Diehl Karol Bogumił (1765–1831), senior generalny kościoła ewang.-reformowanego i prezes generalny konsystorza ewang. w Królestwie Polskim. Ur. w Lesznie 15 IV, syn Jana Hermana, siodlarza, i Krystyny Elżbiety z d. Keschner. Nauki pobierał w gimnazjum Jednoty w Lesznie, studia teologiczne w Halli i Frankfurcie n. O.; 25 II 1787 został ordynowany na pastora w Poznaniu, 21 VII 1791 powołany na duszpasterza kościoła reformowanego w Warszawie. Po zajęciu Warszawy przez Prusaków wpadł w konflikt z kapelanami załogi pruskiej na tle kompetencji duszpasterskiej, wyszedł z niego jednak zwycięsko. W r. 1796 zyskał z kasy królewskiej dotację roczną dla swego zboru, a w r. 1804 zasiłek za odnowienie i rozszerzenie skromnego kościółka. W tymże roku powierzono mu lekcje religii w nowo założonym liceum i powołano na członka eforatu tego zakładu. Spod jego pióra płynęły liczne pisma tej instytucji do władz pruskich w obronie polskiego stanu posiadania. W r. 1806 otrzymał godność królewsko-pruskiego kaznodziei nadwornego. Od r. 1801 był członkiem Towarzystwa Dobroczynności założonego do walki z żebractwem, gdzie w roli »opiekuna przodującego« przez długie lata rozwijał gorliwą działalność humanitarną. Dekretem Komisji Rządzącej Księstwa Warsz. z 14 II 1807 został mianowany członkiem Izby Edukacyjnej, a w r. 1811 członkiem Dyrekcji Edukacyjnej. Powołany w r. 1807 na prezesa konsystorza ewang.-reformowanego departamentu warszawskiego, wziął w swe ręce trudny zarząd szkół i funduszów zborów ewangelickich. Z niestrudzoną energią porządkował je i zabiegał w zborach, prefekturach, a nawet u władz pruskich w Berlinie o wykazy tych funduszów, sporządzone za czasów pruskich, i naciskał na władze miejscowe o pomoc w uregulowaniu praw własności zborów. Stosunki zadzierzgnięte z członkami konsystorza w Berlinie w czasie zaboru pruskiego wyzyskiwał z powodzeniem na wyjednywanie w gimnazjum joachimstalskim w Berlinie i na pruskich uniwersytetach stypendiów dla polskich studentów teologii ewangelickiej. Studiującym wysyłał polskie książki i gorąco zachęcał do pracy nad językiem polskim na obczyźnie.
Wierny tradycji Leszna, głównego za czasów polskich ośrodka prac nad zjednoczeniem wyznań ewangelickich, dążył do stworzenia w Księstwie Warsz. wspólnego konsystorza dla obu wyznań. Objeżdżał w r. 1808 zbory i zbierał podpisy duchownych za zjednoczeniem. Ambicje osobiste w zborze augsburskim warszawskim i niezdecydowane stanowisko ministra Łuszczewskiego stanęły temu na przeszkodzie. Wybrany po przyłączeniu Galicji zachodniej, w r. 1810, seniorem generalnym wszystkich kościołów reformowanych Ks. Warsz., przyjął D. na siebie także pełnomocnictwo wszystkich zborów augsburskich; otoczył również swą opieką zbory reformowane zaboru austriackiego. W r. 1809 został wybrany z 4. cyrkułu Warszawy deputowanym na sejm, on, syn mieszczański, ewangelicki duchowny. Na sejmie 1811 r. wyróżniono go kilkakrotnie funkcjami złączonymi z ceremoniałem obrad i wybrano członkiem Komisji Prawodawstwa Cywilnego. Gdy tutaj zaznaczyła się różnica zdań co do przyjęcia w Księstwie kodeksu cywilnego napoleońskiego, D. w mowie wygłoszonej na plenum i wydanej drukiem jako Głos ks. K. D., deputowanego m. Warszawy z cyrkułu 4., członka Komisji Prawodawczej Cywilnej, miany w Izbie poselskiej na sesji sejmowej dn. 15 grudnia 1811 r., wbrew zdaniu posła Ciechomskiego podnosił dobroczynność konstytucji napoleońskiej, przypuszczającej wszystkich obywateli bez różnicy stanu i religii do używania praw politycznych i przemawiał za przyjęciem kodeksu. Ogłoszenie aktu konfederacji generalnej 1812 r. przyjął z uniesieniem i wydał odezwę Do duchowieństwa ewangelickiego w Polsce, wzywającą je do akcesu, a wszystkich ewangelików do ponoszenia choćby najdotkliwszych ofiar na rzecz sprawy narodowej. Wybrany członkiem komisji do podjęcia rokowań z delegacją litewską, domagał się w obradach wymienienia w 8. art. konfederacji obok biskupów także przełożonych innych wyznań, aby dać przez to wyraz stosunkowi prostestantów do sprawy narodowej. Nawiązał też korespondencję z protestanckimi zborami litewskimi, zachęcając je do wspólnej akcji. Mimo że tragedia r. 1812 zagrażała jego osobistemu bezpieczeństwu, nie przyjął dwukrotnej (w l. 1812 i 1814) propozycji F. Sacka, nadworn. kaznodziei i wychowawcy pruskiego następcy tronu, aby objął godność kaznodziei nadwornego w Berlinie, ale w poczuciu odpowiedzialności za losy kościoła ewangelickiego tym pilniej zabiegał u Staszica o ratunek dla głodującego duchowieństwa. W r. 1814 był jednym z trzech deputowanych miasta Warszawy, którzy witali Aleksandra I w Puławach. W r. 1815 został członkiem Tow. Przyj. Nauk. W tymże roku Stanisław Potocki, mianowany prezesem Wydziału Oświecenia Narodowego, wezwał D-a do dalszej współpracy w władzach oświatowych Królestwa w uznaniu gorliwości, z jaką od r. 1804 spełniał bezinteresownie liczne i trudne obowiązki. W r. 1817 wszedł D. w skład Komisji Rząd. W. R. i O. P. W obradach nad utworzeniem fakultetu teologii ewangelickiej w Uniwersytecie Warszawskim w r. 1818 zaważył decydująco jego memoriał, w którym wykazywał, że fundusze wyznaczone już na fakultet pójdą na marne, bo braknie dobrze przygotowanych profesorów i odpowiedniej liczby słuchaczy. Ofiarowanego sobie przez komisję wojewódzką w r. 1817 urzędu cenzora nie przyjął. Po reorganizacji Komisji Rząd. W. R. i O. P. w r. 1821 pozostał nadal z Lindem reprezentantem wyznań niekatolickich. Bronił tam śmiało samorządu kościelnego przed zbytnią ingerencją komisji wojewódzkich. Za jego staraniem kościoły ewang. uzyskały stałą dotację skarbową w kwocie 100.000 złp, jemu też zbór warszawski zawdzięczał wybudowanie nowej plebanii, założenie cmentarza za rogatkami wolskimi, wreszcie uzyskanie w r. 1823 bogatej posesji »na Działyńskiem«. W r. 1822 Jednota małopolska obrała go swym seniorem. W styczniu 1823 r. otrzymał szlachectwo dziedziczne z herbem Piecza, a w r. 1829 order św. Stanisława II kl. Po śmierci Aleksandra I, którą uczcił Kazaniem na obchód żałobny po zgonie wiekopomnego Najjaśniejszego Cesarza Wszech Rossji, króla polskiego Aleksandra I …miane w Warszawie dn. 9 IV 1826 r., użył wpływów Stefana Grabowskiego, pełnomocnego ministra polskiego w Petersburgu, aby uzyskać zgodę Mikołaja na przedstawiony przez siebie i Lindego, a zaaprobowany w Radzie Stanu projekt utworzenia Konsystorza Generalnego, wspólnego dla obydwóch wyznań ewangelickich. Przy otwarciu tego Konsystorza i swojej instalacji na prezesa generalnego 2 I 1828 wygłosił Mowę, wydaną drukiem. Na swym nowym stanowisku obronił w r. 1829 plac i pałac Działyńskich przed okupacją na rzecz szkoły wojew. praktyczno-pedagogicznej przez podanie projektu budowy nowego kościoła i założenia szkoły dla dziewcząt, przedłożonego rządowi 10 V 1830. W chwili wybuchu powstania listopadowego opuścił Warszawę i udał się do Poznania, zabierając z sobą akty i rachunki zboru warszawskiego, które pod jego wyłącznym znajdowały się zarządem. Tam zmarł 18 IV 1831, pochowany w Orzeszkowie.
Estr.; Semadeni W., Z dziejów zboru ewang.-reform., W. 1927; Wiadomość historyczna o cmentarzu ewang.-ref. w Warszawie, W. 1893; »Gazeta Warsz.« r. 1811, nr 101 i dod. do nru 100 i 101; r. 1812, nr 51, 58 i 91 oraz dod. do nr 58; Kraushar, Tow. W. Przyj. Nauk, t. II, cz. II i t. IV, cz. II 485. Obszerna korespondencja z władzami polskimi i pruskimi, ze Stefanem Grabowskim, ze zborami i różnymi osobistościami w archiwum zboru reformowanego w Warszawie.
Wanda Bobkowska