Dobrzycki Mikołaj (1793–1848), oficer, więzień stanu. Ur. się 6 XII w Rumiejkach Szlacheckich pod Środą, z ojca Ignacego i matki Anny z domu Meyer, którzy zapewne byli w jakimś służbowym stosunku do właściciela wsi, Krzyżanowskiego, skarbnika poznańskiego. Imię przyniósł sobie, ale i wziął od Józefa Mikołaja D-go h. Leszczyc, dzierżawcy, potem nabywcy Wielkiej i Małej Chociczy, którego jakiejś opieki nikły zresztą ślad został po kilkudziesięciu latach w testamentowym legacie. Tymczasem huragan dziejowy uniósł ubogie chłopię daleko od rodzinnego gniazda. Jesienią r. 1806, podając się za starszego, zgłosił się na ochotnika do 3. p. strzelców konnych (20 XI). Pod Gdańskiem dwukrotnie ranny w nogę lewą od kuli karabinowej, przeniósł się do 2. p.p. Legii Nadwiślańskiej, organizującej się na Śląsku, w stopniu podoficera (28 VI 1807). Po roku mianowany już podporucznikiem (16 VII), uczestniczył w kampaniach hiszpańskich wraz ze starszym wiekiem i rangą krewnym, Andrzejem D-im (ur. 19 XI 1783, por. 3. p.p., kaw. l. hon. † 1856). Podczas pierwszego oblężenia Saragossy, latem r. 1808, odebrał dwie rany w prawą nogę i z trudem został uniesiony z wyłomu. Mimo to walczył pod Tudelą (23 XI). Zachował go w pamięci z owej doby H. Brandt, jakim był w krasie zaledwie rozkwitającej młodości. W boju nienagannie mężny a pełen wdzięku w obejściu, zdawał się rozmiłowany w poezji romantycznej, muzyce i śpiewie, skłonny do marzeń i czuły na uroki niewieście. Ze swą kompanią woltyżerów odznaczył się za wtórego oblężenia Saragossy przy zdobyciu klasztoru św. Józefa (27 XII), ale znowu odniósł ranę w bok i prawe ramię. Podany do orderu, już go nie miał otrzymać, bo z wiosną r. 1809 dostał się do niewoli. Przy przejściu rzeki Cinca został na skutek burzy przez nagły przybór wód odcięty z tysiącem doborowych żołnierzy i w rozpaczliwej walce pod Monzon pchnięty bagnetem w lewą nogę. Przewieziony na jałową wysepkę Kabrerę, znalazł się wśród mnóstwa jeńców wziętych pod Baylen, skazany na męki skwaru, pragnienia i głodu. Następnie na pontonach angielskich doczekał końca wojen cesarstwa. Wtedy za pobytu w Szkocji przyjęty został do tamtejszej organizacji masońskiej. Po powrocie do kraju (1815) zrazu zaciągnął się do 6. p.p. liniowej, ale jesienią r. 1817 podał się do dymisji »z powodu słabości zdrowia«. Jego niezdolność do służby została stwierdzona świadectwem lekarskim (1 X). Objął obowiązki naczelnego kontrolera kasy wojewódzkiej w Kaliszu, gdzie w porozumieniu z Łukasińskim założył filialną lożę Wolnomularstwa Narodowego i z kolei krzewił Towarzystwo Patriotyczne. Z początkiem lipca r. 1822 aresztowany i przewieziony do Warszawy, w klasztorze podominikańskim a następnie karmelitów trzymany przeszło dwa lata, wykazał wobec komisji śledczej niezłomność, gotów raczej ginąć niźli wyjawić towarzyszów i cele spisku. Zaliczony też został do głównych obwinionych i w Sądzie Wojskowym Najwyższym skazany 14 VI 1824 »za odległe usiłowanie zdrady kraju« na 6 lat ciężkiego więzienia, którą to karę car Aleksander zniżył o ¹/₃. Dn. 2 X okuty w kajdany przed frontem dywizji, odbywał kaźń w Zamościu, skąd był przewożony do Góry nad Wisłą i do Warszawy w czasie dalszego śledztwa i sądu sejmowego. W październiku r. 1828 odzyskał wolność, a po wybuchu powstania listopadowego jako kapitan objął kompanię w swoim dawnym pułku. W okresie walk pod Białołęką i Grochowem publicznie zarzucił Krukowieckiemu zdradę i omal nie zginął od jego kuli. Ranny ciężko pod Ostrołęką, dostał się do niewoli i był więziony podobno najpierw w fortecy bobrujskiej, później wywieziony do Wiatki. Zwolniony jako obcy poddany, o żebraczym kiju czy zarabiając rękoma lub muzyką, dowlókł się do Moskwy, skąd przy pomocy niemieckiego domu handlowego wrócił z końcem grudnia r. 1833 do Warszawy. Za paszportem konsulatu pruskiego przybył do Chociczki, do domu D-ch, Andrzeja i wdowy po Józefie Mikołaju, i zabiegał o prawo pozostania w Poznańskiem. Uzyskał je powołując się, że ma jeszcze krewnych w Bąblinie, Erazma i Tytusa D-ch, i sumę 20.000 zł na hipotece Liskowa i nie będzie dla państwa ciężarem. Żył też odtąd spokojnie u krewnych czy powinowatych, aż w r. 1848, porwany wirem rewolucyjnym, wyznaczony został (23 III) na głównego organizatora siły zbrojnej w pow. obornickim, a później (13 IV) należał do deputacji gwardii narodowej, która w obronie Środy wstawiała się u komendanta nacierających wojsk pruskich, płka H. Brandta. Ten nie mógł zrazu poznać dawnego towarzysza broni, tak się odmienił pod ciosami losu. Ubogo, chociaż czysto przyodziany, szczupły, o karku zgiętym w kabłąk, z siwą brodą, tylko karabelą nadawał sobie nieco marsowy wygląd i w delikatnie zarysowanej twarzy błyszczały oczy niewygasłym jeszcze żarem. W poufnej rozmowie pono wyznawał, że tęsknił już tylko za spokojem i rad by spędził schyłek dni swoich w celi klasztornej. Unosiła go wszakże fala i nie chciał odstąpić rodaków, chociaż dla ich sposobu wojowania nie żywił wielkiego szacunku. Może też starał się powstrzymać kosynierów od beznadziejnego uderzenia na Oborniki przez most warciański, gdy rankiem 5 V padł od kuli zasadzonej piechoty pruskiej. Na grobie jego w Bąblinie wzniesiono obelisk.

Z rkp. B. Rapp. 585: Pamiętnik Mikołaja D-go (Lw. 1875, P. 1886); z Arch. Akt Dawnych w W.: Stany służby i zeznania ogłosił Askenazy w Łukasińskim. W poznańskim arch. wojew.: Acta d. kön. Ober.-Präsidiums d. Pr. Posen betreffend d. poln. Flüchting D. i w Arch. Państwowym w P.: akta hipot. Chociczy; metryki parafii winnogórskiej; Słownik Geogr.; Aus d. Leben des Gen. H. v. Brandt (II wyd.), I 16–7, 20, 30, 58, 64–5, III 103–5; Juncker, Im Polen-Aufruhr (Gotha 1898), 99, 227; Zur Geschichte d. Aufstandes in d. Pr. Posen… vom Kreis-Bürgerausschuss zu Rogasen, P. 1848, 10, 27; Aus d. Posener Lande, 1911, VI 544; »Praca«, P. 1898, nr 17; Mroziński J., Oblężenie i obrona Saragossy, Kr. 1858, 30, 61, 69; Karwowski, Historia, I 493; Szuman H., Luźne kartki, P. 1898, 51; Kieniewicz St., Społeczeństwo wielkopolskie, W. 1935.

Adam M. Skałkowski