Chmielnicki Michał († 1620), ojciec Bohdana. Rok urodzenia nieznany. O pochodzeniu to tylko można powiedzieć, że należał do owej warstwy ziemiańskiej na Ukrainie, która uważała się za szlachtę, a zarazem utrzymywała ścisłą łączność z Kozakami. Ani z kijowskimi mieszczanami Chmielami, ani tym bardziej z mitycznym Berkiem z Chmielnika nie miał nic wspólnego. Chociaż nie posiadamy dowodów jego prawnej przynależności do stanu szlacheckiego i on sam, jak zresztą tyle innych rodzin, uznawanych za szlachtę, prawdopodobnie ich nie posiadał, to przecież okoliczność, że ten lub ów ze współczesnych w afekcie nazwał jego syna Bohdana »chłopem«, nie może być dowodem, że szlachcicem nie był. Nie dowodzą tego także późniejsze nobilitacje jego wnuka Jerzego (1659) i krewnego Pawła (1661), gdyż wśród szlachty kozakującej kilkakrotne nobilitacje tej samej linii rodowej, a nawet jednej osoby »dla poprawienia reputacji szlacheckiej« nie należały do rzeczy nadzwyczajnych. Należy też pamiętać, iż jego syn Bohdan w liście autobiograficznym, pisanym do króla pod Zborowem (1649), nazwał siebie »urodzonym« i że pieczętował się sygnetem herbu Abdank, a przecież jego szlachectwa nikt nie skarżył sądownie. Poseł wenecki Sagredo w sprawozdaniu do Senatu z r. 1649 nazywa Bohdana »polskim szlachcicem z Rusi« (gentilhuomo Polacco della Rusia). Niesiecki (III, 41 i VI, 350) zalicza Chmielnickich do herbu Masalski. O życiu i karierze służbowej Michała mamy bardzo skąpe, niepewne i urywkowe wiadomości. Wedle Kochowskiego był początkowo w służbie u St. Żółkiewskiego w Żółkwi, a kiedy Jan Daniłowicz, wojewoda ruski i starosta korsuński, ożenił się z córką Żółkiewskiego Zofią, Ch. przeszedł do niego w służbę, rzekomo w charakterze pisarza prowentowego. Daniłowicz prowadził na Podnieprzu energicznie kolonizację pogranicza od tzw. Dzikich pól i założył m. Czehryń; Ch. objął rolę osadcy tego miasta, przy czym otrzymał od Daniłowicza posiadłość nad rz. Taśminą, o milę powyżej Czehrynia, gdzie zbudował sobie futor. Obok tego futoru powstała z czasem wieś Subotów. Wedle zwyczaju kresowego otrzymał ją nie przez nadanie w formie dyplomu, lecz na podstawie ustnego zlecenia starosty, co potem wykorzystali wrogowie jego syna, by mu ją odebrać. Późniejsza tradycja podaje, że Ch. ożenił się z córką zamożnego Kozaka, zagospodarował się dostatnio w swej osadzie i zbudował w niej cerkiew drewnianą pod wezwaniem swego patrona św. Michała. Kiedy Żółkiewski zbierał wojska na wyprawę do Mołdawii, przysłał mu Daniłowicz oddział lisowczyków i woluntariuszów pod wodzą Ch-go. Była to zdaje się pierwsza a zarazem ostatnia wyprawa wojenna M-a. W katastrofalnym odwrocie Żółkiewskiego spod Cecory poległ wraz z hetmanem 6 X 1620. Pozostawił syna Bohdana.

Źródła i opracowania zob. w art. Chmielnicki Bohdan Zenobi.

Miron Korduba