Galatowski Joanicjusz († 1688), ihumen klasztoru Brackiego i rektor Akademii w Kijowie, archimandryta klasztoru Jeleckiego w Czernihowie. Pochodzenie i młodość G-go nie znane, wiadomo tylko, iż był uczniem Ł. Baranowicza, który popierał go jako najzdolniejszego. W dedykacji Starego kościoła wyliczając zasługi Baranowicza wspomniał G. także o sobie, że korzystał z opieki mistrza nie tylko od infimy do retoryki, ale też w klasztorze Kupiatyckim, gdzie schronił się później jako zakonnik; wyraził mu nadto podziękę za poparcie przy wyborze na rektora (1658/9) i na archimandrię (1669 r.). Na swój czas był G. bardzo oczytany, rozsiał też masę wiadomości (pseudo) historycznych, przyrodniczych itd. w licznych dziełach, polskich i ruskich, ale krytycyzmem się nie odznaczał, umysłowo reprezentuje głuche średniowiecze.
Imię zdobył zbiorem kazań pt. Klucz razumienija (Kijów 1659). Kazania zaczęto wygłaszać w cerkwiach dopiero na przełomie XVI–XVII w., dawniej bowiem »pouczenia« były tam tylko czytane. Budowa Klucza dowodzi, że nowy kierunek nie tylko zwyciężył na Rusi pd., ale przeżył znaczną ewolucję i zbliżył się do kazań typu scholastycznego. Dla duchownych, którzy sami zechcą układać kazania, dołączył G. szereg wskazówek praktycznych, pt. Nauka albo sposób złożenia kazania, był więc autorem pierwszego na Rusi podręcznika homiletyki. Przy następnym zbiorze kazań (1660 r.) Naukę tę G. znacznie przerobił. Obie części wydano potem wspólnie, raz bez udziału autora (Lw. 1663), drugi raz z jego uzupełnieniami (Lw. 1665). Wśród kazań tych mało jest pouczeń ściśle religijnych, przeważa w nich literatura legendarno-apokryficzna, powieściowa i tzw. przykłady (z »Gesta Rom.«, »Speculum exempl.« itp.). Z podobnych źródeł czerpał G. często także w zbiorze cudów Matki Boskiej pt. Nebo nowoje (4 wyd.; 1. Lw. 1665). Pod względem języka i stylu dzieła te również odbiegają od pism epoki poprzedniej (większa tu domieszka żywiołu polskiego oraz wyrażeń wziętych z łaciny). Kopie lub wypisy z obu dzieł dochowały się dość licznie; fakt ten dowodzi, że utwory powyższe cieszyły się dużym popytem, nic więc dziwnego, iż pewne wątki weszły stąd także do folkloru. Klucz przełożony został na język rosyjski i rumuński (wyd. w Bukareszcie 1678 r.); przekłady z Neba częste są w rękopisach.
Z powodu zburzenia Akademii przez wojska Doroszenki (1665 r.) opuścił G. Kijów (nie zrzekając się rektorstwa) i tułał się po Podolu, Wołyniu i Litwie; był też pewien czas we Lwowie. Wielka popularność Klucza i Neba sprawiła, że Baranowicz, który cenił ruchliwość G-go i chciał go ustalić niedaleko swej stolicy, wyświęcił go (1669 r.) na archimandrytę klasztoru w Czernihowie. Pod jego wpływem przystąpił G. do walki z unią, pisał też przeciw żydom, muzułmanom itd. Ponieważ dzieła te pisał przeważnie po polsku, przeto niektórzy twierdzą, że jest autorem bardziej polskim niż ruskim, podobnie jak Mohyła, Baranowicz itd. Oczywiście niesłusznie, gdyż pisma te dążyły do innego celu niż prace Mohyły, który zmierzał do utwierdzenia łączności z Polską. Nowa ideologia przeziera np. z druku Sophia mądrość (1686 r., przeciw arianom). Jak z niego widać, G. do kultury polskiej nie należy, jest tylko ciekawym okazem dalszego promieniowania jej na obszary, które ostatecznie od Polski odpadły.
Polemiczne i apologetyczne pisma G-go miały mniejszą wartość niż homiletyczne, oprócz Biesiady białocerkiewskiej, tj. opisu dysputy »de hierarchia ecclesiae«, którą stoczył z kaznodzieją królewskim H. Piekarskim (1663 r., w Białej Cerkwi na pd. od Kijowa). Zwalczał tam G. prymat papieża, dowodząc, że głową Kościoła jest Chrystus, a więc odrzucał podstawowy punkt unii kościelnej. Czy rzecz wyszła tegoż roku, jak sądzi Brückner, czy dopiero 1676 r. jako dodatek do Skarbnicy (cudów MB. Jeleckiej), trudno dziś stwierdzić. Do ogłoszenia dysputy skłonił go może Baranowicz, który wpłynął, bez wątpienia już, na publikację Stary kościół zachodni kościołowi nowemu … pochodzenia Ducha św. od Ojca samego … pokazuje (1678), wymierzoną przeciw Filioque. Była to odpowiedź na »Starą wiarę« ks. Boyma, którą zwalczał też Baranowicz; obu autorom odpowiedział później m. in. ks. T. Rutka w druku: »Goliat swoim mieczem porażony« (1689). Mniejszy rozgłos miało inne podobne pismo G-go: Fundamenta, na których łacinnicy jedność Rusi z Rzymem … fundują… odpowiedziami cerkwi wschodniej … zniesione (1683 r.). Przeciw religii żydowskiej, zwłaszcza przeciw pseudomesjaszowi Sabeth Sebi (Cwi), wymierzył sporą książkę: Mesjasz prawdziwy (Kij. 1672, po rusku 1669), którą dedykował carowi Aleksemu. Znacznie słabsze są pisma przeciw islamowi: a) Łabędź z piórami swemi… opisuje … dlaczego trwa herezja Mahometa (1679; też po rusku), b) Alkoran Mahometów… od koheleta (kaznodziei) Chrystusowego rozproszony (1683). – Rodzajem encyklopedii antyheretyckiej, w której zwalcza nie tylko reformatorów zachodnich (Husa, Lutra itd.), ale też starożytnych (!) filozofów, jest Alphabetum … heretykom (1681). Anachronizmami tchnie również Sophia mądrość zbudowała …dom (1686 r.); autor wymierzył ją przeciw resztkom ariańskiej sekty (Socyn itd.) na Rusi, ale naprawdę streścił 51 cudów sprzed średniowiecza, w których arian dosięgają straszne kary. Spierając się o kwestie dogmatyczne, polemiści posądzali niekiedy o arianizm G-go i jego mistrza (np. Rutka, Żochowski); pismo powyższe zarzuty te pośrednio zbijało, autor trafnie wyczuwał bowiem, że otwarta obrona przyniosłaby tylko więcej szkody. – Ogółem biorąc G. trafnie wyczuwał, jakie pytania zasługiwały wówczas na wyświetlenie, rozwiązywał je jednak nieudolnie, zamiast sięgnąć do życia, zapełniał swe pisma balastem scholastycznym. Zmarł w podeszłym wieku 2 I 1688 w Czernihowie.
Wiszniewski, Hist. 1. p. VIII 391 z. 1, Kr. 1851; Sumcow, Galatowskij I., Kij. 1885; Brückner, Spory o unię 1896, zob. też Hist. 1. ros. I 217; Estr., XVII, Kr. 1899; Jabłonowski A., Akad. kijowsko-mohil., Kr. 1900, tamże portret G-go; Wengerow S. A., Istoczniki słowaria russk. pisatelej, II, 518, Pet. 1910; Woźniak M., Istoria ukr. liter. II, 320 n., 295 (bibliogr.), Lw. 1921; Ciobanu St., Din legăturile cult. Rom.-ucr.: Io. Galatowski si liter. rom. veche, Bukareszt 1938.
Jan Janów