Świnka Jan z Pomorzan (Pomorzański) h. Kierdeja (zm. 1476), rycerz pasowany, podstoli i chorąży lwowski.
Był wnukiem star. podolskiego Hryćka Kierdejowicza (zm. ok. 1414), który od króla Władysława Jagiełły otrzymał za zasługi liczne dobra na Rusi Czerwonej, synem Mikołaja Świnki (zm. po 8 X 1436) z Pomorzan, możliwe, że tożsamego ze star. bracławskim, który ok. l. 1411—23 wystąpił jako świadek w wystawionym w Bracławiu dokumencie wielkiego księcia lit. Witolda. W wyniku dokonanego przed 30 V 1423 z braćmi podziału ojcowizny Mikołaj otrzymał wsie w pow. lwowskim: Pomorzany, Żabin, Złoczów (obecnie Złoczówka), Bobrczany i szereg innych sąsiadujących z nimi mniejszych wsi i dworzysk. Wspólnie z braćmi dokonał 28 X t.r. w Samborze zamiany należącej do niego wsi Złoczów, wraz z prawem wyrębu w lasach pomorzańskich, na wieś Różyska (pow. trembowelski), własności podczaszego królewskiego Jana Mężyka z Dąbrowy. W l. 1430 (błędnie zapisany jako pochodzący «de Svynky») i 1431 Mikołaj świadkował w dokumentach bp. przemyskiego Jana Śledzia z Lubienia, wystawionych w Przemyślu, oraz w r. 1436 w dokumencie Jana Mzurowskiego, wciągniętym do ksiąg sądu ziemskiego przemyskiego. Stryjami Ś-i byli: kaszt. lwowski i woj. podolski Jan Kierdej (Hryćko) z Pomorzan (zob.), Zygmunt Kierdej z Chocenia i Wojniłowa, Janusz z Orynina, Dymitr ze Szpikłosów i Piotr. Ś. miał dwie siostry: Katarzynę, żonę Marcina, tenutariusza Pczan (pow. żydaczowski), i Annę (zm. po 1498), wydaną (z posagiem 200 grzywien) przed r. 1446 za mąż za Jana Skarbka z Szarańczuk (w ziemi halickiej) h. Abdank, młodszego syna Jakuba Skarbka z Góry, tutora ziemi lwowskiej w czasie małoletności Władysława III. Braćmi stryjecznymi Ś-i byli synowie Jana Kierdeja: Zygmunt Kierdejowicz (zm. 1498/9), star. trembowelski (1462—71 i 1479—98), Jan, star. trembowelski (1462—71) oraz synowie Zygmunta Kierdeja: Michał Kierdejowicz z Wojniłowa, Jan, Mikołaj, Jakub i Mikołaj.
W literaturze błędnie identyfikuje się Ś-ę z Janem Świnką z Zielonej w ziemi dobrzyńskiej, synem Adama z Zielonej (zob.), który dzięki małżeństwu z córką Hryćka Kierdejowicza wszedł w posiadanie Pomorzan i wystąpił w r. 1435 jako świadek w dokumentach książąt mazowieckich Siemowita IV i Władysława I, wystawionych na Mazowszu. Przez część literatury jest też Ś. mylony ze swym bratem stryjecznym Janem, synem Jana Kierdeja Hryćki, a przez to błędnie przypisuje mu się pełnienie urzędu star. trembowelskiego.
Początki kariery Ś-i wiążą się zapewne z pobytem u boku stryja Jana Kierdeja podczas wojny z wielkim księciem lit. Świdrygiełłą. Po raz pierwszy pojawił się w źródłach 17 VI 1440 jako rycerz pasowany. W r. 1441 świadkował w dokumencie podkomorzego lwowskiego Piotra Wołczka Rokutowicza z Kłodna, wyznaczającego granice dóbr arcybiskupstwa lwowskiego. Przed r. 1442 uzyskał od króla Władysława III zapis 200 grzywien na wsi Gaje. Od t.r. regularnie uczestniczył jako asesor w posiedzeniach sądów grodzkiego i ziemskiego we Lwowie oraz świadkował w wielu dokumentach tych sądów. Zapewne był porywczy, na co wskazują liczne procesy z sąsiadami. W r. 1442 odrzucił oskarżenie o dokonanie zajazdu z dwudziestoma równymi i piętnastoma niższego stanu osobami na wieś Czyżów, należącą do jego stryja Dymitra, o pobicie kmiecia i jego rodziny oraz o zabranie dwóch wołów. Z kolei w r. 1443 podsędek halicki Ścibor z Koniuch oskarżył Ś-ę o zabranie osiemdziesięciu wozów siana wartości 20 grzywien oraz o stratę 20 sztuk bydła rogatego, padłego przy tej okazji. W r. 1445 poręczył Ś. pod zakładem 100 grzywien wobec księżnej Marii, żony hospodara mołdawskiego Eliasza, za Michała z Buczacza, że stawi się on w sprawie z nią o 100 grzywien przed woj. i star. ruskim Piotrem Odrowążem ze Sprowy; świadczyło to o wysokim statusie i prestiżu Ś-i w elicie czerwonoruskiej. Możliwe, że wiosną i wczesnym latem 1446 przebywał na Mazowszu, wysłany w sprawach publicznych Rusi Czerwonej, a może załatwiając własne sprawy majątkowe związane z dobrami w pow. żydaczowskim lub w ziemi bełskiej. Kilkakrotnie pojawił się w otoczeniu księcia mazowieckiego Władysława I, świadkując 18 IV, 1 V, 8 V, 10 V, 13 VI oraz 2 VII t.r. w jego dokumentach, wystawionych w Sochaczewie, Bolanowie, Nowym Dworze i Rawie, wymieniany po najwyższych dostojnikach, a przed urzędnikami dworu; nie można jednak wykluczyć, że nie był to Ś., lecz rycerz z rodu Świnków z Pomorzan w ziemi gostynińskiej. W r. 1451 był Ś. jednym z wystawców dokumentu poświadczającego podział ojcowizny między synami Zygmunta Kierdeja. W l. 1453—4 procesował się ze stryjem Dymitrem ze Szpikłosów o jego zbiegłych kmieci; w sprawie tej woj. i star. ruski Andrzej Odrowąż ze Sprowy ustanowił wadium 500 grzywien. Wszedł w r. 1454 w skład komisji przy star. Andrzeju Odrowążu, działającej pod przewodnictwem arcybp. lwowskiego Grzegorza z Sanoka, rozpatrującej prawa stryja Ś-i Jana Kierdeja do wsi Leczyn.
Po 8 X 1459 a przed 15 IX 1461 otrzymał Ś. urząd podstolego lwowskiego. Sprawował go jeszcze w listopadzie t.r.; 16 III 1462 był już chorążym lwowskim. Jako drugi po podkomorzym lwowskim Jerzym Strumille z Dmoszyna wystawił 13 XII 1464 akt konfederacji szlachty lwowskiej i m. Lwowa, skierowanej przeciw działalności Andrzeja Odrowąża. W kwietniu 1469 świadkował wśród dostojników w licznych dokumentach, wystawionych na królewskim sądzie nadw., w których instygator królewski Mikołaj Grzymała pozywał ziemian lwowskich o bezprawne pobieranie ceł w ich dobrach, chociaż i sam Ś. był o to pozwany. Wg Jana Długosza Ś. w r. 1474 obronił Pomorzany przed Tatarami.
Oprócz części ojcowizny Ś. posiadał dokument nadania dóbr pomorzańskich (Pomorzany, Snowicz i Plechów z wsiami) oraz zgodę na lokację m. Pomorzany na prawie niemieckim, wystawioną dla niego przez króla Kazimierza Jagiellończyka prawdopodobnie w r. 1456; swe prawa udokumentował w r. 1469, podczas rewizji tytułów prawnych do dóbr. Przed r. 1442 odsprzedał zapis królewski 200 grzywien na Gaju. W r. 1444 kaszt. krakowski Jan z Czyżowa oraz woj. i star. ruski Piotr Odrowąż nakazali Ś-ce za dług 80 grzywien wwiązać w wójtostwo pomorzańskie Annę i Katarzynę, córki zmarłego wójta pomorzańskiego. W r. 1446 Mikołaj z Gołogór zobowiązał się spłacić Michałowi z Knihynic 79 grzywien długu za Ś-ę. Przed r. 1456 za zgodą królewską wykupił Ś. od Mikołaja Dawidowskiego z Horpina Jarosławice i Perepelniki (pow. lwowski). T.r. wziął w zastaw od Jerzego z Żukowa połowę jego wsi Hinowice, trzecią część sadzawki w Dryszczowie i Żukowie oraz trzecią część młyna w Żukowie za 15 grzywien. W r. 1461 pożyczył od Mikołaja z Gołogór 60 grzywien pod rygorem ustąpienia z praw do wsi Bobrczany, którą Mikołaj już trzymał w zastawie w tej sumie; Ś. zobowiązał się ustalić granice tej wsi. W r. 1463 kupił za 50 grzywien od swego brata stryjecznego Michała (Zygmuntowicza) Kierdejowicza z Wojniłowa Plechów i połowę Hodowa, będące niegdyś częścią dóbr pomorzańskich, które Michał odziedziczył po ojcu. W r. 1464 zobowiązał się spłacić w ciągu trzech lat dług 50 grzywien, który miał u Jadwigi, córki nieżyjącego już Sieroszowskiego, wójta w Rohatynie, pod rygorem wwiązania jej w połowę wsi Żabin. W r. 1470 sprzedał za 425 grzywien woj. ruskiemu Stanisławowi z Chodcza wsie Różyska, Jabłonów i Kopyczyńce (pow. trembowelski). Posiadał także wsie Jezierzana Wielka i Mała (pow. lwowski), którymi w r. 1472 poręczył dług 60 fl. u Michała z Zubrzy; prawdopodobnie wsie te wchodziły w skład dóbr pomorzańskich. W r. 1474 sprzedał mieszczaninowi lwowskiemu Bieniaszowi sadzawkę w Rusiłowie (pow. lwowski) za 80 grzywien; od razu skwitował odbiór 40 grzywien. Star. ruski Rafał z Jarosławia nakazał Ś-ce w r. 1475, by wypłacił 122 i pół grzywien oraz dał osiem wołów mieszczaninowi i kupcowi lwowskiemu Mikołajowi Harnastowi za pobrane u niego towary (zarówno wymierzone łokciem, jak i zważone), pod warunkiem zastawienia mu Jezierzany Małej i Wielkiej. Wezwany na 1 III 1476 do sądu Ś. nie stawił się z powodu choroby; zmarł przed 10 VI 1476.
Żoną Ś-i była Katarzyna, zwana Świńczyną, siostra Macieja Żołędzia z Dryszczowa, która ok. r. 1446 została oskarżona przez Helenę z Jaryczowa, żonę Mikołaja z Knichynic o niestawienie się na pozew jej męża. Z tego małżeństwa Ś. miał córkę i syna. Nieznaną z imienia córkę wydano za podkomorzego bełskiego Marcina z Ostrowa h. Gozdawa (zm. 1484); ich dzieci: Andrzej, Krystyn, Barbara, Małgorzata, Michał i Ofka odziedziczyły połowę dóbr pomorzańskich. Syn Mikołaj (zm. po 9 I 1479) był nieletni jeszcze w r. 1466, gdy jego wuj, Maciej Żołądź, zobowiązał się bronić rodzeństwo: Jana, Stanisława i Jadwigę, przed roszczeniami siostrzeńca, kiedy ten dojdzie do lat sprawnych. Po śmierci Ś-i Mikołaj spłacał jego długi. Żoną Mikołaja była Dorota (zm. po 1499), córka star. łuckiego i oleskiego Jana z Sienna i Oleska, oraz Barbary, siostra Pawła z Oleska, podkomorzego lwowskiego (1478—94), której mąż oprawił po 500 grzywien posagu i wiana oraz 200 grzywien podarku na Pomorzanach, Rozhadowie, Bobrczanach, Kalnym i Bohutynie. Małżeństwo to było bezpotomne; po Mikołaju połowę dóbr pomorzańskich odziedziczyła jego ciotka (siostra Ś-i) Anna Skarbkowa, ale 9 VI 1480 sprzedała je Janowi i Wiktorynowi Sienieńskim. Dorota po śmierci Mikołaja wyszła za mąż za owdowiałego szwagra Marcina z Ostrowa, a po jego śmierci, ok. l. 1490—2, za brata stryjecznego Ś-i, Zygmunta Kierdejowicza. W r. 1494 nabywcy dóbr pomorzańskich Jan i Wiktoryn Sienieńscy zobowiązali się wykupić jej oprawę zapisaną na tych dobrach. Prawa do dóbr pomorzańskich po ojcu i stryju rościł sobie także jej mąż, Zygmunt, który w r. 1498 domagał się od Jana i Wiktoryna Sienieńskich zwrotu dotyczących tych dóbr dokumentów, które wzięli oni w Złoczowie od jego szwagra, Pawła z Oleska. Owdowiała po raz trzeci Dorota skwitowała w r. 1499 Wiktoryna i Jana Sienieńskich z zapłacenia jej sumy oprawnej 1200 grzywien i zrzekła się praw do dóbr pomorzańskich.
Boniecki X, 43; Katalog dokumentow pergaminowych ze zbiorow Tomasza Niewodniczańskiego w Bitburgu, Kr. 2004; Słown. geogr., VIII (Pomorzany); Urzędnicy, III/1 nr 665 (Ś. błędnie utożsamiony z Janem z Pomorzan, synem Jana Kierdeja), nr 770 (błędne daty pierwszej wzmianki na urzędzie i śmierci), III/2, 3, 5; — Janeczek A., Osadnictwo pogranicza polskoruskiego. Województwo bełskie od schyłku XIV do początku XVII w., Wr. 1991 s. 344; Kurtyka J., Podole w średniowieczu i okresie nowożytnym: obrotowe przedmurze na pograniczu cywilizacji, w: tenże, Podole w czasach jagiellońskich. Studia i materiały, Oprac. M. Wilamowski, Kr. 2011 s. 126—7; tenże, Wierność i zdrada na pograniczu. Walki o Bracław w latach 1430—1437, w: tamże, s. 236, 250; Maleczyński K., Urzędnicy grodzcy trembowelscy 1403—1783, „Ziemia Czerwieńska” T. 2: 1936 s. 302—17; tenże, Urzędnicy grodzcy ziemscy lwowscy w latach 1352—1783, Lw. 1938 s. 107, 128; Możejko B., Ród Świnków na pograniczu polsko-krzyżackim w średniowieczu, Gd. 1998; Nestorow R., Kościół parafialny pw. Św. Trójcy w Pomorzanach, w: Materiały do dziejów sztuki w sakralnej na ziemiach wschodnich dawnej Rzeczypospolitej. Cz. I: Kościoły i klasztory rzymskokatolickie dawnego województwa ruskiego, Kr. 2005 XIII 193—4; Pacuski K., Możnowładztwo i rycerstwo ziemi gostynińskiej w XIV i XV wieku, W. 2009; Pułaski K., Szkice i poszukiwania historyczne, S. III, Ród Kierdejów podolskich. Monografia historyczno-genealogiczna, Kr. 1906 cz. 1 s. 177—8, 180; Semkowicz W., Ród Awdańcow w wiekach średnich, P. 1920 II 273—4; Stadnicki A., Ziemia lwowska za rządów polskich w XIV i XV wieku we względzie społecznych stosunków rozpoznana, „Bibl. Ossol.” T. 3: 1863 s. 33—4; Szaraniewicz I., Rys wewnętrznych stosunków Galicji wschodniej w drugiej połowie XV wieku na podstawie źrodeł, Lw. 1869 s. 22; Szybkowski S., Migracje zamożnej szlachty i możnowładztwa z Kujaw i ziemi dobrzyńskiej na koronną Ruś w XV w., w: Via viatores quaerit. Mobilność społeczna w dziejach krajów Grupy Wyszehradzkiej, Red. A. Teterycz-Puzio i in., Słupsk 2016 s. 149, 158; Szyszka J., Formowanie i organizacja dóbr monarszych w ziemi lwowskiej od połowy XIV do początku XVI wieku, Kr. 2016; Zamorski B., Kronika Pomorzańska, Lw. 1867 s. 11, 14—15, 24—5; Zielińscy G. i J., Wiadomość historyczna o rodzie Świnków oraz rodowód pochodzących od nich rodziny Zielińskich herbu Świnka, Tor. 1880 cz. 1 s. 70, 72—4; — Acta officii consistorialis Leopoliensis antiquissima, Ed. W. Rolny, Lw. 1927 Vol. 1, 2; Akta grodz. i ziem., II nr 62, 99, 101, 104, 107, 108, 113, 123, III, VI—IX, XII—XV, XVII, XIX, LXXVI, CX, CXX, CXXXV, CLVII, CCCXCVI, CD, CDXXIV, CDLVIII, DCIII, DCCVIII, MXCI, MCLIII, MCLVII—MCLVIII, MCLXIII, MCLXV MCLXXV, MCLXXXIII, MCCVI—MCCVII, MCCXIII, MCCXVII; Długosz, Annales, XII; Matricularum summ., I; Repertorium podolskie. Dokumenty do 1430 roku, w: Kurtyka J., Podole… nr 106 s. 401—4; Zbiór dok. mpol., III nr 731, VI nr 1786; Źródła Dziej., XVIII 53; — AGAD: Zbiór dokumentów pergaminowych, nr 7258, 7327, 7340, 7357, 7361, Arch. Zamoyskich, sygn. 32 nr 60 s. 45—6, tzw. Metryka Lit., Dz. IV.B. sygn. 9 k. 278v—9v, 353v—4; Arch. Narod. w Kr., Oddz. na Wawelu: Arch. Dóbr Pomorzany z l. 1401—1900 (Historia dóbr pomorzańskich. Wstęp do inwentarza zespołu, Oprac. W. Bukowski), s. 3—5, ADPom. sygn. 001 s. 1—2, sygn. 003 s. 2—3; Arch. Prow. Franciszkanów w Kr.: Arch. Lwow., sygn. Lwów—1 s. 25—6; L’vivs’ka naukova biblioteka im. V. Stefanyka we Lw.: Zbiór Czołowskiego, 141 dz. 1 rkp. 578 s. 53.
Janusz Szyszka