Tarło Karol h. Topór (1639–1702), poseł na sejmy, podkanclerzy koronny.
Był synem Piotra Aleksandra (zob.) i jego drugiej żony, Jadwigi z Lanckorońskich, córki kaszt. sądeckiego Samuela i Zofii Firlejów. Miał braci przyrodnich z pierwszego małżeństwa ojca z Zofią z Działyńskich: Mikołaja (zm. 1632), Jana Aleksandra (zob.), Stefana (zm. po 1632) i Władysława Kazimierza (zm. po 1642) oraz przyrodnią siostrę Teofilę (zm. 1635), zamężną w r. 1633 za kasztelanicem brzeskim lit. Aleksandrem Kopciem. Braćmi rodzonymi T-y byli: Aleksander (zob.), Stanisław (zob.) i Zygmunt (zm. 1689), star. pilzneński, a siostrami: Zofia, zamężna za kaszt. zawichojskim Łukaszem Czermińskim, Agnieszka, od ok. r. 1663 franciszkanka w Tarnowie, i Helena, wydana za star. stężyckiego Stanisława Gozdzkiego (Gojskiego).
T. z bratem Aleksandrem uczył się w Szkołach Nowodworskich w Krakowie. Gdy profesorowie Uniw. Krak. opuścili w r. 1656 okupowany przez Szwedów Kraków, bracia przebywali w Wadowicach ze swym nauczycielem, wykładowcą uniwersytetu Janem Michalskim. Zapewne z jego inicjatywy napisali list do szwedzkiego gen. R. Douglasa z prośbą o interwencję na rzecz Uniw. Krak. u króla Szwecji Karola X Gustawa. Po wznowieniu pracy przez Szkoły Nowodworskie obaj kontynuowali naukę w Krakowie, gdzie 6 XII 1658 wzięli udział w dyspucie o przywróceniu Rzpltej dawnej potęgi. Na początku l. sześćdziesiątych wyjechali w zagraniczną podróż edukacyjną. Dn. 25 II 1662 wpisali się do metryki nacji polskiej na uniw. w Padwie, w lutym 1663 przebywali w Rzymie, byli też we Florencji, a 13 VII t.r. wpisali się do metryki nacji niemieckiej na uniw. w Orleanie; zapewne na zakończenie peregrynacji odwiedzili we wrześniu Paryż.
Po powrocie z zagranicy T. jesienią 1665 podzielił się z braćmi majątkiem ojczystym; dostał się w tym czasie na dwór króla Jana Kazimierza. Podpisał laudum sejmiku przedsejmowego woj. sandomierskiego 14 XII 1667 w Opatowie. Dn. 22 VII 1668 otrzymał star. stężyckie (5 V 1686 scedował je szwagrowi Stanisławowi Gozdzkiemu , ponownie dostał je 2 IV 1693, a 14 V 1695 scedował starostwo synowi). Zapewne działalności politycznej T-y patronował przyrodni brat Jan Aleksander, od r. 1666 woj. sandomierski. Na sejm abdykacyjny 1668 r. posłował T. z woj. sandomierskiego. W czasie bezkrólewia wszedł w skład sandomierskich sądów kapturowych. Za zgodą szlachty pow. stężyckiego przeznaczył w r. 1669 środki za sól przypadającą na ten powiat na remont archiwum i zabezpieczenie przechowywanych tam ksiąg ziemskich i grodzkich. Reprezentował woj. sandomierskie na sejmie elekcyjnym t.r. (brak jednak jego podpisów w suffragiach) oraz na sejmie koronacyjnym Michała Korybuta Wiśniowieckiego. Sejmik woj. sandomierskiego w Opatowie 20 V 1670 wysłał go (wraz ze Zbigniewem Wąsowiczem, cześnikiem sandomierskim) do króla z prośbą o zwołanie pospolitego ruszenia i skierował do komisji do odebrania rachunków od poborców podatkowych. T. marszałkował sejmikowi relacyjnemu opatowskiemu 24 XI t.r.; wszedł wtedy do sądów skarbowych, którym w r. 1671 przewodniczył. Był również marszałkiem przedsejmowego sejmiku opatowskiego 15 XII t.r. Na popisie szlachty pow. stężyckiego 10 VIII 1672 pod Stężycą obrano go rotmistrzem pospolitego ruszenia; przewodniczył następnie zjazdowi pospolitego ruszenia 25 VIII t.r. Za panowania Michała Korybuta zajmował, podobnie jak brat Jan, postawę prokrólewską.
Podczas bezkrólewia po śmierci Michała Korybuta T. marszałkował sejmikowi przedkonwokacyjnemu 29 XII 1673, na którym został wybrany do sądów kapturowych z pow. wiślickiego; następnie przewodniczył sądom kapturowym całego województwa. Posłował na sejm elekcyjny 1674 r. i na początku obrad radził, by odłożyć na bok wszystkie prywatne sprawy i zająć się tylko kwestiami publicznymi. Wybrany przez marszałka sejmu, podskarbiego nadw. lit. Benedykta Sapiehę, do trzyosobowej deputacji do powitania posła cesarskiego Ch. Schaffgotscha, wygłosił w imieniu izby ceremonialną mowę. Na elekcji oddał głos na Jana Sobieskiego. Ponownie został rotmistrzem pospolitego ruszenia ziemi stężyckiej na sejmiku sandomierskim 9 IX 1675. W r. 1676 wybrany przez szlachtę sandomierską na kandydata do urzędu podkomorzego sandomierskiego, ostatecznie nominacji królewskiej nie otrzymał. Na sejmie 1678 r. wyznaczono go do komisji do rozgraniczenia ziemi stężyckiej i woj. lubelskiego, a na sejmiku 2 X 1679 obrano deputatem do tryb. skarbowego. T. działał również na forum sejmiku woj. lubelskiego i w r. 1680 w imieniu szlachty lubelskiej prosił króla o wydanie uniwersałów na sejmik fiskalny. Przed r. 1681 pełnił funkcję sandomierskiego deputata do Tryb. Kor. Na sandomierskim sejmiku przedsejmowym 3 XII 1680, na którym został wybrany na posła, wszedł do deputacji do wydawania asygnacji dla wojska. Z ramienia sejmu 1681 r. został deputatem do układania konstytucji. Sejmik relacyjny sandomierski 18 V 1683 wysłał go w poselstwie do króla.
Jednym z protektorów T-y był woj. lubelski Marcin Zamoyski, bliski współpracownik Jana III. Gdy został on podskarbim w. kor., być może dzięki jego wstawiennictwu, król 18 VI 1685 nominował T-ę na zwolnione przez niego woj. lubelskie; T. uczestniczył odtąd często w pracach sejmiku lubelskiego. Ceremonialny wjazd T-y na urząd (w lipcu t.r.) uczcił Sebastian Jeliński panegirykiem „Architecta gloriae et honoris ascia…” (Cracoviae 1685). Początkowo T. nie był aktywny jako senator, utrzymywał jedynie stały kontakt korespondencyjny z dworem. Po raz pierwszy jako wojewoda przybył na sejm 1688/9 r., jednak ze względu na późny przyjazd nie wygłosił wówczas wotum. Podczas obrad 21 I 1689 król niespodziewanie ogłosił nominację T-y na podkanclerzego kor.; wywołało to niezadowolenie aspirujących do pieczęci Rafała Leszczyńskiego i Jana Chryzostoma Pieniążka. Zdaniem obserwatorów decyzja Jana III była wyrazem zamanifestowania przez niego samodzielności i nieulegania wpływom. Dziękując 25 I t.r. za pieczęć, T. oznajmił, że do jej otrzymania nie potrzebował «ani promocjej, ani kosztów». Choć są świadectwa jego zażyłych kontaktów z dyplomatami elektora brandenburskiego Fryderyka III, nowy podkanclerzy miał opinię polityka niezależnego od wpływów zagranicznych. Już 27 I w imieniu króla domagał się satysfakcji od elektora za «afront berliński», kiedy to zaręczona z królewiczem Jakubem Sobieskim księżniczka Ludwika Karolina z Radziwiłłów Hohenzollern potajemnie wyszła w sierpniu 1688 za mąż za Karola Filipa Wittelsbacha. Podczas obrad opowiadał się, zgodnie ze stanowiskiem króla, za kontynuowaniem wojny tureckiej. Wszedł z senatu do deputacji powołanej dla zbadania sprawy rozruchów na tle wyznaniowym, do których doszło w Toruniu w dn. 18–19 VI 1688. Możliwe, że po zerwaniu sejmu przez opozycyjne stronnictwo Sapiehów, T. był jednym z inspiratorów zjazdu szlachty sandomierskiej popierającej króla, zwołanego na 18 IV 1689 pod Pokrzywnicę (obecnie Koprzywnica). Po śmierci M. Zamoyskiego t.r. został jednym z opiekunów jego dzieci. Po raz pierwszy wygłosił wotum senatorskie na sejmie 1690 r., popierając propozycje królewskie. Brał również udział w rozmowach z dyplomatami cesarskimi i uczestniczył 25 V t.r. w posejmowej radzie senatu w Warszawie. Po sejmie groził, że wobec fałszerstw w konstytucjach dokonanych już po zakończeniu obrad, wniesie protestacje przeciw wpisanym w konstytucje nobilitacjom.
Na początku r. 1691 król wyznaczył T-ę oraz referendarza kor. Stanisława Szczukę do rokowań z rezydentem brandenburskim J. D. von Hoverbeckiem o zwiększenie wojskowej pomocy brandenburskiej przed planowaną wyprawą przeciw Turcji. Podczas wyprawy mołdawskiej t.r. Jan III listem z dn. 27 IX wezwał T-ę do stawienia się u boku królowej Marii Kazimiery dla radzenia nad bezpieczeństwem kraju. Ponieważ T. unikał uczestnictwa w radach senatu, król w poł. r. 1692 ponownie wzywał go do przybycia na dwór na naradę nad propozycjami pokojowymi przedstawionymi przez posła tatarskiego. T. w wotum na sejmie 1692/3 r. apelował o zgodne z prawem i terminowe kończenie sejmów. Po zerwanym sejmie wziął udział w radzie senatu; uczestniczył też w radzie senatu 31 XII 1694, poświęconej sprawie dalszej wojny z Turcją. Na sejmie 1695 r., reprezentując króla jako podkanclerzy, m.in. odpowiadał posłom wojskowym, a na posejmowej radzie senatu, odnosząc się do nastrojów szlachty wzburzonej zerwaniem sejmu przez stronnictwo sapieżyńskie, opowiedział się przeciw zwołaniu sejmu konnego i postulował szybkie uspokojenie sporów w Rzpltej. Reprezentując wtedy (z kanclerzem kor. Jerzym Denhoffem) króla w rozmowach z przywódcą opozycji, woj. wileńskim Kazimierzem Sapiehą, wdał się z nim w ostrą utarczkę słowną. Uczestniczył 23 IV t.r. w Warszawie w kolejnej radzie senatu. Z powodu jego niewielkiej aktywności politycznej uważano na dworze królewskim, że «nie odpowiedział zupełnie nadziejom, jakie w nim pokładano».
W bezkrólewiu po śmierci Jana III, mimo prób ambasadora Francji M. Polignaka skłonienia T-y do poparcia kandydatury księcia Franciszka Ludwika Contiego, pozostał on zdeklarowanym przeciwnikiem stronnictwa francuskiego. Na elekcji w r. 1697, po początkowych wahaniach, opowiedział się za kandydaturą elektora saskiego Fryderyka Augusta Wettyna. Podczas koronacji 15 IX t.r. w Krakowie zastępował marszałka kor. i niósł laskę przed Augustem II; uczestniczył następnie w sejmie koronacyjnym. Był na radzie senatu w dn. 14–17 II 1699. Przygotował ekspedycję przedsejmową na sejm pacyfikacyjny t.r., na którym jako podkanclerzy odczytał propozycję od tronu.
Z Augustem II pojechał T. na zjazd z carem Piotrem I do Birż (20 II – 10 III 1701), a następnie uczestniczył w obradach sejmu zwycz. 1701 r. w Warszawie. Gdy wojska szwedzkie wkroczyły w lipcu t.r. do Kurlandii, T. wraz z marszałkiem w. kor. Stanisławem Lubomirskim informował prymasa Michała Radziejowskiego o zamiarze podjęcia rozmów dla zapobieżenia inwazji szwedzkiej. Na wiadomość o wkroczeniu Szwedów na Żmudź podpisał 6 VIII z Lubomirskim i Szczuką (wówczas podkanclerzym lit.) list do króla Szwecji Karola XII z propozycją rozpoczęcia negocjacji pokojowych. Przed sejmem 1701/2 r. uważał, że August II nie powinien wydawać powtórnej legacji na sejmiki, ponieważ była to kontynuacja poprzedniego sejmu. Podczas obrad ponownie niósł przed królem laskę marszałkowską, przy połączeniu się stanów witał posłów w imieniu Augusta II oraz przedstawiał propozycje od tronu. Wszedł do deputacji wyznaczonej z senatu dla doprowadzenia do porozumienia między Litwinami i 16 I 1702 podpisał akt pacyfikacji W. Ks. Lit. Przewodniczył posejmowej radzie senatu, był też na radzie senatu 2 V t.r. Z królem przybył do obozu pospolitego ruszenia szlachty małopolskiej pod Gorzycami, gdzie w dn. 20 VIII – 2 IX wziął udział w obradach szlachty i senatorów oraz w zawiązaniu konfederacji małopolskiej popierającej Augusta II. Wyznaczony do negocjacji z królem Szwecji, ponownie wystosował ze Szczuką 4 IX w Sandomierzu list do Karola XII. W dn. 22–23 IX uczestniczył w radzie konfederackiej w Warszawie. Jeszcze przed poł. lipca August II zamierzał nadać mu urząd po zmarłym w marcu kanclerzu kor. Denhoffie. Podobno bp warmiński Andrzej Chryzostom Załuski ofiarowywał wtedy T-le kilkaset tys. talarów za odstąpienie mu kanclerstwa, jednak T. «umarł, nim mu wielką pieczęć oddano».
W r. 1665 T. podzielił się z braćmi majątkiem. Rezydował głównie w Wiśniowej, gdzie rozpoczął przebudowę drewnianego dworu na murowany pałac; być może udział w jego projektowaniu miał Tylman z Gameren. W l. siedemdziesiątych ufundował tam szpital, a przy nim kamienny kościół p. wezw. Przemienienia Pańskiego i Świętego Ducha (konsekrowany w r. 1681). Żona T-y, Zofia z Pszonków, wniosła mu dobra w woj. lubelskim: wieś Babin, połowy wsi Matczyn i Czołna oraz cząstki wsi Jaroszewice, Nasutów, Radawczyk i Strzeszkowice. Być może T. miał również Bobrowniki nad Wieprzem. Kupił majątek Liściny (lokalizacja nieznana). Miał w Krakowie kamienice przy ul. Brackiej 9 i Gołębiej 12. Klasztorowi paulinów na Jasnej Górze podarował dwa złote lichtarze. T. zmarł 21 lub 22 XI 1702, został pochowany w Lublinie, w kościele Reformatów (obecnie nieistniejącym).
Z małżeństwa z Zofią z Pszonków, córką Adama (zob.) i Anny z Lasockich, pozostawił T. syna Adama Piotra (zob.) oraz córki: Jadwigę, zamężną (od 21 XI 1688) za Janem Lanckorońskim, kaszt. radomskim, Dorotę, najpierw zamężną za Stanisławem Chomętowskim (zob.), później żonę Adama Tarły, woj. lubelskiego (zob.), Teresę Magdalenę (zm. 1700), żonę (od 13 I 1692) Aleksandra Przyjemskiego (zob.), a od r. 1695 Franciszka Wielopolskiego, star. krakowskiego, Kolumbę (zm. 1737 lub 1741), w zakonie Kolumbę Katarzynę, od r. 1693 wizytkę w Krakowie, w l. 1719–24 przełożoną w Wilnie, a w l. 1728–34 w Lublinie, Mariannę (zm. 1725), w zakonie Marię Angelę, od r. 1687 wizytkę w Krakowie, następnie przełożoną w Lublinie, Petronelę (zm. 1754), w zakonie Agnieszkę Petronelę, od r. 1695 wizytkę w Krakowie, w l. 1726–32 i 1738–44 przełożoną w tym zgromadzeniu, oraz Elżbietę.
Borkowska, Leksykon zakonnic, II; Dworzaczek; Estreicher, XXXI; Niesiecki, IX; Urzędnicy, IV/3, IV/4, X; – Bieniarzówna J., Żurkowa R., Relacje posłów krakowskich z sejmu warszawskiego 1690, „Roczn. B. PAN w Kr.” R. 22: 1976 s. 102; Bondyra W., Dobra ziemskie Tarłów w Małopolsce w czasach saskich, w: Tarłowie. Z dziejów kulturalnych, gospodarczych i politycznych rodu, Janowiec 2009 II 50; Chachaj M., Wykształcenie Tarłów od połowy XV do połowy XVII wieku, w: Tarłowie. Rola i znaczenie rodziny w dziejach ogólnonarodowych i lokalnych XVI–XIX wieku, Janowiec 2006 I 68–70; Dybaś B., Sejm pacyfikacyjny 1699 r., Tor. 1991; Jarochowski K., Dzieje panowania Augusta II, Oświęcim 2015 I 54–9, 82, 195, II 75, 101; Kamieński A., Polska a Brandenburgia–Prusy w drugiej połowie XVII wieku. Dzieje polityczne, P. 2002; Kaniewski J., Sejmiki koronne wobec problemów wewnętrznych Rzeczypospolitej za panowania Michała Korybuta Wiśniowieckiego (1669–1973), Kat. 2014; Kołodziej R., „Ostatni wolności naszej klejnot”. Sejm Rzeczypospolitej za panowania Jana III Sobieskiego, P. 2014; Markiewicz A., Kilka uwag o zagranicznej podróży edukacyjnej młodych Tarłów, „Prace Hist.” 2017 nr 144 z. 3 s. 484–93; Piwarski K., Między Francją a Austrią, Kr. 1933 s. 87; Rolska-Boruch I., Słupeccy w Opolu, w: Dzieje i kultura Opola Lubelskiego i okolic, L. 2006 s. 14–15; Sokalski M., Między królewskim majestatem a szlachecką wolnością, Kr. 2002; Trawicka Z., Sejmik województwa sandomierskiego w latach 1572–1696, Kielce 1985; – Diariusz sejmu walnego warszawskiego 1701–1702, Wyd. P. Smolarek, W. 1962; [D’Alerac F.] Pamiętniki kawalera de Beaujeu, Kr. 1883 s. 208; Materiały źródłowe do dziejów Żydów, Oprac. H. Gmiterek, L. 2001–3 I–II; Mongrillon M., Pamiętnik, Oprac. Ł. Częścik, Wr. 1982; Ostrowski-Daneykowicz, Swada, I vol. 1 s. 240–1; Pisma do wieku J. Sobieskiego, I cz. 2; Rejestr poborowy województwa lubelskiego, Oprac. J. Kolasa, K. Schuster, Wr. 1957; Sarnecki S., Pamiętniki z czasów Jana Sobieskiego, Oprac. J. Woliński, Wr. 1958; Załuski, Epistolae II 432, III 258–73, III 245, 263; Vol. leg., V 587; – AGAD: Arch. Publ. Potockich, rkp.163a t. 6 s. 627, t. 7 s. 915–24, Arch. Radziwiłów, Dz. VI nr II–51 s. 14, Arch. Zamoyskich, rkp. 486, 536; AP w Gd.: Recesy Stanów Zachodniopruskich, sygn. 300,29/193 k. 22v, sygn. 300,29/194 k. 297; B. Czart.: rkp. 182 s. 503–6, rkp. 183 s. 125–6, rkp. 184 s. 515–16, rkp. 432, 524 s. 115, rkp. 530 s. 435–41, rkp. 603 s. 222, rkp. 1674 s. 19; B. Kórn.: rkp. 387; B. Ossol.: rkp. 67 s. 172–5, rkp. 223 s. 9, rkp. 217 k. 12–12v, rkp. 224 k. 223–4, rkp. 233 s. 711–13, rkp. 295 k. 13, rkp. 3550 s. 176–9; Central’nyj deržavnyj istoryčnyj archiv Ukraïny w Kijowie: F. 254 op. 1 nr 190 k. 71–2; Geheimes Staatsarchiv Preussischer Kulturbesitz w Berlinie: I HA, sygn. Rep. 9,9.e.12, Rep. 9,27.k.3, k. 43v; Haus, Hof und Staatsarchiv w Wiedniu: Polen I, Karton 81 k. 98v; – Informacje Henryka Palkija z Kr.
Robert Kołodziej