Tarmas Józef Marian (1917–1975), lekarz anatom, profesor Akademii Medycznej w Białymstoku.
Ur. 9 I w Maczkach (obecnie dzielnica Sosnowca), był synem Józefa, robotnika kolejowego, i Katarzyny z domu Kaczor.
Po ukończeniu w r. 1927 szkoły powszechnej w Maczkach T. uczył się i zdał maturę w Państw. Gimnazjum im. Tadeusza Kościuszki w Mysłowicach. W r. 1935 podjął studia na Wydz. Lekarskim UJ, które jednak przerwał ze względu na trudne warunki materialne; zatrudnił się jako instruktor w Zakładzie Wychowawczym sierot Rodzin Kolejarzy w Maczkach. Od r. 1937 kontynuował studia lekarskie na USB, przerwane w r. 1939 z powodu wybuchu drugiej wojny światowej. Podczas okupacji niemieckiej pracował jako robotnik w Zakładach Elektrochemicznych w Ząbkowicach koło Sosnowca, a od r. 1942 jako laborant i pomocnik lekarza fabrycznego w tamtejszej Hucie Szkła Okiennego.
Po zakończeniu wojny T. wznowił w r. 1945 studia na Wydz. Lekarskim UJ i równocześnie pracował w l. 1945–8 jako asystent Oddz. Chorób Wewnętrznych i Oddz. Chirurgicznego szpitala Miejskiego w Katowicach-Bogucicach (z przerwą w r. 1947, gdy był asystentem Kliniki Neurochirurgicznej Wydz. Lekarskiego UJ). Dn. 1 X 1948 został asystentem, potem starszym asystentem, a w r. 1950 adiunktem Zakł. Anatomii Opisowej i topograficznej Śląskiej Akad. Med., kierowanego przez Stanisława Kohmanna, którego wspomagał w organizowaniu placówki. W r. 1950 otrzymał na UJ dyplom lekarza, a 21 VI r.n. w Śląskiej Akad. Med. uzyskał stopień doktora nauk medycznych na podstawie dysertacji Stosunki oponowe w dole przysadki mózgowej, napisanej pod kierunkiem Tadeusza Pawlikowskiego. W l. 1950–61 pracował dodatkowo w Poradni Chorób Zawodowych Inst. Medycyny Pracy w Zabrzu. W Dziale Klinicznym Instytutu prowadził zajęcia z rentgenodiagnostyki wewnętrznych chorób zawodowych i toksykologii przemysłowej; organizował też szkolenia dla personelu inżynieryjno-technicznego przemysłu metalurgicznego na temat zagrożeń toksykologicznych w tym przemyśle. Uzyskał specjalizację I st. oraz II st. (1959) w zakresie chorób wewnętrznych.
T. był autorem rozdziałów Szyja i Głowa skryptu „Ćwiczenia z anatomii topograficznej” (W. 1956, W. 1958). Opublikował prace dotyczące zmian w układzie nerwowym, wywołanych przez czynniki chemiczne lub fizyczne, m.in. z Janem Sroczyńskim Zmiany w komórkach nerwowych rdzenia kręgowego królików pod wpływem dożylnie podanego octanu ołowiu („VI Krajowa Konferencja Medycyny Pracy”, Gd. 1962) oraz przez czynniki morfologiczno-kliniczne z zakresu chorób zawodowych, m.in. Ruchomość oddechowa żeber i przepony u górników z pylicą krzemową i zwapnieniami chrząstek żebrowych w spoczynku i wysiłku („Med. Pracy” t. 11: 1960). Dn. 26 VI 1963 habilitował się w Śląskiej Akad. Med. na podstawie rozprawy Morfologiczne i histochemiczne zmiany w komórkach nerwowych mózgowia królików pod wpływem małych dawek promieni X („Archivum Immunologiae et therapiae Experimentalis” t. 10: 1962 nr 3) i otrzymał stopień docenta. Należał do Polskiego Tow. Anatomicznego i pełnił funkcję sekretarza jego oddz. śląskiego.
W r. 1964 przeszedł T. na stanowisko docenta etatowego w Akad. Med. w Białymstoku, gdzie objął kierownictwo Katedry i Zakł. Anatomii Prawidłowej Człowieka. Zorganizował tam pracownie laboratoryjne: histologiczną i histochemiczną oraz salę operacyjną i zwierzętarnię, a także przystosował placówkę do nowoczesnych wymogów dydaktycznych. W l. 1966–8 pełnił funkcję prodziekana ds. studenckich. Przyczynił się do powstania studenckiego koła naukowego anatomów. Dodatkowo wykładał anatomię i fizjologię na Wydz. Pedagogicznym Filii Uniw. Warsz. w Białymstoku. Prowadził z zespołem badania z zakresu paleoantropologii oraz antropomorfologii, ze szczególnym uwzględnieniem dymorfizmu płciowego i dziedziczenia cech, a także nad uszkadzającym wpływem czynników fizycznych i chemicznych na czynność różnych narządów. Kontynuował badania nad morfologią komórek ośrodkowego układu nerwowego ze szczególnym uwzględnieniem układu siatkowego i neurosekrecji podwzgórzowej; wygłosił na ten temat referat Cytochemiczne badania nad formatio reticularis pnia mózgu zwierząt doświadczalnych („IX Zjazd Polskiego Towarzystwa Anatomicznego Poznań 26–29 września 1971. Streszczenia referatów”, P. 1971). Ogółem był autorem lub współautorem ok. czterdziestu opublikowanych prac morfologicznych i klinicznych, głównie z zakresu chorób zawodowych. W r. 1970 otrzymał tytuł profesora nadzwycz. Wchodził w skład komitetów redakcyjnych „Folia Morphologica” i „Rocznika Akademii Medycznej w Białymstoku”. Pełnił funkcję wiceprzewodniczącego, a następnie przewodniczącego oddz. białostockiego Polskiego Tow. Anatomicznego. Był promotorem czternastu przewodów doktorskich, z których trzy sfinalizowano już po jego śmierci. Zmarł 29 XII 1975 w Białymstoku, został pochowany na cmentarzu Miejskim. Był odznaczony m.in. Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski, Medalem 10-lecia Polski Ludowej, Medalem 1000-lecia Państwa Polskiego, srebrną Odznaką «Zasłużonemu w Rozwoju Województwa Katowickiego» i Odznaką «Za wzorową pracę w służbie zdrowia».
W zawartym w r. 1947 małżeństwie z Ireną z Bolechowskich (1923–2001), dr medycyny, stomatologiem, w l. 1976–87 kierownikiem Zakł. Protetyki Akad. Med. w Białymstoku, miał T. syna Marka, informatyka, pracownika Uniw. Med. w Białymstoku.
Fot. w Mater. Red. PSB; Karykatura w: Ginko T., 15 lat Śląskiej Akademii Medycznej w karykaturze, Zabrze 1963 s. 18; – Bibliografia publikacji Instytutu Medycyny Pracy w przemyśle węglowym i hutniczym 1950–1975, Sosnowiec 1975; Bibliografia publikacji naukowych pracowników Akademii Medycznej w Białymstoku za l. 1971–76, „Roczn. Akad. Med. im. Juliana Marchlewskiego w Białymstoku” 1973 supl. 35, 1976 supl. 38, 1979 supl. 39; Bibliografia publikacji pracowników Śląskiej Akademii Medycznej 1948–1973, Kat. 1978 III; Ci, którzy odeszli. Biografie profesorów i zasłużonych pracowników. 40 lat: 1950–1990 AMB, Białystok 1990; Jubileuszowy katalog rozpraw doktorskich i habilitacyjnych wykonanych w Śląskiej Akademii Medycznej, Kat. 1998 I–II; Katalog rozpraw doktorskich i habilitacyjnych 1964, W.–P. 1965 s. 567; XV-lecie Śląskiej Akademii Medycznej im. L. Waryńskiego w Zabrzu. Informator na rok akademicki 1963/64, Zabrze 1963 s. 15–16, 225; Polski almanach medyczny na rok 1956, W. 1957 s. 350; Rozprawy na stopień doktora medycyny, stomatologii i farmacji w latach 1945–1952, W. 1963 s. 115; Słownik medycyny i farmacji Górnego Śląska, Kat. 1997 III; Spis fachowych pracowników służby zdrowia, W. 1964 s. 357; – Bilikiewicz T., Sieńkowski E., Rys historii anatomii, w: Bochenek A., Reicher M., Anatomia człowieka, W. 1999 I 55; Dziesięciolecie Śląskiej Akademii Medycznej im. Ludwika Waryńskiego, Zabrze 1958 s. 62, 65; Pół wieku Akademii Medycznej w Białymstoku 1950–2000, Oprac. K. Worowski, Białystok 2000 s. 79, 150, 439; Śląska Akademia Medyczna im. L. Waryńskiego 1948–1973, Kat. 1973 s. 231–2; – Nekrologi i wspomnienia pośmiertne z r. 1976: „Folia Morphologica” t. 35 z. 3 s. 249–51 (I. Gałasińska-Pomykoł, fot.), „Tyg. Powsz.” nr 7, „Życie Warszawy” nr 7, 15; – Arch. Śląskiego Uniw. Med. w Kat.: akta osobowe, teczka 73/57, dok. przewodu doktorskiego, teczka 75/178, dok. przewodu habilitacyjnego, teczka 612/9; – Informacje syna, Marka Tarmasa z Białegostoku.
Krzysztof Brożek