Stawski Leonard (1812–1891), prawnik, działacz konspiracyji niepodległościowej.
Ur. 4 XII w Wólce (pow. sokalski) w rodzinie szlacheckiej.
Na początku l. trzydziestych studiował S. na Wydz. Prawa Uniw. Lwow., zaprzyjaźnił się wtedy z innymi studentami prawa, m.in. Eugeniuszem Chrząstowskim, Albinem Dunajewskim i Karolem Langiem. Po ukończeniu studiów pracował jako nauczyciel prywatny w majątku Dylągówka (pow. rzeszowski), należącym do Grzegorza Jędrzejowicza. Po odstąpieniu tej posady Chrząstowskiemu, przyjechał w r. 1838 do Lwowa, gdzie starał się o stanowisko justycjariusza (sędziego). Zaangażował się wówczas w działalność spiskową organizacji «Młoda Sarmacja», założonej 1 IX 1837 przez jego przyjaciół z okresu studiów. Przyjęty do jej Rady Powiatowej, kierowanej przez Dunajewskiego, został niebawem wybrany do Rady Nadkarpackiej – trójosobowej władzy naczelnej. Po wyjeździe ze Lwowa w r. 1838 dwóch członków Rady Nadkarpackiej, Chrząstowskiego i Leandra Pawlikowskiego, kierował sprzysiężeniem.
S. sprzeciwiał się bliskiemu wybuchowi powstania w Galicji i neutralizował radykalizm społeczny innych spiskowców. W poł. r. 1838, podczas rozmów z Robertem Chmielewskim, emisariuszem Centralizacji Tow. Demokratycznego Polskiego (TDP) w Poitiers, nie zgodził się na podporządkowanie «Młodej Sarmacji» Centralizacji TDP. Uznając za niemożliwe kierowanie spiskami z zagranicy, udaremnił próbę założenia w Galicji nowej organizacji konspiracyjnej powiązanej z TDP (do Poitiers wysyłano tylko drobne kwoty pieniężne w zamian za druki emigracyjne); S. ustąpił jedynie w kwestii zmiany nazwy «Młodej Sarmacji» na Sprzysiężenie Demokratów Polskich (SDP), Rady Nadkarpackiej na Urząd Ziemski, a Rad Obwodowych na Izby Demokratyczne. Jesienią t.r., w trakcie spotkania z ppor. Favinim z p. Watlet wojska austriackiego, sprzeciwił się dopuszczeniu wojskowych do kierowanego przez siebie ruchu. W prowadzonych od t.r. rozmowach z przedstawicielem Zboru Głównego Stow. Ludu Polskiego (SLP) Adolfem Hamplem, S. żądał w r. 1839 połączenia obu władz naczelnych; rozmowy zakończyły się jednak fiaskiem. We wrześniu t.r., na spotkaniu z ppor. T. Dmitrasinoviciem, szefem spisku wojskowych w p. Mazzuchelli wojska austriackiego, który na wypadek powstania ofiarował pomoc wojskową, S. uzależniał akcję zbrojną od rozpoczęcia działań w zaborze rosyjskim, zastrzegając objęcie kierownictwa przez władze cywilne; rokowania zostały zerwane, po odmowie przyjęcia przedstawiciela organizacji wojskowej do SDP. W tym czasie «zdolność, rozwaga i sprężystość w dzierżeniu władzy» zjednały S-emu «powszechne zaufanie» (Henryk Bogdański). SDP stało się najważniejszą organizacją spiskową w Galicji.
Na początku r. 1840 przekazał S. kierownictwo SDP Augustowi Bielowskiemu i wyjechał do Rzeszowa; wkrótce potem przeniósł się do pobliskiego Zarzecza, gdzie objął posadę justycjariusza. Po aresztowaniach t.r. (m.in. Chrząstowskiego i Dunajewskiego), S. również został zatrzymany 13 II 1841 w Rzeszowie, a następnie osadzony z innymi spiskowcami w więzieniu śledczym w zabudowaniach poklasztornych we Lwowie. Po niemal czterech latach śledztwa, wyrokiem sądu 1 I 1845 skazano go wraz z 50 działaczami konspiracyjnymi na karę śmierci za zdradę stanu. Tego samego dnia większość skazanych uwolniono na mocy dekretu rewizyjnego Sądu Najwyższego, a 10 założycielom i kierownikom «Młodej Sarmacji» i SDP, w tym S-emu, wyrok zmieniono. S. został skazany na 10 lat ciężkiego więzienia w twierdzy Spielberg w Brnie na Morawach; przebywał tam od 30 I t.r. z innymi spiskowcami lwowskimi, m.in. Pawlikowskim, Chrząstowskim, Dunajewskim, Bogdańskim i Mikołajem Hordyńskim.
Na mocy amnestii ogłoszonej po wybuchu Wiosny Ludów S. został 24 III 1848 uwolniony. Dwa dni później przybył do Krakowa, gdzie wraz z Bogdańskim zatrzymał się w domu Langiego. Dn. 29 III t.r. zamieszkał w Rzeszowskiem u braci Jana i Henryka Jędrzejowiczów. Następnie pracował jako guwerner Ludwika Wodzickiego w Zaczerniu koło Rzeszowa, a od r. 1850 w Krakowie. Towarzyszył mu również podczas jego studiów zagranicznych, m.in. w r. 1853 w Paryżu. Gdy Wodzicki w r. 1858 osiągnął pełnoletność i objął rodzinny majątek w Tyczynie, oddał S-emu w dożywotnią dzierżawę sąsiednią wieś Hermanową z domem mieszkalnym. S. przez sześć lat prowadził tam wzorowe gospodarstwo i zajmował się pracą wśród ludu. W poł. l. sześćdziesiątych zamieszkał w Krakowie i włączył się w działalność Tow. Rolniczego Krakowskiego, współpracując m.in. z Langiem i Wodzickim; z ramienia Towarzystwa był w l. sześćdziesiątych jednym z założycieli Szkoły Rolniczej w Czernichowie, a następnie przez wiele lat (jeszcze w r. 1883) członkiem jej kuratorii. «Prawy nad wszelki wyraz, cnotliwy jak mnich, podejrzliwy nieco jak dawny konspirator, dobroduszny jak polski szlachcic, wykształcony zwłaszcza w rzeczach polskich, bogobojny» (Stanisław Koźmian). S. zmarł 20 IV 1891 w Krakowie, został pochowany na cmentarzu Rakowickim; uroczystościom pogrzebowym przewodniczył jego przyjaciel z młodości kardynał Dunajewski.
S. rodziny nie założył.
Grodziska-Ożóg, Rakowice; Słown. Geogr. (Hermanowa); – Brzozowski S., Dzieje Szkoły Rolniczej w Czernichowie, W. 1962 s. 66; Kieniewicz S., Konspiracje galicyjskie (1831–1845), W. 1950; Tyrowicz M., Jan Tyssowski i rewolucja 1846 r. w Krakowie, Kr. 1986; tenże, Przewodnik po Muzeum Więźniów Polskich na Szpilbergu w Brnie, W. 1960 s. 47; Widmann K., Franciszek Smolka, jego życie i zawód publiczny, Lw. 1886 s. 68–76, 98; Wnęk S., Ludwik Wodzicki, ziemianin z Tyczyna, Tyczyn 1997 s. 25, 28; – Bogdański H., Pamiętnik 1832–1848, Oprac. A. Knot, Kr. 1971; Czaplicki F., Pamiętnik więźnia stanu, Lw. 1862 s. 317; Józefczyk A., Wspomnienie ubiegłych lat (przyczynek do historii spisków w Galicji), Kr. 1881 s. 76, 85, 87, 91; Koźmian S., Ludwik Wodzicki. Życiorys, Kr. 1894 s. 10, 15; Krajewski J., Tajne związki polityczne w Galicji (od r. 1833 do r. 1841) (wg niewydanych źródeł rękopiśmiennych, oraz aktów sądowych i gubernialnych), Lw. 1903 s. 64, 68, 95, 98, 123–4, 127; Lippoman A., Pamiętnik Towarzystwa Rolniczego Krakowskiego za czas od r. 1845 do r. 1895, Kr. 1898 s. 83, 140; Pamiętniki spiskowców i więźniów galicyjskich w latach 1832–1846, Oprac. K. Lewicki, Wr. 1954; Stefczyk F., Pogląd historyczny na rozwój Szkoły Rolniczej w Czernichowie, Kr. 1887 s. 37; Szematyzmy Król. Galicji, 1879, 1882, 1883; Tarnowski S., Ludwik Wodzicki. Wspomnienie pośmiertne, Kr. 1894 s. 7, 9, 15; – „Czas” 1891 nr 93; – AP w Kr.: Spis ludności z r. 1890; AP w Rzeszowie: Zespół Mierów-Jędrzejowiczów, sygn. 292, 312, 315; Arch. Zarządu Cmentarza Rakowickiego w Kr.: Kartoteka 1182; B. Akad. Roln. w Kr.: Brzozowski S. Dzieje Szkoły Rolniczej w Czernichowie 1860–1959 (mszp.); – Mater. w posiadaniu Stefana Rydla z Kr. (listy S-ego do brata z l. 1890–1, dokumenty dot. grobowca na cmentarzu Rakowickim).
Ligia Hayto