróży naukowych odwiedził inne uniwersytety niemieckie i holenderskie, m.in. był w Lejdzie, w r. 1650 został powołany na profesora greki i prorektora szczecińskiego Pedagogium, które pod rządami rektora Jana Micraeliusa przeżywało wówczas okres rozkwitu. W Szczecinie pisywał S. utwory okolicznościowe, np. Drama funebre manibus […] Bogislai XIV… (Gd. 1654), tłumaczył na niemiecki m.in. Horacego. Wydawał podręczniki szkolne, np. Sceleton geographicum in usus poeticos et historicos adornatum (1654), a także Mythologia deorum ac heroum (Stargard 1660, Berlin 1661) – słownik encyklopedyczny mitologiczno-historyczny. Podczas pobytu w Szczecinie otrzymał S. nadawany przez cesarza tytuł Poeta Caesareus. Z tego też okresu pochodzi rozprawka S-go z zakresu językoznawstwa De origine linguarum et quibusdam earum attributis (Stettin 1657). Był autorem wystawionego w r. 1661 przez teatr szkolny w Toruniu aktu oratorskiego De magis ad cunas Christi proficiscentibus.
Na jesieni 1660 otrzymał S. nominację na rektora Gimnazjum Akademickiego w Toruniu. Jeszcze przed przybyciem do Torunia uzyskał 22 X t.r. tytuł doktora medycyny w Jenie. Dn. 11 XI t.r. został S. uroczyście wprowadzony na urząd rektora gimnazjum. W czasie swej krótkiej działalności toruńskiej otworzył drogę do modernizacji programu nauczania, zaczął wprowadzać w szkole najnowsze zdobycze ówczesnej filozofii, przyrodoznawstwa i pedagogiki. Jeden z jego uczniów (D.G. Morhof) określił go mianem «philosophus sectae Cartesianae eximius». W swej inauguracyjnej oracji De remedis laborantis eruditionis (Tor. 1660) zawarł S. pochwałę Mikołaja Kopernika jako chluby miasta. Propagował jego teorię w swych wykładach, zaznajamiał też swoich uczniów z koncepcjami Galileusza oraz fizyką i kosmologią Kartezjusza. Poglądy S-go znalazły wyraz w zbiorku siedmiu rozpraw poświęconych głównie zagadnieniom filozofii przyrody „Dissertationes pansophicae ad methodum Januae aureae Comenii” (Tor. 1661), przygotowanych pod jego kierunkiem i bronionych w publicznych dysputach przez jego uczniów. Jeden z nich, Michał Długosz, w rozprawce „De firmamento et stellis…” (1661) po raz pierwszy chyba w dziejach szkolnictwa polskiego uzasadniał słuszność systemu heliocentrycznego. W filozofii szczególne znaczenie przykładał jednak S. do problemów etyki. Propagował poglądy H. Grotiusa w zakresie prawa natury. Interesował się też poglądami filozoficznymi i pedagogicznymi J. A. Komeńskiego, a zwłaszcza jego zapatrywaniami na metodykę nauczania języków. Był pierwszym uczonym w Toruniu, który zajął stanowisko w ówcześnie głośnym tzw. sporze o antyk, tj. w istocie o uznanie wartości dorobku nowożytnej nauki i filozofii, opowiadając się za uwolnieniem spod jarzma autorytetów antycznych. S. odrzucał autorytet Biblii w rozważaniach filozoficznych i naukowych. Prowadzona przez niego krytyka scholastyki i filozofii arystotelesowej wywołała zgorszenie w kołach ortodoksyjnie luterańskich; decyzją Rady Miejskiej z 20 VII 1661 postanowiono udzielić mu napomnienia. Przedwczesna śmierć nie pozwoliła S-mu na rozwinięcie wielu obiecujących wątków dydaktycznych i naukowych jego twórczości. S. zmarł w Toruniu 7 XI 1661 podczas panującej wówczas zarazy.
Żona S-go Barbara Zofia z domu Cothmann i ich córka Joanna Teodora zmarły także w czasie zarazy.
W rękopisach pozostawił S. podobno liczne pisma dydaktyczne i literackie, rozprawkę pt. Pansophia poetica, parafrazy Juvenala oraz tekst pt. Curriculum mathematicum.
Estreicher (luki); Jöher C.G., Allgemeiner Gelehrten Lexicon, Lipsk 1754 IV 209–11; Filoz. w Pol. Słown.; Praetorius E., Athenae Gedanenses, Lipsiae 1713 s. 213; Dittmann G.G., Beyträge zur Geschichte der Stadt Thorn, Tor. 1789 s. 82; – Bieńkowscy B. i T., Kierunki recepcji nowożytnej myśli naukowej w szkołach polskich (1600–1773), cz. 1, Przyrodoznawstwo, W. 1973 s. 58; Bieńkowska B., Kopernik i heliocentryzm w polskiej kulturze umysłowej do końca XVIII wieku, Wr. 1971; Bieńkowski T., Antyk w literaturze i kulturze staropolskiej (1450–1750), Wr. 1976; tenże, Teatr i dramat szkół różnowierczych w Polsce, „Odr. i Reform. w Pol.” T. 13: 1968 s. 62; Nadolski B., Zapomniane publikacje naukowe rektora toruńskiego Henryka Schaeviusa, „Zap. Hist.” T. 28: 1963 s. 3; Salmonowicz S., Myśl Kopernika w Toruniu na przełomie XVII/XVIII w., „Studia Warmińskie” T. 9: 1972; tenże, Myśl Oświecenia w Toruniu, Tor. 1982 s. 20–21; tenże, Nauczanie filozofii w Toruńskim Gimnazjum Akademickim, w: Nauczanie filozofii w Polsce w XV–XVIII wieku, Wr. 1978; Tync S., Dzieje Gimnazjum Toruńskiego, Tor. 1949 II; – Benevolis lectoribus…, Tor. 1660 [afisz]; Filozofia i myśl społeczna XVII wieku, Cz. 2, Oprac. Z. Ogonowski, W. 1979 II (tamże tłumaczenie polskie rozprawki M. Długosza); Klag-getichte auff den höchst trawerlichen Todesfall […] Heinrici Schaevii…, Tor. 1661; Die Matrikel d. Albertus-Universität zu Königsberg, Hrsg. von G. Erler, Lipsk 1910 I 470; Morhof D.H., Polyhistor literarius, philosophicus et practicus, Lubecae 1732 I 624; Votivae ad actum promotionis qua […] viro Heinrico Schaevio […] primus honorum medicorum gradus quem doctoratum vocant…, Jena [1660].
Stanisław Salmonowicz