Świeży Janusz właśc. Jan Franciszek (1884—1962), malarz, litograf, fotografik, etnograf, nauczyciel.
Ur. 3 X w Horyńcu (pow. cieszanowski), był synem Franciszka i Marii ze Skotnickich, bratem Władysława (1887—1984), śpiewaka operowego, reżysera i pedagoga.
Ś. ukończył we Lwowie szkołę elementarną, a następnie w r. 1906 czteroletnią Państw. Szkołę Przemysłową ze specjalizacją malarstwo dekoracyjne. Studia malarskie kontynuował do r. 1911 w krakowskiej ASP u Józefa Unierzyskiego (od r. 1909 także u Wojciecha Weissa), ale absolutorium nie uzyskał. Wrócił do Lwowa i przez pewien czas utrzymywał się z własnej twórczości; uprawiał malarstwo i grafikę, utrwalając folklor krakowski i huculski. W czasie pierwszej wojny światowej od 5 VIII (formalnie od września) 1914 do 1 XI 1918 służył w armii austro-węgierskiej. Stacjonując od r. 1915 w Lublinie, był współorganizatorem wojskowego zakładu litograficznego i podjął w nim pracę. Wydał druk „Uroczystość obchodu 85-ej rocznicy powstania listopadowego” (L. 1915), a do serii patriotycznych pocztówek p.n. Na cele Legionów (Kr. 1916), wydanych nakładem Naczelnego Komitetu Narodowego, wykonał fotografie lubelskich zabytków. W grupie konserwatorów, kierowanej przez Juliusza Makarewicza, pracował w l. 1917—18 przy renowacji średniowiecznych fresków w kaplicy p. wezw. Trójcy Świętej na Zamku w Lublinie. Następnie uczył rysunku w tamtejszej Polskiej Szkole Zawodowej Żeńskiej (od r. 1919 Państw. Szkoła Zawodowa Żeńska). W styczniu 1919 przeniósł się do Warszawy; został zatrudniony w MSWojsk., gdzie zorganizował i do października t.r. prowadził Dział Litografii Zakładów Graficznych. Po zajęciu Mińska Lit. przez WP uczył rysunku w Państw. Gimnazjum im. Emilii Plater tamże. Następnie był nauczycielem tego przedmiotu kolejno w Sosnowcu w Wyższej Szkole Realnej i I Gimnazjum Męskim Filologicznym (r. szk. 1920/1) oraz w Krasnymstawie w Państw. Gimnazjum Męskim im. Władysława Jagiełły. W l. 1922—39 pracował w Lublinie jako nauczyciel rysunku oraz kostiumologii w Państw. Szkole Zawodowej Żeńskiej (od r. 1935 Państw. Koedukacyjne Gimnazjum Krawieckie); równocześnie do r. szk. 1927/8 uczył rysunku w lubelskim Gimnazjum Filologicznym Żeńskim Heleny Czarnieckiej.
Ś. prowadził badania nad sztuką ludową Lubelszczyzny, najpierw ze Stanisławem Dąbrowskim (właśc. Stanisław Aleksander Spiegel), potem samodzielnie; udało mu się zrekonstruować, a następnie spopularyzować stroje świdnickie, biłgorajskie oraz krzczonowskie (te ostatnie zaprezentował w r. 1935 w Lublinie na wystawie „Len Polski i Lubelski Przemysł Ludowy”). Od ok. r. 1929 był członkiem Związku Teatrów i Chórów Ludowych w Lublinie. Zaprojektował stroje krzczonowskie do widowiska „Wesele lubelskie” (oprac. W. Batko, B. Nycz, muzyka J. Chmara, wyd. pt. „Wesele lubelskie, widowisko obrzędowe”, L. 1973) wyróżnionego w r. 1937 w Krakowie na konkursie „Lud w śpiewie i tańcu”; do pracy Dąbrowskiego „Pisanki lubelskie” (L. 1936) wykonał ilustracje. Był członkiem lubelskiego oddz. ZPAP. Należał do Tow. Przyjaciół Nauk w Lublinie i w jego organie „Pamiętnik Lubelski” opublikował artykuł Ludowy ubiór i haft krzczonowski (T. 1935/6 [1938], wyd. osobne pt. Ubiór ludowy i haft krzczonowski, L. 1938). Był przewodniczącym Wojewódzkiej Rady Kultury i Sztuki oraz sekretarzem Rady Nadzorczej Tow. Przemysłu Ludowego i Tow. Ochrony nad Zabytkami w Lublinie. Wybrany w r. 1938 do Rady Artystycznej m. Lublina przy Zarządzie Miasta, kierował jej Sekcją Dekoracyjną w ramach zaplanowanych na czerwiec r.n. przygotowań do Dni Lublina. W czasie drugiej wojny światowej prowadził zakład fotograficzny w Łęcznej.
Po wyzwoleniu Lublina spod okupacji niemieckiej w r. 1944 został Ś. dyrektorem i nauczycielem Państw. Koedukacyjnego Gimnazjum Krawieckiego (od r. 1946 Liceum Przemysłu Odzieżowego) tamże. W miesięczniku „Polska Sztuka Ludowa” (1947 nr 1—2) ogłosił artykuły: O powstaniu, organizacji i charakterze Państwowego Instytutu Badania Sztuki Ludowej oraz Świątkarze biłgorajscy. Zwolniony w r. 1947 bez uzasadnienia z Liceum Przemysłu Odzieżowego, był przez rok dyrektorem Prywatnego Liceum Technik Plastycznych Związku Młodzieży Wiejskiej «Wici» w Nałęczowie. W Kuratorium lubelskim pełnił w l. 1948—9 funkcję okręgowego wizytatora. Od 1 IX 1949 uczył rysunku w Publicznej Średniej Szkole Zawodowej w Lublinie; równocześnie od 1 X 1952 do 14 II 1953 wykładał na KUL polską sztukę ludową. Współpracował od r. 1948 z Teatrem Młodego Widza w Lublinie, a po r. 1953 uczestniczył w przekształceniu go w Zespół Pieśni i Tańca Ziemi Lubelskiej. Podjął działalność w Tow. Ludoznawczym (od r. 1947 Polskie Tow. Ludoznawcze) i do r. 1953 wchodził w skład jego zarządu; dwukrotnie pełnił w Towarzystwie funkcję wiceprezesa, a następnie prezesa oddz. lubelskiego. Opublikował z własnymi ilustracjami pracę Strój krzczonowski („Atlas polskich strojów ludowych”, P. 1952 cz. 5: Małopolska z. 5) oraz monografię Stroje ludowe Lubelszczyzny w ogólnym zarysie (W. 1954). Był komisarzem wystawy „Stroje ludowe Lubelszczyzny”, zorganizowanej w r. 1954 w Muz. Lubelskim.
Od l. pięćdziesiątych współpracował Ś. jako ekspert i projektant strojów regionalnych z Centralą Przemysłu Ludowego i Artystycznego («Cepelia»), Zespołem Pieśni i Tańca «Mazowsze» oraz lubelskim Domem Kultury. Opublikował pracę Strój podlaski (nadbużański) („Atlas polskich strojów ludowych”, Wr. 1959 cz. 4: Mazowsze i Sieradzkie z. 5). Na Zamku lubelskim obchodził 9 XI 1958 jubileusz czterdziestolecia pracy etnograficznej; t.r. otrzymał nagrody Min. Kultury i Sztuki oraz Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Lublinie. Na przełomie l. pięćdziesiątych i sześćdziesiątych kierował Poradnią Etnograficzną oddz. lubelskiego Polskiego Tow. Ludoznawczego. W r. 1960 uczył rysunku i prowadził wykłady z historii ubioru na UMCS. Do książki Wandy Kaniorowej „Tańce lubelskie” (W. 1960) sporządził tablice strojów lubelskich. Był współautorem wystawy folklorystycznej otwartej 8 X t.r. w Krzczonowie podczas I Zjazdu Miłośników Regionu Krzczonowskiego; współtworzył także wystawione z tej okazji amatorskie widowisko teatralne Wesele Krzczonowskie oraz zaprojektował do niego kostiumy; Wesele zostało pokazane również w Lublinie oraz Teatrze Wielkim w Warszawie. Pod koniec życia współpracował z warszawskim Inst. Wzornictwa Przemysłowego oraz był ekspertem Centralnej Poradni Amatorskiego Ruchu Artystycznego. W r. 1961 opublikował studium Ludowe stroje głów kobiecych w województwie lubelskim („Prace i Mater. Etnogr.” T. 18 cz. 1), a w r. 1962 artykuł Błędy stroju ludowego w zespołach amatorskich („Teatr Lud.” nr 4), opatrzony własnymi ilustracjami. Na XXXVII Walnym Zgromadzeniu Delegatów Polskiego Tow. Ludoznawczego w Łańcucie (28—30 IX t.r.) otrzymał godność członka honorowego. Zmarł 9 X 1962 w Lublinie, został pochowany na cmentarzu przy ul. Lipowej. Był odznaczony Złotym Krzyżem Zasługi (1955).
W zawartym w r. 1922 w Kołomyi małżeństwie z Emilią Marią (1892—1974), córką Antoniego Jaremickiego i Wandy z Szeligowskich, miał Ś. syna Wacława Franciszka (1925—1992) oraz córkę Zofię Emilię (ur. 1931), żonę Jerzego Kozickiego (zm. 1994), dziennikarza.
W r. 2013 na Zamku w Lublinie zorganizowano poświęconą Ś-emu wystawę pt. „Janusz Świeży (1884—1962) — etnograf z zamiłowania”.
Andrunik A., Bibliografia etnografii polskiej za lata 1934—1939, Ł.—Wr 1996; Cmentarz rzymsko-katolicki przy ul. Lipowej w Lublinie, L. 1988 s. 69, 81; Doroszewski J., Słownik biograficzny nauczycieli miasta Lublina w latach 1918—1939, L. 2007; Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne, Kr. 2002 I; Karpińska G. E., Bibliografia etnografii polskiej za lata 1961—1969, Wr.—Ł. 1982 cz. 1; Karpińska G. E., Niewiadomska M., Bibliografia zawartości „Ludu” za lata 1895—1985, Wr. 1988; Materiały do bibliografii etnografii polskiej (1945—1955), Wr. 1955; Słownik biograficzny miasta Lublina, L. 1993 I; — Danczowska H., Rada Artystyczna miasta Lublina 1935—1939, L. 2011; Doroszewski J., Praca oświatowa i kulturalna na Lubelszczyźnie w latach II Rzeczypospolitej, L. 1995 (fot.); Janusz Świeży (1884—1962). Etnograf z zamiłowania, Oprac. M. Surmacz, L. 2013; Kluza J., Kronika III Liceum Ogólnokształcącego im. Bolesława Prusa w Sosnowcu: 1915—2015, Sosnowiec 2015 s. 267; Kronika Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego (1895—1995), Red. Z. Kłodnicki, Wr. 1997; Optołowicz J., Janusz Świeży, „Prace i Mater. Etnogr.” T. 18: 1961 cz. 1 s. 387—9 (fot.); Reinfuss R., Zmarł Janusz Świeży, „Pol. Sztuka Lud.” T. 17: 1963 nr 1 s. 60—1 (fot.); Surmacz M., O Januszu Świeżym — lubelskim Kolbergu, w: Kultura, edukacja, historia — archiwum, biblioteka, muzeum, Red. M. M. Tytko, Kr. 2016; tenże, Wystawa biograficzna — prezentacja czy kreacja rzeczywistości. Na przykładzie wystawy czasowej „Janusz Świeży (1884—1962). Etnograf z zamiłowania” zrealizowanej w 2013 roku w Muzeum Lubelskim, w: Historia sztuki między teorią i praktyką, Red. B. Skrzydlewska, A. Frejlich, Kielce 2016; Zwolakiewicz H., Etnografowie i regionaliści w badaniach ludowej kultury Lubelszczyzny, „Studia i Mater. Lub.” T. 1: 1962 s. 61—2; — Nekrologi i wspomnienia pośmiertne z r. 1962: „Kamena” R. 29 nr 21 (259) (H. Zwolakiewicz, fot.), „Lud” T. 48 s. 578—81 (H. Zwolakiewicz, fot.), „Sztandar Ludu” nr 214 (fot.); — AP w L., Oddz. Hist. m. Lublin: Dział Etnogr., Gabinet Rycin, bez sygn. (spuścizna Ś-ego), sygn. ML /h/F/677/2, ML/H/1615 (nekrologi); Arch. ASP w Kr.: sygn. A174 (rodowód Ś-ego), sygn. A73 (wzmianki pochwalne z wystaw), sygn. KS4, KS5; Arch. KUL: sygn. A-430 (akta osobowe); B. Łopacińskiego w L.: sygn. 2183; Parafia rzymskokatol. p. wezw. Nawrócenia św. Pawła w L.: Księga zmarłych z r. 1962 s. 97, Księga chrztów, wpis nr 553 z 28 IX 1925, wpis nr 40 z 15 I 1932 (dot. córki, Zofii); I Liceum Ogólnokształcącego im. Władysława Jagiełły w Krasnymstawie: sygn. 0138, Książka zarządzeń dyrektora 1922—4 […], s. 4—6, 8, 10, 21, 30, 32, 49, 65—6.
Marek Mariusz Tytko