Sosnowski Platon, krypt. P.S. (1799–1827), duchowny unicki, profesor teologii Uniw. Wil. Ur. 31 XII w Kleszczelach na Podlasiu, był synem miejscowego proboszcza unickiego, Antoniego (zob.), i Julianny z Dybowskich, starszym bratem Arystarcha (zob.).

Naukę szkolną odebrał S. najpierw w Kleszczelach, a następnie w gimnazjum białostockim; był uzdolnionym uczniem, niektóre jego wierszowane ćwiczenia szkolne wydrukowane zostały w „Tygodniku Wileńskim” (T. 2–3: 1816–17). Dn. 6 (lub 13 wg Bielińskiego) X 1817 podjął dalszą naukę w katolickim Seminarium Głównym, kształcącym kandydatów do stanu duchownego pod kontrolą Uniw. Wil. Nieufnie traktowane przez biskupów i zwalczane przez zakony (głównie – bazylianów), popierane było przez diecezjalne duchowieństwo unickie; w Radzie Seminarium zasiadał ojciec S-ego. Słuchał tam S. wykładów z zakresu teologii dogmatycznej Antoniego Kłągiewicza i Jana Kantego Chodaniego, prowadzonych w duchu józefinizmu, i obracał się w środowisku synów księżowskich (m. in. Józefa Siemaszki, Bazylego Łużyńskiego, Antoniego Zubki, Placyda Jankowskiego), wśród których dojrzewała myśl o odłączeniu się od Kościoła katolickiego. Dn. 25 VI 1819 uzyskał stopień kandydata teologii, a 20 VI 1821 – magistra. Ponieważ władze diecezjalne, pozostające w rękach bazylianów, nie chciały mu przydzielić parafii, wstrzymał się z przyjęciem święceń kapłańskich i spędził rok w rodzinnych Kleszczelach, gdzie okazjonalnie prowadził misje ludowe. W r. 1822 powrócił do Seminarium Głównego i przygotował dwie rozprawy: Theologico-hermeneutica disquisitio de summo hermeneuticae sacrae principio oraz Historico-canonica disqusitio de praecipuis differentiis inter disciplinam Ecclesiae Graecae et Latinae, na podstawie których 24 VI 1823 otrzymał tytuł doktora teologii i prawa kościelnego. Gdy t.r. spór pomiędzy duchowieństwem brzeskim a bazylianami został upubliczniony w artykule bazylianina Tadeusza Majewskiego, na łamach wileńskich „Dziejów Dobroczynności Krajowej i Zagranicznej”, wziął S. na siebie zadanie obrony racji «rodziny żyrowickiej» – grupy spowinowaconych ze sobą ambitnych prałatów unickich (w tym swego ojca), skupionych wokół rezydującego w Żyrowicach oficjała kapituły brzeskiej, Antoniego Tupalskiego. W tym samym czasopiśmie ogłosił polemiczne Uwagi nad artykułem o hierarchii Kościoła Ruskiego z Rzymskim zjednoczonego (1823 III 436–8, IV 222–31, 324–33, V 469–88, 550–61), błyskotliwie rozprawiając się z tezami przeciwnika i dowodząc historyczności kapituł w diecezjach unickich. Temu celowi służyły i inne rozprawki S-ego ogłoszone tamże, m.in. Przywilej Zygmunta III dany ruskiemu duchowieństwu (1823 III 164–9). Zaangażował się też wraz z Siemaszką, wówczas asesorem w petersburskim Kolegium Duchownym, w obronę Seminarium Głównego przed próbami likwidacji.

Kolejny r. akad. 1823/4 chciał S. spędzić w Seminarium i odbyć studia w zakresie języków orientalnych, lecz z inicjatywy regensa Mamerta Herburta został mianowany jego prefektem od października 1823. Równocześnie, w związku ze śmiercią Chodaniego (19 VII), władze Uniw. Wil. powołały go, mimo młodego wieku, na zastępcę profesora teologii pastoralnej z pensją 400 rbs. rocznie. Przy tej okazji rektor Józef Twardowski wystawił mu w liście do kuratora Adama Czartoryskiego bardzo pochlebną ocenę: «uczony gruntownie w językach orientalnych, w naukach teologicznych, a do tego wymowę ma piękną, konduitę zaś wzorową». Wygłoszony 1 X t.r. wykład inauguracyjny wydał S. drukiem pt. Rzecz przy rozpoczęciu publicznej lekcji teologii moralnej… w „Dziejach Dobroczynności…” (1824 IV 9–24). Przygotowując dalsze wykłady kursowe, uporządkował i opublikował rękopis Chodaniego „Teologia pasterska według X. Fr. Giftschütza…” (Wil. 1824). W atmosferze podejrzliwości po procesie filaretów, wydanie to stało się podstawą oskarżenia wileńskich teologów uniwersyteckich w Min. Oświaty przez kuratora okręgu naukowego kazańskiego, L. Magnickiego o szerzenie zasad niebezpiecznych dla religii i państwa. Przed negatywnymi skutkami tego donosu wybroniła S-ego i całą sekcję teologiczną zręczna replika Kłągiewicza. Wykłady z teologii moralnej prowadził S. w oparciu o notatki Chodaniego i pracę F. Pollaschka, „Moralis Christiana”. Oprócz tego pracował nad historią Kościoła wschodniego w Rzeczypospolitej. W tym czasie zawarł małżeństwo z Teofilą Tupalską, jedną z pięciu córek oficjała, przez co jeszcze ściślej związał się z jego grupą. Zaraz potem w czerwcu 1824 otrzymał święcenia duchowne z rąk bpa brzeskiego Leona Jaworowskiego, dn. 30 IX zrezygnował z prefektury i w r.n. objął probostwo w Koreliczach (pow. nowogródzki). Dał się też S. poznać jako utalentowany kaznodzieja; wysoką ocenę w tym zakresie wystawił mu Jan Śniadecki. Udzielał S. porad homiletycznych studentom, drukiem ukazały się trzy jego homilie: Kazanie o tajemnicach religii chrześcijańskiej… (Wil. 1825), Kazanie o obowiązkach oświecenia się i Kazanie o próżności świata (w: „Kazania w czasie jubileuszu w kościele św. Jana […] miane…”, Wil. 1826) oraz Kazanie o pokucie i jej odwlekaniu (w: „Zbiór niektórych kazań…”, Wil. 1826). Po przedstawieniu pism konkursowych, tj. łacińskiej rozprawy o przykazaniu miłości Boga i bliźnich w pismach moralistów katolickich, bibliografii polskich prac ascetycznych i dzieła o «chrześcijańskich obowiązkach ku bliźnim», został po 1 IX 1826 mianowany profesorem teologii moralnej i pastoralnej. Zaraz potem zapadł na gruźlicę o gwałtownym przebiegu i zmarł 4 X 1827 w Wilnie. Po uroczystym i tłumnym pogrzebie z udziałem sufragana wileńskiego Adriana Hołowni i społeczności uniwersyteckiej, pochowany został tamże na cmentarzu Misjonarzy (na Rossie). Był S. «wzrostu miernego, twarzy pociągłej i bladej, budowy suchej, oczy miał modre i pełne wyrazu» (M. Bobrowski). Pozostawił pamięć świetnego wykładowcy («deklamował swe lekcje»), posługującego się «czystym językiem polskim» (P. Jankowski).

Z małżeństwa z Teofilą z Tupalskich miał S. córkę Helenę, zmarłą jeszcze za jego życia, i syna Andrzeja, urodzonego dwa miesiące przed jego śmiercią, a zmarłego cztery miesiące po niej. Wdowa zamieszkała w Żyrowicach; w powieści z kluczem pt. „Krynice” (Wil. 1853) Placyda Jankowskiego (szwagra S-ego, zob.), opisującej tamtejsze środowisko w l. czterdziestych, występuje jako «starsza córka prezesa».

Enc. Kośc.; Enc. Org. (L. Rogalski); Podr. Enc. Kośc. (J. M. Giżycki); Janowski, Słown. bio-bibliogr. Uniw. Wil.; Słown. pol. teologów katol., IV (H. E. Wyczawski, bibliogr.); Jackiewicz M., Wileńska Rossa. Przewodnik po cmentarzu, Olsztyn 1993; Lipski J., Archiwum Kuratorii Wileńskiej Ks. Ad. Czartoryskiego, Kr. 1926; – Bieliński, Uniw. Wil.; Bobrovskij P. O., Russkaja greko-unjatskaja cerkov’ v carstvovane imperatora Aleksandra I, Pet. 1890; Bobrowski M., Nekrolog księdza Platona Sosnowskiego, Wil. 1828; Charkiewicz W., Placyd Jankowski (John of Dycalp). Życie i twórczość, Wil. 1928; tenże, Zmierzch unii kościelnej na Litwie i Białorusi, Słonim 1929; Janowski L., Lata uniwersyteckie Słowackiego, „Muzeum” R. 25: 1909 dod. 4 s. 32–3, 40; tenże, W promieniach Wilna i Krzemieńca, Wil. 1923; [Kirkor A. H.] Jan ze Śliwina, Przechadzki po Wilnie i jego okolicach, Wil. 1858 s. 249–50; Symon F. A., De catholica facultate theologica in Universitate litterarum olim Vilnensi, w: Academia Caesarea Romano-Catholico Ecclesiastica Petropolitana, Anno academico 1888–1893, Petropoli 1888; Worotyński W., Seminarium Główne w Wilnie. Drugi okres dziejów i zniesienie (1816–1833), Wil. 1938; Žukovič P., O professorach bogoslavskago Vil’enskago universiteta v nastojaščem stoletji, „Christijanskoe čtenie” 1888 nr 3–4; – Archiwum Filomatów. Listy z zesłania, [Wyd.] Z. Sudolski przy współpracy M. Grzebień, W. 1997 I; Czartoryski A., Twardowski J., Korespondnecja 1822–4, [Wyd.] J. Ogończyk, „Roczniki Tow. Przyj. Nauk. Pozn.” T. 26: 1900 s. 333; Dobszewicz T., Wspomnienia z czasów, które przeżyłem, Kr. 1883 s. 93; [Jankowski P.], Wspomnienia szkolne i uniwersyteckie Johna of Dycalp, „Kłosy” T. 38: 1884 s. 984; Jundziłł S., Pamiętniki, Wyd. A. M. Kurpiel, Kr. 1905; Materialy k istorii Russkoj greko-uniatskoj cerkvi, [Wyd.] P. O. Bobrovskij, S.-Pet. 1891 s. 7–8, 10, 15–17, 19, 25–6, 29, 38, 45, 69; – „Litovskija eparchijal’nyja vedomosti” R. 27: 1889 s. 392, 428– 30, 435–6, R. 28: 1890 s. 21, R. 29: 1981 s. 64, 66, 70, 72; – B. Czart.: sygn. 6388, 6396 k. 1034 (opinia J. Śniadeckiego o S-m); B. Narod.: sygn. BOZ 185 s. 107 (5 kazań S-ego z r. 1827).

Andrzej A. Zięba