INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY
iPSB
  wyszukiwanie zaawansowane
 
  wyszukiwanie proste
 
Biogram Postaci z tego okresu

Mateusz z Kościana  

 
 
XV/XVI w. - 1545-09-29
Biogram został opublikowany w 1975 r. w XX tomie Polskiego Słownika Biograficznego.
.
 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 

Mateusz z Kościana (zm. 1545), teolog, profesor Akad. Krak. Syn Jakuba, zapewne mieszczanina z pochodzenia, do metryki uniwersyteckiej został wpisany pod imieniem Maciej. Stąd niekiedy bywa mylnie utożsamiany z innymi kościańczykami tego okresu, m. in. ze swym współziomkiem Maciejem z Kościana, doktorem dekretów i proboszczem Św. Anny (zm. 1488). Nietypowe, wyłamujące się z utartych kolein gładkiej uniwersyteckiej kariery, studia na Wydziale Artium rozpoczął M. w półr. letn. 1517 r., uzyskując w krótkich odstępach czasu bakalaureat (1519) i mistrzostwo sztuk wyzwolonych (1522), ale bezpośrednio po promocji tylko przez jedno półrocze objaśniał jako docent extraneus „Liber Elenchorum” Arystotelesa, po czym prawdopodobnie opuścił Uniwersytet, obejmując – jak przypuszczał W. Wisłocki – rektorat szkoły parafialnej i stanowisko kaznodziei w Szamotułach. Do Krakowa wrócił najpewniej jeszcze przed ponownym wyjazdem do Lipska (immatrykulowany w r. 1528), wznowiwszy bowiem w jesieni 1530 działalność wykładową na Wydziale Filozoficznym (w l. 1530–2 obok „Metafizyki” Arystotelesa komentował głównie autorów klasycznych: Justyna i Pomponiusza Melę), już dwa lata później, z pominięciem normalnych etapów w karierze profesorskiej (tzn. członkostwa Kolegium Mniejszego i Większego), a nawet bez formalnej inkorporacji do fakultetu, zdobył stopień bakałarza-formata teologii, inaugurując wykłady w tej dziedzinie komentarzem do Księgi Psalmów, a następnie (w l. 1535–6) Księgi Proroków: Izajasza, Jeremiasza i Ezechiela. Pozbawiony, wobec rygorystycznie przestrzeganej w Akademii zasady starszeństwa i wysługi lat, możliwości dalszego awansu i odsunięty od wyższych godności i urzędów w kapitułach uniwersyteckich, w ciągu kilku najbliższych lat musiał poprzestać na skromnych beneficjach kościelnych: wikariacie w kościele Św. Anny i altarii kaznodziejskiej u Św. Szczepana (przed r. 1535) oraz nisko uposażonej prebendzie przy kaplicy Św. Piotra i Pawła na Garbarach, którą otrzymał z prezenty Kolegium Większego w r. 1537. Nie zrażając się trudnościami materialnymi oraz niechętną mu atmosferą wśród starszyzny Wydziału Teologicznego, wytrwale kontynuował działalność nauczycielską na tym Wydziale, dochodząc – prawdopodobnie z początkiem 1540 r. – do stopnia doktora teologii. Nie doceniany we własnym środowisku, w tym samym czasie zwrócił na siebie uwagę bpa krakowskiego P. Gamrata, który, chętnie otaczając się uczonymi plebejuszami, powołał go do swego boku na stanowisko spowiednika i teologa, a następnie (przed r. 1543) obdarzył penitencjarią w katedrze wawelskiej, później również poznańskiej.

Już w r. 1541 odbył M. na polecenie i zapewne w interesach Gamrata podróż do Rzymu, wkrótce potem – jak podkreślał w listach dedykacyjnych – z zachęty swego protektora opracował i ogłosił drukiem u H. Wietora dwa drobne, ale wyróżniające się na tle zasklepionej w scholastycznej rutynie twórczości teologów krakowskich pisemka teologiczne: Examen spirituum et visionum cum parenesi ad agendam poenitentiam (1542) oraz Cohortatio Sarmaticarum ecclesiarum ad antiquae et avitae Religionis observantiam (1543), w której na poparcie swych wywodów o starożytności wiary katolickiej w Polsce zamieścił tekst pieśni «Bogurodzica», przypisując jej autorstwo św. Wojciechowi. W obydwu drukowanych utworach, podobnie jak i rękopiśmiennych komentarzach do Starego Testamentu (rkp. B. Jag. 2046, 2310), dał się poznać jako zdecydowany zwolennik nowych prądów w naukach teologicznych, wykazując dobrą znajomość literatury patrystycznej i współczesnej egzegezy biblijnej, rozległe oczytanie w piśmiennictwie klasycznym oraz humanistyczną troskę o poprawność stylu i języka. Wysoko ceniony za swoją wiedzę i cechy charakteru (P. Gamrat, S. Hozjusz), wg pochlebnej opinii Mikołaja z Szadka, miał pozostawić również inne, dziś zaginione pisma, m. in. komentarz do „Sentencji” Piotra Lombarda. Współcześnie uchodził również za wytrawnego znawcę piśmiennictwa teologicznego, skoro w r. 1545 S. Hozjusz zamierzał skorzystać z jego doświadczeń w tej dziedzinie. Mimo uprzedzeń, z jakimi spotykał się w kręgu Wydziału Teologicznego, do końca życia utrzymywał bliskie związki z Akademią, uczestnicząc w l. 1543–4 w konwokacjach uniwersyteckich jako delegat P. Gamrata i konsyliarz rektora. Nie wiadomo natomiast, czy po przejściu na dwór prymasowski prowadził systematyczne wykłady na Wydziale Teologicznym, choć we wczesnym okresie wykształcił kilku uzdolnionych uczniów, m. in. Walentego z Rawy i Wolfganga Droschke. Zmarł w Krakowie 29 IX 1545, przekazawszy przed śmiercią Kolegium Większemu niewielki rozmiarami, ale wyróżniający się starannym doborem dzieł (zwłaszcza pisarzy starochrześcijańskich) księgozbiór teologiczno-humanistyczny.

 

Estreicher; Kaczmarczyk K., Catalogus diplomatum pergameneorum Univ. Jag. Crac., Kr. 1953 nr 462, 463, 488, 489; Wisłocki, Incunabula, s. 269, 473; – Barycz, Historia UJ; Fijałek J., Przekłady pism św. Grzegorza z Nazjanzu w Polsce, „Polonia Sacra” 1918 nr 1 s. 83–5; Nowacki J., Dzieje archidiecezji poznańskiej, P. 1959 I 684; Wielgosz Z., Społeczeństwo i kultura w mieście wielkopolskim doby odrodzenia. Kościan w XV i XVI w., w: Munera Posnaniensia…, P. 1965 s. 154–5; Wisłocki W., Wisnka – Wistka, Z przeszłości Uniwersytetu Krakowskiego. Św. Florian, ks. dr Wysznka i M. Bielski, „Przegl. Powsz.” R. 5: 1888 s. 355–6, R. 6: 1889 s. 232–4, 369; – Acta rectoralia; Album stud. Univ. Crac., II 175; Cod. Univ. Crac.; Conclusiones Univ. Crac., s. 230, 243; Hosii epistolae, I 191; Starowolski, Setnik pisarzów, Kr. 1970 s. 73, 258; Statuta nec non liber promotionum; – Arch. UJ: rkp. 63 s. 89–90; B. Jag.: Inc. 2697 (Zapiski M. Biema z Olkusza), rkp. 5359.

Leszek Hajdukiewicz

 
 
 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.

Media

 
 
     
Mecenas
 
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.
Informację o realizacji Rozporządzenia o Ochronie Danych Osobowych (RODO) przez FINA znajdziesz tutaj.