INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY
iPSB
  wyszukiwanie zaawansowane
 
  wyszukiwanie proste
 
Biogram Postaci z tego okresu
 Ignacy Erazm Stanisław Matuszewski      Ignacy Matuszewski. Fotografia portretowa.

Ignacy Erazm Stanisław Matuszewski  

 
 
1858-06-02 - 1919-07-10
Biogram został opublikowany w 1975 r. w XX tomie Polskiego Słownika Biograficznego.
 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 

Matuszewski Ignacy Erazm Stanisław (1858–1919), krytyk literacki i publicysta. Ur. 2 VI w Wilanowie koło Warszawy, był synem Ignacego i Eufemii z Lisieckich. Ojciec jego, buchalter w browarze wilanowskim, wg tradycji domowej pochodził z rodziny szlacheckiej, która jednak nie przeprowadziła postępowania legitymacyjnego. Za udział w powstaniu 1863 r. został zesłany na Syberię, skąd wrócił na krótko przed śmiercią (1876). M. uczęszczał do III Gimnazjum Filologicznego, a potem do szkoły realnej w Warszawie. Należał wówczas, wraz z M. Brzezińskim i J. Gadomskim, do tajnego samokształceniowego kółka przyrodniczego. Po uzyskaniu matury w r. 1875 wstąpił do Szkoły Handlowej, założonej wówczas przez L. Kronenberga, gdzie nauczycielami jego byli m. in. T. Korzon i R. Plenkiewicz. W czasie studiów zbliżył się do młodzieży socjalistycznej (L. Waryński, K. Dłuski, S. Mendelson) i prowadził w kółkach robotniczych wykłady z nauk przyrodniczych. Od aresztowania uchronił go podobno wyjazd do Lipska, gdzie M. znalazł się w r. 1878 jako pierwszy stypendysta właśnie ukończonej Szkoły Handlowej i wstąpił na studia do Öffentliche Handelslehranstalt; uczęszczał również na wykłady uniwersyteckie. Początkowo miał zamiar poświęcić się chemii, rychło jednak zainteresowania jego skierowały się w stronę literatury, sztuki i estetyki.

Po powrocie do Warszawy w r. 1880 M. objął posadę w Banku Handlowym Kronenberga, a jednocześnie zajął się pracą literacką. Zaczął od wierszy, niewiele z nich jednak ogłosił (m. in. Taniec szkieletów, na tle utworu C. Saint-Saensa, „Echo Muzycz. i Teatr.” 1887, niegdyś popularny i często deklamowany). W r. 1883 podjął działalność publicystyczną na łamach „Przeglądu Tygodniowego” i jego dodatku miesięcznego. Przez dziesięć lat prowadził tu dział «Bieżące piśmiennictwo niemieckie», ogłaszał własne studia krytyczne (m. in. pierwsze prace porównawcze: Słowacki i Shelley, 1887, Lord Byron, 1889), przekłady i opracowania z różnych dziedzin wiedzy; w artykułach i notatkach (w felietonie zbiorowym „Echa warszawskie”) poruszał również aktualne zagadnienia społeczno-ekonomiczne (m. in. stosunki w kolejnictwie, warunki pracy urzędników biurowych). Rzeczy te często pisane były przede wszystkim w celach zarobkowych, podobnie jak zbiór Bajdy i baśnie dla młodych i starych (W. 1892).

Ok. r. 1893 M. nawiązał współpracę również z innymi periodykami warszawskimi („Ateneum”, „Biblioteka Warszawska”, „Gazeta Polska”, „Kurier Codzienny”, „Tygodnik Illustrowany”) i „Wielką Encyklopedią Powszechną Ilustrowaną”. Publicystyka literacka M-ego weszła wówczas w fazę nową, znacznie bardziej ambitną. Informując nadal o dawnej i nowej literaturze zagranicznej, zajął się M. jednak przede wszystkim nowościami literatury polskiej, zwłaszcza powieściowej (m. in. gruntowne omówienia dzieł H. Sienkiewicza i B. Prusa, ustalające po raz pierwszy jego wysoką rangę pisarską). Najcelniejsze jego prace z tych lat złożyły się na tom Swoi i obcy (W. 1898), poprzedzony programowym artykułem Subiektywizm w krytyce. Ogłosił także studium porównawcze Diabeł w poezji (W. 1894, Wyd. 2. W. 1899), gdzie analizował «historię i psychologię postaci uosabiających zło w literaturze pięknej wszystkich narodów i czasów». Stopniowo wzrastającej solidarności z antypozytywistyczną reakcją światopoglądową (Wstecznictwo czy reakcja?, „Kur. Codz.” 1894) i prądami modernistycznymi w literaturze towarzyszył u M-ego zwrot zainteresowań ku parapsychologii (mediumizm, telepatia, spirytyzm). M. informował o naukowych badaniach nad tymi zjawiskami i sam w nich uczestniczył (seanse z Eusapią Palladino w Warszawie w l. 1893–4), a jednocześnie studiował historyczne powiązania tych zjawisk z magią i prądami mistyczno-okultystycznymi (Doktryny współczesnego spirytyzmu i okultyzmu a mistyka Słowackiego, „Przegl. Tyg.” 1892, Czarnoksięstwo i mediumizm, W. 1896).

W r. 1898 firma «Gebethner i Wolff» powierzyła M-emu kierownictwo literackie „Tygodnika Illustrowanego”. Na tym stanowisku M. skutecznie zatroszczył się o podniesienie poziomu pisma, które osiągnęło wówczas liczbę 20 000 prenumeratorów (w odcinku ukazywały się kolejno: „Krzyżacy”, „Popioły” i „Chłopi”). Umiejętnie dozując materiały tradycyjne i nowatorskie, M. wykorzystał łamy „Tygodnika” dla popularyzacji nowych prądów w sztuce i literaturze. Sam ogłosił tu m. in. szkice o S. Botticellim (1898) i prerafaelitach (Nowoczesne malarstwo angielskie, 1899), artykuł Sztuka i społeczeństwo (1899) uzasadniający względną autonomię sztuki, a przede wszystkim cykl artykułów, z których wyrosła książka Słowacki i nowa sztuka (modernizm), (W. 1902, Wyd. 3. W. 1911, w r. 1905 wyróżniona nagrodą Kasy im. Mianowskiego), najwybitniejsze dokonanie krytyczne M-ego. Uświadomił on tu współczesnym wartości artystyczne późnej twórczości Słowackiego i wykazał jego prekursorstwo wobec modernizmu europejskiego i polskiego. Równocześnie M. wspierał aprobatywną krytyką rozwój powieści młodopolskiej (większość recenzji w tomie Twórczość i twórcy, W. 1904), ze szczególnym entuzjazmem i wnikliwością omawiając dzieła S. Żeromskiego. Z racji swych obowiązków redakcyjnych prowadził w „Tygodniku Illustrowanym” również rubryki recenzyjne i kronikarskie, wypełniając je znaczną ilością drobnych notatek na tematy aktualne, m. in. polityczne w okresie rewolucji 1905 r.

Z pracą tą łączył M. inne zajęcia literackie i organizacyjne: kierownictwo działu humanistycznego „Encyklopedii Powszechnej” Orgelbranda (1898–1904), współpracę z „Poradnikiem dla Samouków” (gdzie powierzono mu działy: Historia sztuki, 1899, i Estetyka, 1900), udział w sądach konkursowych i w komitecie Kasy Literackiej (był jego sekretarzem w l. 1899–1901). Często również występował z odczytami publicznymi. W r. 1902 należał do grona współzałożycieli tygodnika „Ogniwo”. W r. 1907 M., opuściwszy redakcję „Tygodnika Illustrowanego” podjął wykłady z literatury powszechnej i polskiej na kursach pedagogicznych J. Miłkowskiego i L. Rudzkiej, a w r. 1909 w Tow. Kursów Naukowych. Prowadził tam również wykłady monograficzne na różne tematy (m. in. dzieje powieści, postacie kobiece i typy prometejskie w literaturze, Młoda Polska, paralele Mickiewicza i Słowackiego, Wyspiańskiego i Żeromskiego). Jako wykładowca cieszył się dużym powodzeniem, ale wyczerpujące te zajęcia, podejmowane ze względu na potrzeby materialne w dużej ilości, odciągały go od pracy krytycznoliterackiej. Intensywność jej w ostatnim dziesięcioleciu życia M-ego znacznie osłabła. Apologia „Dziejów grzechu” (1908) i spór z J. Weyssenhoffem o «laury Wyspiańskiego» (1910) to ostatnie z jego wybitniejszych artykułów; opublikował je M. w miesięczniku „Sfinks”, z którym od r. 1908 nawiązał stały, lecz niezbyt częsty kontakt. Rzadkie były również jego wycieczki badawcze w dziedzinę historii literatury („Król-Duch” czy „Królowie-Duchy”, „Sfinks” 1909, Wyspiański i Hamlet, „Myśl Pol.” 1915). W l. 1912–15 M. był prezesem Tow. Literatów i Dziennikarzy. W r. 1916 został powołany na członka rzeczywistego Wydziału I Językoznawstwa i Literatury Tow. Naukowego Warszawskiego. Okres wojny przeżył M. w warunkach trudnych, tak pod względem materialnym, jak i psychicznym. «Wojna mnie dobiła – skarżył się przyjacielowi. – Życie drogie, trzeba gonić z lekcji na lekcję, nie ma czasu na pisanie, zresztą nie ma gdzie». W marcu 1919 choroba zmusiła M-ego do przerwania wykładów w Tow. Kursów Naukowych. Otrzymał wówczas nominację na profesora literatury powszechnej w Uniw. Warsz., ale zajęć nie zdążył już podjąć.

Wobec zasadniczych problemów ideowych i artystycznych swej epoki M. zajmował stanowisko kompromisowo-syntetyzujące, co czasem powodowało niekonsekwencje lub mglistość jego poglądów. «Miałem tę pokorę, żem żadnego nie klął ruchu» – powtarzał za Słowackim. Początkowo pozytywista, przeszedł rychło na stanowisko neokantowskiego agnostycyzmu, ale był przekonany o spiralnie postępującym rozwoju poznania. W poszukiwaniach metafizycznych i tęsknotach mistycznych widział tylko «poezję pojęć», ale przyznawał im rację bytu, gdyż zaspokajają głębokie potrzeby duchowe człowieka. Fascynowały go zjawiska parapsychologiczne, ale traktował je jako fakty podległe naukowemu wyjaśnieniu. W okresie rewolucji domagał się «wzajemnej tolerancji szczerych przekonań», a potępiając taktykę terroru, dostrzegał «tragizm wszystkich ruchów, które propagują idee altruistyczno-humanistyczne za pomocą gwałtów» (Altruizm i krew, „Tyg. Ilustr.” 1907). Był przeświadczony, że wielka sztuka to przede wszystkim szczera ekspresja wybitnej indywidualności twórczej, ale doceniał jej możliwości poznawcze i oddziaływanie ideowe. Odrzucał ciasny normatywizm, zarówno estetyzujący, jak i utylitarystyczny. Choć bliższy mu był liryczno-muzyczny typ twórczości, odsłaniający perspektywy na spirytualistyczną jedność bytu, równouprawniał z nim twórczość epicko-plastyczną. Krytykę uważał za część sztuki, a subiektywną intuicję za niezbywalny i konieczny jej współczynnik, ale ograniczał jej zastosowanie do tych właściwości dzieła, wobec których bezskuteczne są metody naukowe.

Praktyka krytycznoliteracka była zgodna z jego teorią. Posiadał M. gruntowną erudycję oraz szeroką skalę zainteresowań i wrażliwości estetycznej. Analityczną spostrzegawczość łączył z umiejętnością uogólniania i systematyzowania. Twierdzenia i oceny formułował ostrożnie i spokojnie, ilustrował je obficie przykładami; chętnie przy tym wydobywał swoistość opisywanego zjawiska przez zestawienia ze zjawiskami analogicznymi lub kontrastowymi. Zdobył szeroki wpływ na współczesną opinię literacką, a niektóre jego twierdzenia (zwłaszcza o wartościach artystycznych późnej poezji Słowackiego, o cechach modernizmu jako prądu literackiego, o powieści współczesnej) zyskały sobie trwałe miejsce w nauce o literaturze. Wyrazem uznania opinii naukowej dla twórczości M-ego był jego wybór na członka korespondenta AU w Krakowie (17 VI 1918).

M. zmarł 10 VII 1919 w Warszawie i został pochowany na cmentarzu Powązkowskim. Był żonaty z Anielą Bein. Z małżeństwa tego, poza zmarłym (1890) we wczesnym dzieciństwie synem pierworodnym Januszem, miał czworo dzieci: Ignacego (zob.), Tadeusza, biologa (zob.), Halinę, urzędniczkę Min. Wyznań Rel. i Oświecenia Publ., i Marię (zwaną Mija), działaczkę Polskiej Organizacji Wojskowej w l. 1915–18.

Pośmiertnie opublikowano M-ego Studia o Żeromskim i Wyspiańskim (W. 1921). Wydanie zbiorowe Pism przygotowywane przez J. Muszkowskiego utknęło na tomie I (W. 1925). W r. 1965 ukazał się 3-tomowy wybór Z pism Ignacego Matuszewskiego w opracowaniu S. Sandlera.

 

Płaskorzeźba z r. 1903 dłuta Cz. Makowskiego (reprod. „Wędrowiec” 1903 nr 40 s. 807); Portret pędzla H. Piątkowskiego (reprod. tamże 1904 nr 23 s. 446); – Korbut, IV; Nowy Korbut, XV (w druku); Bibliografię podmiotową i przedmiotową M-ego opracowali także: Muszkowski J. w: Matuszewski I., Pisma, W. 1925 I s. XLIX–LXXXVI, Kamionkowa J. w: Matuszewski I., Z pism, W. 1965 III 365–404; Sempołowska S., Przewodnik po Powązkach, Wyd. 3., W. 1934 s. 31, 66; – Z ważniejszych opracowań: Bukowiński W., Dwudziestopięciolecie I. M-ego, „Sfinks” 1909 z. 11 s. 196–208 (fot.); Feldman W., I znów zmarnowaliśmy człowieka, „Świat” 1919 nr 31 (w dod. „Romans i Powieść”); tenże, Współczesna krytyka literacka w Polsce, W. 1905; Floryańska H., Słowacki w młodopolskiej filozofii sztuki, „Arch. Hist. Filoz. i Myśli Społ.” (W.) T. 18: 1972 s. 105–36; Głowiński M., Język krytyczny I. M-ego, „Pam. Liter.” R. 58: 1967 z. 2 s. 470–91; Jakubowski J. Z., I. Matuszewski 1858–1919, w: Z dziejów polonistyki warszawskiej, W. 1964 s. 233–43 (fot.); Jazowski A., I. Matuszewski i W. Feldman w świetle korespondencji, „Przegl. Human.” R. 14: 1970 nr 3 s. 133–41; Muszkowski J., I. Matuszewski, Żywot i dzieła, w: Matuszewski L, Pisma, I s. V–XLVII; Rogatko B., Utopia Młodej Polski, Ł. 1972 s. 33–46; Sandler S., I. Matuszewski, w: Obraz literatury polskiej XIX i XX wieku. S. V: Literatura okresu Młodej Polski, t. IV (w druku, ikonografia i bibliogr.); tenże, Matuszewski o Słowackim i nowej sztuce, w: Matuszewski I., Z pism, W. 1965 III 5–70; tenże, O sztuce krytycznej I. M-ego, tamże I 5–103 (fot.); tenże, Ścieżka modernistycznych wtajemniczeń, w: Z problemów literatury polskiej XX w., W. 1965 I 455–76; Weiss T., Romantyczna genealogia polskiego modernizmu. Rekonesans, W. 1974; Wróblewska T., Subiektywizm w krytyce I. M-ego, „Przegl. Human.” R. 5: 1961 nr 1 s. 123–40; – „Kur. Codz.” 1890 nr 241; „Roczn. AU” 1917/18 s. 56–8, „Roczn. PAU” 1918/19 s. 56, 76; – Informacje Wacława Jędrzejewicza i Melchiora Wańkowicza.

Henryk Markiewicz

 
 

Powiązana pozycja biblioteki

Wiedza tajemna w Egipcie (opowiadanie historyczno-przyrodnicze) : Istota bytu (legenda historyczno-filozoficzna), 1898,
Ochorowicz Julian Leopold
Dostępne na: polona.pl
Ochorowicz Julian Leopold. Wiedza tajemna w Egipcie (opowiadanie historyczno-przyrodnicze) : Istota bytu (legenda historyczno-filozoficzna). 1898,
Dostępne na: polona.pl
 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.

Media

 

Postaci powiązane

   
 

Postaci z tego okresu

 

w biogramy.pl

 

Franciszek Żwirko

1895-09-16 - 1932-09-11
pilot sportowy
 

Ferdynand Goetel

1890-05-15 - 1960-11-24
prozaik
 

Artur Śliwiński

1877-08-17 - 1953-01-16
historyk
 
więcej  

Postaci z tego okresu

 

w ipsb

 

Jan Niesłuchowski

1851-07-06 - 1897-07-16
poeta
 

Zygmunt Józef Stefanowicz

1884-11-08 - 1978-04-26
dziennikarz
 
więcej  
  Wyślij materiały Wyślij ankietę
 
     
Mecenas
 
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.
Informację o realizacji Rozporządzenia o Ochronie Danych Osobowych (RODO) przez FINA znajdziesz tutaj.