Piotr (zm. 1240), biskup płocki. Długosz zaliczył go do rodu Półkoziców. Najprawdopodobniej P. jest identyczny z Piotrem, kanonikiem płockim, występującym na liście świadków w r. 1207; jego kariera kościelna przypadałaby zatem na początek rządów księcia mazowieckiego Konrada I w Płocku. P-a można również identyfikować z Piotrem, podkanclerzym Konrada I, występującym ok. r. 1216; był on następcą Wilhelma (1206), późniejszego dziekana kapituły płockiej. W latach dwudziestych XIII w. P. nie występuje w zachowanych źródłach, najpewniej odszedł z kancelarii książęcej (w r. 1221 urząd podkanclerzego sprawował kapelan Konrada Grzegorz). Być może P. awansował wówczas do grona prałatów kapituły płockiej (obejmując kustodię lub kantorię, których ówczesnej obsady nie znamy). Jest dosyć prawdopodobne, że wchodził także w skład kapituły włocławskiej; wówczas może być identyfikowany z archidiakonem włocławskim Piotrem, występującym w r. 1215.
P. został po śmierci bpa Guntera (7 III 1232) biskupem płockim z wyboru kapituły, przy niewątpliwym poparciu Konrada I mazowieckiego. Konsekracja P-a i jego ingres do katedry płockiej miały miejsce zapewne po konsekracji nowego arcbpa gnieźnieńskiego Pełki, a więc w drugiej połowie 1232 r. lub na początku 1233 r. W odróżnieniu od swego poprzednika (Guntera) P. ściśle współpracował z Konradem i jego synami. Wkrótce po objęciu władzy w kościele płockim uczestniczył wraz z nimi w wiecu, na którym uregulowano zatarg majątkowy pomiędzy biskupstwem włocławskim a m. in. żoną Konrada I, księżną Agafią. W połowie 1233 r. P. uczestniczył w synodzie prowincjonalnym w Sieradzu, zwołanym przez arcbpa Pełkę. W r. n. Konrad ufundował w Płocku klasztor Dominikanów (wg Długosza); wolno domyślać się, że nastąpiło to przy współpracy P-a, który pozyskał w owym konwencie cennych współpracowników przy reformie pracy duszpasterskiej kościoła płockiego. Najpewniej P. dokonał konsekracji kościoła klasztornego p. w. św. Dominika (wkrótce po kanonizacji, tj. po 3 VII 1234). W działalności politycznej biskupa zwraca uwagę wiec Konrada, jego synów oraz możnych w połowie 1236 r. w Dankowie, na którym ustalono rozgraniczenie na obszarze ziemi dobrzyńskiej dzielnic książąt Bolesława mazowieckiego i Kazimierza kujawskiego; P. i kujawski bp Michał byli czołowymi gwarantami owego układu. W r. 1237 P. został upoważniony przez papieża do rozpatrzenia sporów pomiędzy Władysławem Odonicem a Henrykiem Brodatym. Konflikt ten przerwał wkrótce zgon Henryka Brodatego. Pod koniec 1238 r. P. stanął na czele sądu polubownego, złożonego głównie z duchownych płockich, dla rozpatrzenia ostrego sporu pomiędzy księciem gdańskim Świętopełkiem a bpem kujawskim Michałem o dziesięciny i złupienie dóbr kościelnych. Kompromisowy wyrok, nakazujący zwrot jedynie części zagarniętego mienia, doprowadził do uśmierzenia konfliktu i odwołania ekskomuniki rzuconej przez bpa Michała.
Zgodnie z narastającymi potrzebami reform, na prośbę Konrada i jego synów P. zaakceptował w r. 1237 przebudowę ustrojową i przestrzenną książęcego miasta Płocka, którego nieliczna grupa zamożnych obywateli o statusie wolnych gości uzyskała 5 lat wolnizny, prawo do prowadzenia 15 tabern oraz przywileje przysługujące rycerstwu mazowieckiemu. Aprobując swoim dokumentem nowy ustrój miasta biskup zastrzegł jednak, że nie może on naruszyć własności kościelnej w Płocku. Niewątpliwie w celu wzmocnienia pozycji książąt Konrada I i Bolesława w toczonym w l. 1239–40 sporze z Krzyżakami o przynależność ziemi lubawskiej P. zgodził się (najprawdopodobniej w r. 1239) na antydatowanie na r. 1229 książęcego nadania dla biskupstwa grodu Świecie nad Drwęcą i kilkunastu przynależnych doń osad. Nadanie to wystawione na imię P-a było najprawdopodobniej rekompensatą za biskupią kasztelanię z ośrodkiem w Świecku na Mazowszu wschodnim, zniszczoną przez najazdy jaćwieskie; większa część terytorium tej kasztelanii przeszła wówczas w posiadanie książęce. P. żył jeszcze w r. 1239, gdy magister Jan Czapla, scholastyk płocki oraz włocławski, długoletni współpracownik Konrada I, był torturowany i powieszony z rozkazu księcia (prawdopodobnie w kwietniu lub najpóźniej maju t. r.). P. oraz kapituła płocka, podobnie jak bp Michał wraz z kapitułą włocławską, uchylili się od samodzielnego wystąpienia przeciw Konradowi. Arcbp Pełka rzucił natomiast ekskomunikę na Konrada, zmuszając go do ustępstw w postaci znacznego rozszerzenia immunitetu dóbr kościoła gnieźnieńskiego, płockiego i włocławskiego (połowa czerwca 1239). Przywileje Konrada i jego syna Bolesława dotyczące biskupstwa płockiego zachowały się w postaci skażonej późniejszymi interpolacjami, a nawet przeróbkami. P. zmarł najprawdopodobniej przed połową 1240 r. Jego następca, Andrzej I, bp płocki, jest znany od września 1240. P. – wg Długosza – zwany był Romanus. Przekaz Długosza, korzystającego z późnośredniowiecznej tradycji płockiej o śmierci P-a po sześciu latach rządów (w r. 1238), należy uznać za mylny.
Buczek K., Sprawa lokacji miasta Płocka, „Kwart. Hist.” R. 74: 1967 nr 4 s. 1013–29; Kuczyński S. K., Pieczęcie książąt mazowieckich, Wr. 1978 s. 275, 282, 286; Kuhn W., Die Entstehung der deutschrechtlichen Stadt Płock, „Zeitschr. für Ostforschung” Jg. 13: 1964 s. 1–30; Nowowiejski A. J., Płock, Wyd. 2., Płock 1930 s. 41; Rutkowska-Płachcińska A., Gmina miejska w początkach XIII w. w Polsce, w: Wieki średnie – Medium aevum, Prace ofiarowane T. Manteufflowi, W. 1962 s. 143–50; Trawkowski S., Taberny płockie na przełomie XI i XII wieku, „Przegi. Hist.” R. 53: 1962 s. 731–3; Żebrowski T., Zarys dziejów dziecezji płockiej, Płock 1976 s. 32–3; – Kod. maz. (Lubomirskiego), nr 5, 11, 13, 14; Kod. maz. (Kochanowskiego), nr 169, 183, 189, 327, 358, 361, 362, 379, 384; Długosz, Annales, liber 6 s. 261, 264, 271, 276, 283, 286–7, 289–91; Dok. kuj. i maz.; Mon. Pol. Hist., VI 604–5; Mon. Pol. Vat. III nr 39; Nakielski S., Miechovia sive promptuarium antiquitatum monasterii Miechoviensis, Cracoviae 1634 s. 154; Schlesisches Urkundenbuch, Bd II., Hrsg. v. W. Irgang, Graz 1977; Zbiór dok. m. Płocka, I nr 5.
Kazimierz Pacuski