Taroni Jan Andrzej (1737 lub 1738–1782), kupiec, bankier i filantrop poznański.
Rodzice T-ego (nieznani z imion) prawdopodobnie ok. poł. l. czterdziestych XVIII w. przybyli z kilkuletnim T-m z Carate Brianza koło Mediolanu do Leszna; zajmowali się handlem i bankierstwem.
Jako dotychczasowy obywatel Leszna i kupiec T. został 19 VIII 1767 zapisany do księgi przyjęć do prawa m. Poznania, podając jako miejsce swego pochodzenia m. Mailand (Mediolan). Do Poznania przybył z żoną Marią Magdaleną z domu Carove, pochodzącą także z rodziny kupców włoskich osiadłych ok. r. 1724 w Lesznie. Wkrótce T. nabył od Dawida Nayberdta (za 6061 złp. 2 gr) część kamienicy nr 94, zwanej Kistrowską albo Szpotańskich, «naprzeciwko ratusza i kramów żelaznych», w północnej pierzei Starego Rynku, gdzie zamieszkał z żoną. Formalnie całość kamienicy zakupił w r. 1777 od Ignacego Dunin Szpotańskiego za 19 tys. złp., z intromisją do niej 1 VIII t.r.; jednak regulowanie zobowiązań Nayberdtów i Szpotańskich ciągnęło się jeszcze parę lat. W opisie zabudowy cyrkułu jako właściciela tej kamienicy wymieniono w r. 1779 T-ego, «osiadłego literata» [tzn. członka Bractwa Literackiego przy kościele kolegiackim p. wezw. św. Marii Magdaleny], «handlerza».
W kamienicy T-ego działał od r. 1768 dom handlowy; małżonkowie prowadzili sprzedaż, przeważnie detaliczną, za gotówkę i na kredyt, artykułów krajowych i zagranicznych, m.in. soli, wina, makaronów włoskich, ostryg, przypraw korzennych, tabaki i tabakierek, tytoniu i fajek oraz przedmiotów luksusowych: sukna, mebli, porcelany, sreber stołowych, szkła i luster. Za zgodą władz m. Poznania T. z żoną zorganizowali w karnawale w l. 1768 i 1769 jedną z dwóch redut (bali maskowych), połączonych z konsumpcją i wyszynkiem, odbywanych «pod wysoką protekcją» marszałka nadw. lit. Władysława Gurowskiego, gromadzących oprócz szlachty wpol., także stacjonujących w mieście (i walczących z konfederacją barską) oficerów rosyjskich. O zaciągnięte wówczas i niespłacane przez lata zobowiązania T. pozwał Gurowskiego w r. 1772 przed sąd Komisji Skarbu Kor., żądając zwrotu 283 dukatów za dostarczone w r. 1768 towary. Najpewniej zaraz po przyjęciu do prawa miejskiego T. wstąpił do Bractwa Kupieckiego w Poznaniu, którego członkowie mieli wyłączne prawo handlu w mieście, a w l. 1769–72 i 1778–80 był wybierany na (jednego z dwóch) starszego Bractwa. Handlował także suknem; był określany jako krojowniczy sukna, a w r. 1772 został obrany starszym cechu sukienników.
T. z żoną prowadził również kantor wekslowy. Działalność kredytową rozpoczął od pożyczania miastu i różnym osobom niewielkich sum pieniężnych z prowizją. W dn. 9 II 1771 miasto zapisało mu 2 tys. złp. długu z prowizją 5%, zaciągniętego w l. 1769 i 1770 zapewne na świadczenia na rzecz konfederacji barskiej; jeszcze w r. 1781 otrzymywał 100 złp. prowizji. Przed sądem Komisji Skarbu Kor. plenipotenci T-ego domagali się w r. 1770 od komisarza żup solnych w Wielkopolsce zwrotu zasądzonych 210 dukatów węgierskich. W l. 1770 i 1772 małżonkowie pożyczyli 400 i 200 złp. na 5% mieszczanom, członkom Bractwa Trójcy Świętej przy poznańskim kościele św. Anny. Operacje handlowe małżonków obejmowały hurtowy i detaliczny zakup towarów w kraju (m.in. skupili za 4 tys. złp. srebro od Rafała i Katarzyny Gajewskich, kasztelanostwa rogozińskich) i za granicą oraz ich sprzedaż, czasami hurtową, przeważnie jednak detaliczną, także komisową. T. utrzymywał kontakty z kupcami i rzemieślnikami z Poznania, Leszna, Łowicza (ok. r. 1781 pożyczył 2 tys. złp. tamtejszemu kupcowi Mikołajowi Luxowi), Warszawy, Śremu, Gdańska i Frankfurtu nad Odrą; niektóre towary zapewne kupował bezpośrednio na targach lipskich lub frankfurckich. W domu handlowym i kantorze wekslowym Taronich zaopatrywali się oraz lokowali swoje oszczędności na procent i zaciągali pożyczki nie tylko mieszczanie, ale także magnaci i szlachta (m.in. Ignacy Zbyszewski, płk wojsk kor.) oraz duchowieństwo, zwłaszcza z Wielkopolski (m.in. ks. Jędrzej Kitowicz).
T. zajmował się pośrednictwem w obrocie nieruchomościami w Poznaniu; 23 X 1772, występując w charakterze plenipotenta i pośrednika kupców Ballabene et Comp. z Frankfurtu nad Odrą i Piotra van Dycka z Gdańska, przeniósł prawo do dwóch części kamienicy przy Rynku w Poznaniu (po zmarłym Abrahamie Feuerbachu) na małżonków Stanisława Kostkę i Annę Eleonorę de Kühlin Wienerów. W związku z bliżej nieokreślonymi, zapewne niezupełnie legalnymi interesami z Kompanią Tabaczną, T. został 5 II 1779 pozwany przed sąd Komisji Skarbu Kor.; przejęto też u niego «wszystkie listy czyli innego tytułu wszelkie Kompanii Tabacznej pisma». Po r. 1780 obroty przedsiębiorstwa T-ego, podobnie jak innych poznańskich domów handlowych i kantorów wekslowych (Jana Bogumiła Treppmachera, Jana Zygmunta Goebla i banku Jana Kluga), sięgały milionów złp. Dom wekslowy Taronich udzielał też wyższych pożyczek, do kilku dziesiątków tysięcy złp., zabezpieczanych na nieruchomościach. Działalność bankierska T-ego i jego żony polegała m.in. na przejmowaniu od osób trzecich wkładów pieniężnych, dyskontowaniu i inkasowaniu weksli, przekazywaniu sum pieniężnych. Małżonkowie wspomagali, głównie w Poznaniu i na terenie Wielkopolski, kredyt rolny, służący interesom właścicieli ziemskich, oraz kredyt miejski, istotny dla rozwoju wytwórczości przemysłowej i handlu; ich kantor należał do najbogatszych w Poznaniu. Największe jednak korzyści finansowe przynosiły T-emu i jego firmie uzyskiwane od m. Poznania drogą licytacji trzyletnie dzierżawy dochodów z podatków: od bram miejskich (brukowe, mostowe, bramowe), ungieltowego (od win i wódek wwożonych do miasta na wyszynk) oraz od wagi miejskiej.
Dn. 13 X 1781 T. i jego żona nabyli za 240 złp. od Daniela i Róży Endemannów grunt w Poznaniu na Półwsiu, za Bramą Wrocławską. Oboje gorliwi katolicy, czynnie uczestniczyli w życiu religijnym i prowadzili działalność charytatywną; T. był członkiem i protektorem Bractwa Trójcy Świętej przy kościele św. Anny. Utrzymywali kontakty z niewielką (osiem rodzin) społecznością Włochów w Poznaniu oraz z miejscowym mieszczaństwem, duchowieństwem i szlachtą, bywali rodzicami chrzestnymi i świadkami w sądzie; w aktach urzędowych używali początkowo języka niemieckiego, a następnie polskiego. Zapewne aspirowali do stanu szlacheckiego, o czym może świadczyć zakup majątków ziemskich. Wizytę w domu T-ego w r. 1778 miło wspominał szwajcarski uczony J. Bernoulli. T. zmarł 13 IV 1782 w Poznaniu, w wieku czterdziestu czterech lat, na «paroksyzm» [zawał serca?], został pochowany w podziemiach kościoła św. Anny.
W małżeństwie z Marią Magdaleną Carove (1745 lub 1746 – 20 II 1796) T. miał dziesięcioro dzieci: córkę Katarzynę (zm. 1776) i dziewięciu synów, z których sześciu zmarło w dzieciństwie, m.in. Jan Józef (1768–1769), Franciszek Sylwester (ur. i zm. 1770) i Ignacy Alojzy (ur. 1780), a trzech doczekało wieku dorosłego, najstarszy Piotr (zob.), Jan Jakub i Karol Wincenty. Wdowa prowadziła przedsiębiorstwo przez dwa lata z pomocą braci, Józefa (zob. Karove Józef) i Sylwestra Carove. Dn. 27 XI 1784 poślubiła Ignacego Heinricha (Henrycha) (zm. 1791 lub 1792), kupca pochodzącego z Czech, z którym miała synów Józefa (ur. 1785), kupca poznańskiego, i Ignacego (zm. 1789). Heinrich zarządzał z nią firmą także w imieniu niepełnoletnich dzieci T-ego. Firma kontynuowała dotychczasową działalność handlową i kredytową. Syn Jan Jakub (14 VIII 1769 – po 1816) był w r. 1794 właścicielem wsi Piątkowo Czarne i Białe, a w r. 1796 dziedzicem dóbr Chudzice i Pierzchno koło Środy (Wpol.). Brał udział w powstaniu kościuszkowskim, m.in. w zdobyciu 20 VIII 1794 pruskiego magazynu wojskowego w Śremie, za co w r. 1795 pruska komisja śledcza skazała go na grzywnę 2500 talarów. W r. 1806 współorganizował powstanie w Wielkopolsce, 6 XI t.r. witał przybyłych do Poznania gen. Jana Henryka Dąbrowskiego i Józefa Wybickiego. On to zapewne (kpt. Taroni) służył w r. 1810 w 14. pp, od 13 VIII 1811 (kpt. Jan Taroni) był komendantem placu w Koronowie w dep. bydgoskim, a od r. 1811 lub 1812 członkiem loży wolnomularskiej «Świątynia Izis na wschodzie Warszawy». Jako Jan Taroni ze wsi Romiejki [Rumiejki] Kościelne koło Środy został wymieniony w r. 1813 na liście osób mających pobierać tzw. kompetencję z ekonomii długogoślińskiej. Dn. 15 I 1816 otrzymał dymisję z 14. pp w stopniu kapitana. Był żonaty z Józefą (1776–1797) z domu Benzonelli. Syn Karol Wincenty (ur. 1 II 1778), określony jako kupiec, poślubił 22 XI 1799 Franciszkę ze Smolińskich (Smoleńskich) z poznańskiej rodziny kupieckiej; ok. r. 1806 żona przeprowadziła w konsystorzu poznańskim unieważnienie małżeństwa i 15 XI t.r. poślubiła szlachcica Łukasza Bogusławskiego. Karol prawdopodobnie ok. r. 1806 wyprowadził się do Warszawy, gdzie pracował (na pewno w r. 1818) jako mecenas w Sądzie Najwyższej Instancji Król. Pol.
Małachowski-Łempick i, Wykaz pol. lóż wolnomularskich, s. 319; – Dzieje Poznania do roku 1793, Red. J. Topolski, W.–P. 1988 I 796; Dzieje Śremu, Red. S. Chmielewski, W.–P. 1972 s. 202; Gembarzewski, WP 1807–14, s. 54, XLI; Jaffe M., Die Stadt Posen unter preussischer Herrschaft. Ein Beitrag zur Geschichte des deutschen Ostens, Leipzig 1909 s. 40, 90 (dot. syna, Jana); Kuklińska K., Handel miasta Poznania w XVIII wieku, W.–P. 1976 s. 46, 54, 57–9 (błędy i niejasności); Leitgeber J., Z dziejów handlu i kupiectwa poznańskiego za dawnej Rzeczypospolitej Polskiej, P. 1929 cz. 1 s. 122–3, 243, 248, 251–2, 258; Łukaszewicz J., Obraz historyczno-statystyczny miasta Poznania w dawniejszych czasach, Wyd. J. Wiesiołowski, P. 1998 I 77, 93, 235, 328, II 108, 349, 384 (błędnie imiona żony, Magdaleny: Franciszka, i syna Piotra: Jan Andrzej); Muszyńska J., Uczestnicy insurekcji 1794 r. w zaborze pruskim, „Roczniki Hist.” T. 13: 1937 s. 35; Schottmüller K., Der Polenaufstand 1806/7. Urkunden und Aktenstücke aus der Zeit zwischen Jena und Tilsit, Posen 1907 s. 38, 40, 62, 65; Szczygielski W., Konfederacja barska w Wielkopolsce (1768–1770), W. 1970 s. 176–8 (błędnie jako Turoni); Wąsicki J., Powstanie kościuszkowskie w Wielkopolsce, P. 1957 s. 79; tenże, Powstanie 1806 r. w Wielkopolsce, P. 1958 s. 49 (dot. syna, Jana Jakuba, bez imienia); Wicherkiewiczowa M., Rynek poznański i jego patrycjat, P. 1998 s. 30, 66, 120, 127–8, 160–1, 169 (liczne błędy); Wiesiołowski J., Wojciechowska Z., Władze miasta Poznania, P. 2003 s. 364–7, 374–5; Wójcicki K. W., Jędrzej Kitowicz, „Bibl. Warsz.” 1853 t. 1 s. 53–5, 59–60, 63–4; – Dzieje domowe albo opis przez dni osobliwszych dziejów i przypadków zdarzonych w Szkołach Wydziałowych Poznańskich 1781–1793, Oprac. D. Żołądź-Strzelczyk, J. Wiesiołowski, P. 2006 s. 99, 101, 103 (T. bez imienia, syn Jan Jakub mylnie identyfikowany z Karolem), s. 113, 117–18 (dot. syna, Karola); Inwentarze mieszczańskie z wieku XVIII z ksiąg miejskich i grodzkich Poznania, Oprac. J. Burszta, C. Łuczak, P. 1965 II 97, 99, 166, 205; Korespondencja i gazetki rękopiśmienne Jędrzeja Kitowicza z lat 1771–1776, Oprac. T. Ciesielski i in., W. 2017; Mater. do dziej. Sejmu Czteroletniego, V 88–90, 93–4; Opisy i lustracje miasta Poznania z XVI–XVIII wieku, Oprac. M. J. Mika, P. 1960 s. 255; Polska Stanisławowska w oczach cudzoziemców, Oprac. W. Zawadzki, W. 1963 I; Właściciele posesji i mieszkańcy poznańskiego Starego Rynku w 1792 r., Wyd. A. Bieniaszewski, „Kron. M. Poznania” 2003 nr 2 s. 297, 300; – „Gaz. Pozn.” 1813 nr 91 s. 1022, nr 92 s. 1032; „Kur. Lit.” 1816 nr 5; – AP w P.: Akta m. Poznania, sygn. I 24 (Regestr percepty i ekspensy […] ex Anno 1780 in Anno 1781) s. 24, sygn. I 92 s. 507, 651, 744, 860, sygn. I 93 (r. 1770) s. 21–3, 77–8, 442–5, 478, 503–11, 516 (r. 1769), 597–8, 612–13, 663–8, 678–80, 744, 860, sygn. I 94 (l. 1771–2, 1775–6) s. 196–9, 223–8, 249–50, 417, 436, 461, sygn. I 95 (r. 1777) k. 73v–5v, 322, sygn. I 96 (r. 1782) k. 84, 262–2v, sygn. I 97 (r. 1784) s. 47–62, 122–3, 518–19, 543–8, sygn. I 98 s. 229, 423–36, sygn. I 100 s. 389–96, 397–400, sygn. I 205 s. 432, 909, sygn. I 207 s. 82–2v, sygn. I 212 k. 179–9v, 288–8v, sygn. I 213 s. 219, 449, 555–66, 602, 612–13, 626–9, 644–5, 803, 808, sygn. I 215 (r. 1782) s. 637, 719, 1102–3, sygn. I 273 (Księga przyjęć do prawa miejskiego) s. 649, 672 (dot. I. Heinricha), sygn. I 475 k. 574–5 (wizja kamienicy Taronich z 11 X 1777), sygn. I 476 s. 67–8, 94–6, sygn. I 477 s. 284–6, 338–9 (wizje kamienic Winklerowskiej i Taronich), sygn. I 706 k. 267–9, sygn. I 989 s. 1, 24, 50, sygn. I 990 k. 1, sygn. I 991 k. 1, 24v, sygn. I 992 k. 1, sygn. I 993 s. 44, sygn. I 994 (l. 1779–80) k. 1, 23–3v, sygn. I 995 s. 1, 45, sygn. I 996 k. 26, sygn. I 1916 k. 3, sygn. I 1635 s. 3, 39, 75, 111, sygn. I 1642 k. 3v–4, 9v–10, Księgi sądów i urzędów grodzkich wpol., Kalisz, Gr. 485 k. 114v–19v, 160–1v (testament Ignacego Zbyszewskiego z 3 XII 1791), Kościan, Gr. 196 k. 63, 367, Gr. 197 k. 471v, Gr. 201 k 750v–1, Gr. 205 k. 909, Gr. 211 k. 674, 696, Gr. 212 k. 366v–8, Gr. 213 k. 783v–4, Gr. 214 k. 674v–5, 691v, 714, 734, 758–60, Gr. 215 k. 317v, Gr. 216 k. 30v, 171–171v, 177, Poznań, Gr. 638 (r. 1792) k. 29, 88, 973v, Gr. 1126 k. 374v, Gr. 1127 k. 587v–8, Gr. 1128 k. 149 (obl. 1772), Gr. 1188 k. 108–8v, Gr. 1195 k. 19–19v, 21–2, Gr. 1200 k. 498, Wschowa, Gr. 229 k. 146–7v, Gr. 230 k. 659v, 706, Gr. 231 k. 7, 549, Gr. 232 k. 11v–12; Arch. Archidiec. w P.: Księgi metrykalne parafii św. Marii Magdaleny w P., nr 229/6 s. 347 (akt chrztu 14 I 1768 syna, Jana Józefa), s. 357 (akt chrztu 14 VIII 1769 syna, Jana Jakuba), s. 364 (akt chrztu 5 X 1770 syna, Franciszka Sylwestra), s. 368, 376, 385, 393, 405, 407, 418 (akt chrztu 1 II 1778 syna, Karola), nr 229/7 s. 91, 99, 129, 146, 148 (akt zgonu T-ego), s. 215, nr 229/8 (Chrzty 1780–95) s. 6, 23, 25, nr 222/9 s. 32 (akt ślubu wdowy, Marii z Heinrichem), nr 229/11 s. 2 (akt zgonu wdowy, Marii), s. 28–9 (akt zgonu 29 X 1797 Józefy, żony syna, Jana Jakuba), s. 102–3 (akt zgonu Józefa Carove), nr 229/13 s. 54–5 (akt ślubu syna, Karola), s. 134–5, 238–9, nr 229/16 (Zgony 1823–32) s. 3–4, nr 222/9 (Śluby 1780–95), Akta Konsystorza, Acta Causarum. Officialia. Poznań. Repertorium, 12, r. 1806 poz. 32 (akt unieważnienia małżeństwa syna Karola); – Internet: Teki Dworzaczka (Metryki, poz. 1911, 31907, 49186, 59254).
Zbigniew Chodyła