INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY
iPSB
  wyszukiwanie zaawansowane
 
  wyszukiwanie proste
 
Biogram Postaci z tego okresu
 Mikołaj Komorowski (z Komorowa Komorowski) h. Korczak      Fragment strony dedykacyjnej książki Abrahama Bzowskiego "Monile gemmevm Divae Virgini Deiparenti sacrvm...", Wenecja 1614 - w zbiorach Biblioteki Narodowej w Warszawie - źródło kopii cyfrowej: POLONA.pl - rubrykacja: PPB.

Mikołaj Komorowski (z Komorowa Komorowski) h. Korczak  

 
 
Biogram został opublikowany w latach 1967-1968 w XIII tomie Polskiego Słownika Biograficznego.
 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 

Komorowski Mikołaj z Komorowa h. Korczak (1578–1633), hrabia na Liptowie i Orawie, starosta oświęcimski i nowotarski. Był najstarszym synem Krzysztofa, kasztelana sandeckiego, i drugiej jego żony Anny Płazianki, starościanki lubaczowskiej (zm. 1591), bratem Aleksandra i Piotra. K. studiował w katolickim uniwersytecie w Ingolsztadzie, wpisując się wraz z bratem Piotrem na semestr zimowy 9 I 1592 r.; w t. r. dedykował K-emu swe dzieło Andreas Goppelzrieder, kiedy tam K. «in album sodalium relatus est». W r. 1598 otrzymał K. starostwo oświęcimskie, dzierżone przez niego do r. 1616, w którym przekazał je swemu bratu Piotrowi. Od r. 1602 trzymał też starostwo niegrodowe barwałdzkie, przekazane w r. 1628 wraz z Zakrzewiem, Gołuchowicami i in. dobrami synowi Krzysztofowi. Nadto miał starostwo rabsztyńskie, a 26 VI 1624 r. dostał dożywotnio starostwo nowotarskie, odłączone od dóbr stołowych królewskich ze szkodą wielkorządcy krakowskiego Stanisława Witowskiego, o co wynikły spory zaraz u progu rządów K-ego na Podhalu. Z tymże Witowskim toczyła się też zacięta walka o prawo do kopalń podhalańskich, które król pozostawił w rękach wielkorządcy. K. był ostatnim dziedzicem «państwa żywieckiego i łodygowskiego» w Małopolsce, otrzymanego po ojcu zmarłym w r. 1608. O schedę ojcowską wynikła walka między K-m a braćmi: Piotrem, dziedzicem «państwa suskiego», i Aleksandrem, spadkobiercą «państwa ślemieńskiego»; ślady tej walki – szańce na górze Koniuszce koło Rychwałdu – widział jeszcze w XVIII w. dziejopis żywiecki A. Komoniecki. W dobrach swych K. gospodarował intensywnie, stosując niezwykły ucisk chłopów. Jeszcze ze swym ojcem kupił w r. 1599 kilkanaście łanów od mieszczan żywieckich, by założyć na nich folwark zamkowy (obszarski). Spędził chłopów ze wsi Sporysz, odebrał im urodzajne ziemie, a oddał jałowe. W latach następnych, podobnie kosztem ziem chłopskich, stworzył folwarki: starożywiecki, jeleśnieński, wieprzski, a w l. 1619–22 lipowski w Węgierskiej Górce i w Łękach. Z początku zajmował się swym miastem Żywcem, zapewne nie bezinteresownie, i w r. 1597 nadał szewcom żywieckim przywilej cechowy, w r. n. piekarzom, w 1604 sukiennikom i czapnikom, w 1607 rzeźnikom, a w 1612 kowalom.

Chciwy i rozrzutny, dawał się mocno we znaki poddanym i sąsiadom. W r. 1609 stoczył formalną bitwę koło Kęt ze starostą zatorskim Podlaskim, chcąc mu zabrać pewne wsie do jego starostwa należące, a w r. 1612 usiłował najechać woj. krakowskiego Mikołaja Zebrzydowskiego w Kalwarii. Miał też K. zatargi z Jerzym Thurzonem, panem Orawy, o zbiegłych poddanych, zwłaszcza w l. 1616–20. W r. 1618 napadł K. na Orawę i uprowadził mieszkańców pogranicza, a przybyłych z Orawy do Żywca uwięził. Spowodowało to napady strażników orawskich na wsie K-ego. Dopiero dekret królewski pogodził zwaśnionych. W r. 1623 zajechali dobra K-ego Rylscy i obiegli Żywiec, chcąc wymusić wykonanie wyroku za nie spłacany przez K-ego dług. Ze Stanisławem Skarbkiem Czelatyckim wynikł w l. 1625 i 1630/1 proces o utrudnianie lokowania wsi Abdank. Miał również K. na sumieniu zwyczajne gwałty i rabunki. Doprowadził do zatargów z klerem. W l. 1627–30 procesował się o dziesięciny z opatem cystersów w Szczyrzycu Stanisławem Drohojowskim. Za zabranie z kościoła żywieckiego kosztownych szat i naczyń liturgicznych wpadł w konflikt z proboszczem Wojciechem Gagatkowskim. To znów zabrał dzwon z kościoła lipnickiego. K. wypędzał księży z Nowego Targu i ze wsi podhalańskich (np. w Szaflarach), odbierając im majątki oraz inwentarz, zamykał kościoły. Dla zdobycia pieniędzy nie wahał się napadać na zagranicznych kupców. W celu zaspokojenia licznych pretensji (zaciągał bowiem długi u szlachty, a nawet u zamożnych chłopów) bił fałszywą monetę i zasypywał nią okolicę. Wyrokiem trybunału osadzony w więzieniu, zbiegł podstępem i pozbył się świadków, każąc po prostu zabić swych mincarzy.

Krzywdzące i uciążliwe rządy K-ego w starostwie nowotarskim spowodowały wyjątkowo silny i zorganizowany opór chłopów. Spór rozgorzał od chwili przejęcia starostwa przez K-ego i zakończył się dopiero z jego śmiercią. K. zmuszał sołtysów do płacenia hiberny na równi z gromadami, pozbawiał ich prawa sądowniczego, odbierał młyny, karczmy i lasy, prześladował organizatorów i przywódców oporu, zmuszał chłopów do korzystania ze starościńskiej karczmy i młynów, wymagał robót browarnych i innych, nie przewidzianych w dekretach, nawet w dnie świąteczne, bił opornych, zwiększał ciężary feudalne, siłą osiedlał pasterzy wołoskich, by pociągać ich do świadczeń, odbierał chłopom lepsze pola. Nie wahał się więzić, a nawet torturować chłopów. Zrazu od r. 1625 walka toczyła się na drodze legalnej prawno-sądowej, przed królewskimi komisarzami przysyłanymi przez sąd referendarski, którzy nieraz wydawali nawet przychylne dla chłopów wyroki. Z czasem chłopi zaczęli zbiegać na Orawę i na Śląsk, przystawać do zbójników i napadać na folwarki oraz urzędników dworskich. W listopadzie 1630 r. sprzysięgli się i wystąpili zbrojnie z bębnami i sztandarami, wojskowo zorganizowani, paląc młyny i karczmy, niszcząc plony, urządzając zasadzki na K-ego i jego ludzi. Zagrozili w r. 1631 nawet Nowemu Targowi, gdzie chcieli zniszczyć krzywdzące ich przywileje, inwentarze i inne dokumenty. Było to formalne powstanie. Wyprawa chłopska nie udała się, gdyż mieszczanie nowotarscy dochowali wierności K-emu i odparli chłopów, ale K. musiał opuścić starostwo, a chłopi ogłosili bliżej nie określoną Rzeczpospolitą Nowotarską. K. był zmuszony zawezwać w maju 1631 r. pomocy regularnego wojska w sile 4 chorągwi z działami. Stoczona bitwa zakończyła się zwycięstwem wojska. Do śmierci starosty trwał jednak opór chłopów, którzy ogłosili: «pana starosty za pana mieć nie chcemy i wolemy się wszyscy dać pozabijać, niżeli go za pana mieć i do starostwa go nie puściemy, bo już nie wierzemy temu szalbierzowi…».

Przyciśnięty długami sprzedał K. w r. 1618 klucz łodygowicki swemu dworzaninowi Krzysztofowi Rorawskiemu za 60 000 zł; ten z obawy przed rozruchami chłopskimi odprzedał z kolei te dobra kasztelanowi krakowskiemu Jerzemu Zbaraskiemu. Resztę włości żywieckiej oddał K. w r. 1624 w zastaw królowej Konstancji za 600 000 zł, jako porękę otrzymując wtedy starostwo nowotarskie. Sprawa ta wywołała protesty na sejmikach i sejmach, bo członkom rodziny królewskiej nie było wolno nabywać dóbr ziemskich w kraju. Sejm 1631 r. uznał to kupno za nieważne i zezwolił na wykupno Żywca przez każdego szlachcica. Po królowej przejął Żywiec królewicz Karol Ferdynand Waza. Kupił te dobra Jan Wielopolski dopiero w r. 1675. Zygmunt III używał K-ego jako swego posła do sejmiku zatorskiego, K. posłował też na sejmy 1613 i 1627 r., był deputatem z księstwa oświęcimskiego na Trybunał Radomski oraz komisarzem do rozgraniczenia z Węgrami. Liczni panegirzyści polscy i obcy (zob. Estreicher) uczcili pamięć K-ego, dedykując mu dzieła religijne, matematyczne i wiersze. K. ożenił się 26 XI 1612 r. z Anną z Mirowa Myszkowską, córką margrabiego Zygmunta Gonzagi, marszałka w. kor. Po żonie przejął różne królewszczyzny w księstwie zatorskim, które odstąpił synowi Krzysztofowi. Anna zmarła 1 VIII 1621 r. Dn. 2 X 1633 r. na swym wójtostwie we wsi Mikołaj koło Wadowic zmarł K. «mizernie, lecz pobożnie». Pochowany w kościele Kanoników Regularnych w Suchej przez brata Piotra, który kazał zmarłemu wmurować epitafium na czarnym marmurze. K. pozostawił syna Krzysztofa, starostę oświęcimskiego, oraz dwie córki: Zofię, za Pawłem Gierałtowskim, i Elżbietę (inne dzieci zmarły w niemowlęctwie).

 

Estreicher, XIII 496, XIV 518, XVI 130, 235, XXI 377, XXVI 53, XXXIII 264, XXXIV 17; Boniecki; Dworzaczek, Genealogia; Niesiecki; Uruski; Żychliński; – Broda J., Gospodarka leśna w dobrach żywieckich do końca XVII w., W. 1956 s. 15–7, 28, 77–8, 182; Burszta J., Wieś i karczma, W. 1950 s. 40, 43–4, 96–7; Długopolski E., Rządy M. K-ego na Podhalu, „Pam. Tow. Tatrzańskiego” R. 32: 1911 s. 35–69; Jaszczołt A., Walka ludu podhalańskiego z uciskiem feudalnym, 1625–1633, W. 1959; Ochmański W., Zbójnictwo góralskie, W. 1950 s. 35–50; Przyboś A., Powstanie chłopskie w starostwie lanckorońskim i nowotarskim w r. 1670, Kr. 1953; Rafacz J., Dzieje i ustrój Podhala Nowotarskiego za czasów dawnej Rzeczypospolitej Pol., W. 1935; Semkowicz W., Rola Żywiecczyzny w osadnictwie Orawy, „Ziemia” R. 26: 1936; Stanek J., Z dziejów ziemi oświęcimskiej, Kr. 1959; Szczotka S., Powstanie chłopskie pod wodzą Kostki Napierskiego, W. 1951 s. 29–41; tenże, Walka chłopów o wymiar sprawiedliwości, W. 1950 s. 24–61; tenże, Z dziejów chłopów polskich, W. 1951 s. 48–54; Trzyna E., Położenie ludności wiejskiej w królewszczyznach województwa krakowskiego w XVII w., Wr. 1963; – Akta sejmikowe woj. krak., I, II; Akta sejmikowe woj. pozn., I; Komoniecki A., Dziejopis żywiecki, Wyd. S. Szczotka, Żywiec 1937 I 113, 128, 132, 133, 136, 138–47, 150–7, 159, 160, 162, 163, 178, 179, 182, 184, 185; Księgi sądowe wiejskie, Wyd. B. Ulanowski, Kr. 1921 II 569–612, Starod. Prawa Pol. Pomn., XII; Materiały do dziejów m. Żywca od XV do XVIII w., Wyd. F. Lenczowski, Kr. 1957; Materiały do powstania Kostki Napierskiego 1651 r., Wyd. A. Przyboś, Wr. 1951; Polacy na studiach w Ingolsztacie…, Wyd. P. Czaplewski, P. 1914 s. 32, 78; Vol. leg., III 543, 550, 614, 667–8; Zbiór aktów do historii ustroju sądów prawa polskiego i kancelarii sądowych województwa krakowskiego z wieku XVI–XVIII, Wyd. S. Kutrzeba, Arch. Kom. Prawn., Kr. 1909 VIII cz. 2 s. 95–6; – Arch. Państw. w Kr.: Castr. Rel., t. 50–55, 57, 849, Castr. Sand., t. 116–119, 163, 182, Castr. Osv., t. 67, 103, Varia, t. 83, Acta Offic., t. 62.

Adam Przyboś

 

 
 

Chmura tagów

 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.

Media

 
 
     
Mecenas
 
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.
Informację o realizacji Rozporządzenia o Ochronie Danych Osobowych (RODO) przez FINA znajdziesz tutaj.