Cygański Mateusz, myśliwy-ptasznik, autor z w. XVI. Najdawniejsze wzmianki o Cygańskich pochodzą z ziemi czerwieńskiej (1448), późniejsze z Wielkopolski. Wszyscy pieczętowali się herbem Prus I. Pierwszą siedzibą były prawdopodobnie Cygany w Łęczyckiem. Z której dzielnicy pochodził Mateusz, nie wiadomo. Nie wiadomo także na pewno, gdzie mieszkał. Są dane, przemawiające za Mazowszem, inne przemawiają za Rusią. Jego gruntowne wiadomości z ornitologii krajowej dowodzą, że znał doskonale rozmaite okolice Rzeczypospolitej, sam też powołuje się na spostrzeżenia, poczynione na Wołyniu, na Podolu, na Mazowszu, w ziemi krakowskiej. Miał rozległe stosunki, ale i środki materialne, pozwalające na podróżowanie, posiadał swój orszak myśliwski, kosztowne przyrządy, jak sieci, wabiki, utrzymywał psy i ptaki łowcze. Własnym kosztem wydał swe wiekopomne dziełko: Myślistwo ptasze, podpisane w Cyganiech, 16 XII 1584, drukowane tegoż roku u Siebeneychera w Krakowie, a dedykowane Stefanowi Batoremu, od którego przywilej na druk otrzymał był w r. 1581. Pamięć o C-im wkrótce jednak zaginęła. Z początkiem w. XVII pojawiły się przedruki już anonimowe, a Knapski w swym Słowniku (1621), przytaczając niektóre nazwy z Myślistwa ptaszego, autora jego mianuje Anonimusem. Współcześni nie doceniali zresztą dziełka, zwłaszcza że sposoby łowienia ptactwa czy to przy pomocy sokołów, czy przy pomocy przyrządów, były powszechnie znane. Dopiero w miarę zanikania tej umiejętności, a nadto w miarę rozwoju nauk przyrodniczych, wzrosło zainteresowanie dla tego zabytku. Korzystał z niego Rzączyński, uwzględnił go metodycznie i krytycznie Jakub Teodor Klein, czerpał z tego źródła, chociaż go nie wymienia, Kozłowski, autor »Terminologii łowieckiej« (1822), niektóre wyrażenia fałszywie interpretując. Poznawszy wartość dziełka, przerysował je (1840) z przedruków i rozpowszechnił tym samym Stronczyński, Antoni Waga zaś dał pierwsze szczegółowe znakomite na swój czas opracowanie (1841). Nieznane tym wszystkim autorom nazwisko C-go zostało tymczasem odkryte dzięki J. Moraczewskiemu, który wymienił je w próbce tekstu do »Słownika Starożytności polskich« (1837), i R. Berwińskiemu (1840). Najnowsze opracowanie całością uwzględniające także osobę C-go, a pod względem rzeczowym oparte na wzbogaconym znacznie od czasów Wagi aparacie naukowym, zawdzięczamy J. Rostafińskiemu (1914). Okazało się, że u C-go można zidentyfikować 136 gatunków ptactwa, w tym 23 wątpliwych. W opracowaniu swym uwzględnił Rostafiński po raz pierwszy także sieci łowieckie i wszelkie inne tematy, omówione przez C-go, zestawił też bardzo szczegółowy słownik z objaśnieniami. C. posługiwał się językiem nie wykształconym, prostym, często bałamutnym a nawet niezrozumiałym. Nie zmniejsza to wielostronnej wartości Myślistwa ptaszego. Dziełko to pozostanie jedynym w swoim rodzaju źródłem dla zoologów (ornitologów), myśliwych, etnologów, dla historii zwyczajów i obyczajów. Zabytkowe znaczenie ma wreszcie pod względem językowym. W szczególności jeżeli chodzi o język myśliwski, jest jednym z czterech współczesnych zasadniczych zabytków obok traktatu Jana Ostroroga »Myślistwo z ogary«, poematu Tomasza Bielawskiego »Myśliwiec« i bezimiennego utworu: »Gospodarstwo jezdeckie, strzelcze i myśliwcze«. Jedyny egzemplarz pierwodruku C-go znajduje się w Kórniku.
Wizerunek C-go na koniu, z sokołem w ręku, obok psy, w obwodzie herby rodzinne (drzeworyt), w pierwszym wydaniu, 1584; reprodukowane przez Rostafińskiego w »Tyg. Il.« 1913, I 128–9, powtórzone przez tegoż w opracowaniu: O myślistwie, koniach i psach łowczych książek pięcioro z lat 1584–1690, Kr. 1914, P. A. U., Bibl. Pis. Pol. nr 64, s. 206.
Enc. Org.; W. Enc. Il. (Przyborowski); Żernicki-Szeliga, Der poln. Adel, Hamburg 1900, I 169; Pawiński, Źródła dziejowe t. XI, tu 1) w pracy Stefan Batory jako myśliwiec, 49; 2) Przywilej na druk książki, 55: Tekst przywileju in ext., 313; Maciejowski, Piśmiennictwo, III 291; Świeżawski E. S., Mateusz Cygański, autor Myślistwa ptaszego, »Wiadomości Bibliograficzne warsz.« 1884, W. 1885, r. III nr 5, s. 90–1. Literatura do Myślistwa ptaszego: Gołębiowski, Gry i zabawy, 1831, 168; Wójcicki K. W., Wiadomości bibliograficzne w Kalendarzu Powszechnym na r. 1836; Moraczewski J., Łowy w »Przyj. Ludu« 1837, r. III, II 255; Berwiński R., Powieści wielkopolskie, Wrocław 1840; tenże, Wybór pism (Bogunka na Gople), W.-Lw. b. d., II 53, 147; »Bibl. Warsz.« 1842, IV 222–4; 1844, XIII 209–10; »Starożytności polskie« 1852, II 88 (Łowy); Cuvier w przekł. Belkego, Hist. nat., Wil. 1854, II 442–4; Maciejowski, Polska pod wzgl. obycz., I 320–2; tenże, Piśmiennictwo, jw.; Wierzbowski, 1930, II, III 2750; Wiszniewski, Hist. lit., IX 577. Bibliografia Estr. VIII, XIV; Korbut, wyd. II 1929, I (dobre zestawienie kolejności wydań); Waga A. w »Sylwanie«, W. 1841, 97, 350, 437, toż samo jako osobne odbicie, W. 1842; Wodzicki K., Sokolnictwo, W. 1858.
Witołd Ziembicki