Targowski Samuel h. Rogala (ok. 1574 – 1633), sekretarz królewski, dyplomata, twórca fundacji wykupu jeńców, ksiądz.
Był synem Jakuba (zm. przed 1579), prawdopodobnie właściciela cząstki wsi Kaczlino (obecnie Kaczlin) w pow. poznańskim, który w r. 1574 zajmował się spławem i sprzedażą zboża z dóbr biskupstwa poznańskiego oraz zakupem artykułów spożywczych dla dworu biskupiego. Matka T-ego, Katarzyna z Wierzchaczewskich (ok. 1557 – 8 II 1617), po owdowieniu wyszła za Krzysztofa Rosnowskiego. T. miał brata Jakuba i prawdopodobnie siostrę (zm. przed 1610).
Dn. 8 V 1593 wpisał się T. na Uniw. Krak., wnosząc 3 gr opłaty immatrykulacyjnej. W r. 1598 skwitował przed urzędem grodzkim poznańskim swą matkę, wówczas już żonę Rosnowskiego, z wszystkich dóbr ruchomych i nieruchomych. Najpóźniej wiosną 1605 został pisarzem w kancelarii kor.; stanowisko to zawdzięczał zapewne bp. warmińskiemu Szymonowi Rudnickiemu, któremu następnie wysyłał informacje o życiu dworu królewskiego i aktualnych wydarzeniach politycznych, a także prosił go o przyjęcie siostrzeńca na dwór biskupi. Po rozpoczęciu w r. 1609 wojny z Moskwą przebywał w obozie króla Zygmunta III pod oblężonym Smoleńskiem. W r. 1611 lub 1612 awansował na sekretarza królewskiego; z tytułem tym wystąpił już 29 IV 1612, kiedy muzyk królewski Antonius Petard ustanowił go swym plenipotentem, ale przysięgę «super officium secretarii» złożył T. dopiero 11 VII 1613. W maju t.r. z polecenia króla przeprowadził dochodzenie w sprawie napadu dokonanego 28 II przez konfederatów z roty Jana Cieklińskiego na ratusz poznański z powodu zalegania przez miasto z zapłatą kontrybucji i spowodowanego nim tumultu, podczas którego mieszczanie zabili kilku żołnierzy. Na prośbę Rudnickiego i z polecenia monarchy udał się do skonfederowanych oddziałów wojskowych, które wracając spod Smoleńska wkroczyły w kwietniu 1613 do Prus. Następnie wyjechał do Brześcia Lit., by urzędującym tam komisarzom do wypłaty zaległego żołdu, którzy zgodzili się wypłacić konfederatom z pułku star. uświackiego Jana Piotra Sapiehy osiem ćwierci żołdu (988 644 złp.), przekazać wyrazy niezadowolenia króla i senatorów z tego powodu.
Na mocy decyzji konwokacji senatorów z początku sierpnia 1614, T. wyruszył do Turcji w celu załagodzenia konfliktu, wywołanego rywalizacją o zwierzchnictwo nad Mołdawią, «chadzkami» Kozaków zaporoskich na porty czarnomorskie, powodującymi odwetowe wyprawy floty tureckiej pod Oczaków, ponadto najazdem beglerbega Rumelii Ahmeda baszy na pograniczne województwa Rzpltej. Po drodze T. spotkał się pod koniec października w Barze z hetmanem polnym kor. Stanisławem Żółkiewskim, który przydał mu dla bezpieczeństwa czausza Nurycza, wysłanego przez Ahmeda do Rzpltej z listami, a jako pomoc w wyjaśnieniu Turkom trudności z pohamowaniem kozackich napadów dał mu «typum zmalowany» (zapewne szkicową mapę) terenów zamieszkałych przez Zaporożców. Poselstwo nie spotkało się w Stambule z życzliwym przyjęciem; Porta ze względu na trwającą wojnę z Persją przewlekała rozmowy, a tymczasem na rozkaz sułtana Tatarzy Dewlet Gereja przeprowadzili w lutym 1615 kolejny najazd na Podole. Prawdopodobnie dopiero na początku marca T. uzyskał audiencję w Dywanie, ale zabiegi o wspólne wyznaczenie (zgodnie z wcześniejszymi układami) przyjaznego Rzpltej hospodara mołdawskiego zakończyły się niepowodzeniem; T. nie zdołał także doprowadzić do uwolnienia polskich niewolników ani do zwolnienia kupców z Rzpltej z dodatkowych opłat celnych.
W październiku 1619 przeprowadził T. w Poznaniu lustrację dzielnicy żydowskiej i innych domów zamieszkałych przez Żydów. Posłował od króla Zygmunta III na sejmik generalny stanów Prus Królewskich, obradujący 8 V 1621 w Toruniu; 25 IX t.r. władca wysłał go do Krakowa dla omówienia obronności miasta wobec zagrożenia «od pogan i ścianej węgierskiej». W dn. 13–18 V 1624 reprezentował monarchę w rokowaniach ze Szwedami w pobliżu Dalen w Inflantach, zakończonych przedłużeniem rozejmu do 11 VI 1625. W 2. poł. r. 1624 podjął się dwóch misji zagranicznych, jednak ich kolejność nie jest znana. W związku z pojmaniem wiosną t.r. w Prusach M. Quadta, wysłanego przez księcia siedmiogrodzkiego Gabora Bethlena do elektora brandenburskiego Jerzego Wilhelma Hohenzollerna dla nawiązania współpracy przeciw Rzpltej, Zygmunt III polecił T-emu udać się do Siedmiogrodu i przestrzec Bethlena przed kontaktami ze Szwecją i Brandenburgią. Poselstwo zapewne nie przyniosło rezultatu; Bethlen kontynuował w l.n. próby nawiązania współpracy z wrogami Rzpltej. Z kolei w instrukcji z 20 VI 1624 król zlecił T-emu podróż do grasujących na pograniczu śląskim lisowczyków z pułku Idziego Kalinowskiego, by nakłonić ich do wydania winnych grabieży i rozjechania się do domów, obiecując w zamian starania o zniesienie wrogich wobec nich konstytucji. Lisowczycy, których T. zastał na pograniczu śląsko-morawskim, przystali na przedstawione warunki, gdy jednak wyznaczony na nowego pułkownika sekretarz królewski Jakub Maksymilian Fredro usiłował objąć dowództwo, nie zastał oddziału na wyznaczonym miejscu.
W styczniu 1627 na prośbę królowej Konstancji przeprowadził T. wspólnie z kustoszem warmińskim Wacławem Kobierzyckim rewizję (wymiar) zniszczonej pożarem Piły, wg której miały powstać domy mieszczańskie, szkoła i inne budynki publiczne i opracował ordynację dla jej mieszkańców, przewidującą m.in. utworzenie poza murami miasta dzielnicy żydowskiej; do jej utworzenia nie doszło z powodu oporu Żydów. Jesienią t.r. przeprowadził z Kobierzyckim lustrację całego star. ujsko-pilskiego, stanowiącego część zabezpieczenia oprawy posagu królowej. Być może w związku z pobytem w Stambule zainteresował się losem polskich jeńców i w r. 1629 ustanowił fundację w celu wykupu szlachty z niewoli muzułmańskiej. Na rzecz fundacji zapisał Nowąwieś pod Poznaniem, którą t.r. zakupił za 12,5 tys. złp. od Wojciecha Bojanowskiego, zastrzegając sobie dożywotnie użytkowanie jej dochodów; następnie miały one pozostawać w dyspozycji podkomorzych poznańskich. Fundację zatwierdził 27 XI sejm warszawski.
W trakcie służby w kancelarii i działalności sekretarskiej T. uzyskał od Zygmunta III liczne nadania i kaduki. Dn. 25 X 1607 otrzymał dwie kamienice w Gnieźnie, 12 I 1608 za zgodą króla przejął od Marcina Borzęckiego i jego syna wieś i wójtostwo Szklary w star. ojcowskim, 22 XII t.r. dostał zgodę na wykup wójtostwa w Nakle (które na mocy przywileju z 18 II 1611 scedował Biskupskiemu), a 8 IV 1609 – kaduk w Pobiedziskach po zmarłym Janie Janowskim. Nadaną mu 13 V 1613 opustoszałą wieś Modłowo (Modła) w woj. kaliskim, scedował 4 VII 1614 woj. łęczyckiemu Adamowi Sędziwojowi Czarnkowskiemu; otrzymał ją ponownie 12 VI 1618, po czym na podstawie przywileju z 18 VI 1620 scedował Stanisławowi Zawadzkiemu. W r. 1614 uzyskał kaduk w Poznaniu po piwowarze Wojciechu Robaszku, 8 I 1618 – wieś Łagiewniki w pow. gnieźnieńskim, 22 V 1623 – karczmy i młyny we wsiach Żelków, Szklary i Wirszów w pow. krakowskim, a 3 II 1626 wieś Długołękę w woj. rawskim, którą na mocy przywileju z 28 V 1631 scedował podkomorzemu dorpackiemu Krzysztofowi Lode. Od r. 1609 pobierał dochody z wójtostwa w Sokolnikach w pow. pyzdrskim (które w r. 1612 scedował Władysławowi Czarnkowskiemu), 22 XII 1614 uzyskał pensję w wysokości 600 fl. rocznie, płatną z dochodów star. przemyskiego, a 11 VII 1620 – pensję 100 fl. z opactwa trzemeskiego. Wspierał zakony (zwłaszcza jezuitów) i pobożne fundacje; w r. 1609 został członkiem Arcybractwa Miłosierdzia przy kościele p. wezw. Świętej Trójcy w Krakowie, a podczas pobytów w tym mieście w r. 1614 i w lipcu 1622 obdarował jałmużną dom Tow. Jezusowego p. wezw. św. Barbary. Poznańskiemu Bractwu Miłosierdzia zapisał w r. 1627 kamienicę przy Starym Rynku w Poznaniu, nabytą w r. 1623 za dług 700 złp. od Jana Szedla młodszego. Kościołowi Jezuitów p. wezw. św. Stanisława Biskupa i Męczennika w Poznaniu podarował w czerwcu 1629 turecki kobierzec z przeznaczeniem na kapę. W północnym ramieniu krużganków klasztoru Dominikanów przy kościele p. wezw. Świętej Trójcy w Krakowie ufundował swej matce epitafium z czerwonego marmuru.
W październiku 1631 odbył T. w klasztorze jezuitów poznańskich rekolekcje. Zapewne wkrótce potem podjął decyzję o zmianie stanu i pod koniec t.r. lub na początku r. 1632 przyjął święcenia duchowne. Dn. 13 II 1632, już jako «venerabilis», został plenipotentem kuchmistrza kor. Piotra Żerońskiego. Po przyjęciu święceń przeszedł na dwór bp. warmińskiego, królewicza Jana Alberta Wazy, i przybył z nim do Krakowa. Prawdopodobnie w czasie sejmu koronacyjnego Władysława IV jako zwierzchnik dworu («praefectus curiae») Jana Alberta, awansowanego 6 II 1633 na biskupstwo krakowskie, podpisał w gronie duchownych protest przeciw ustępstwom na rzecz różnowierców. Zmarł w Krakowie w kwietniu 1633, nie zdążywszy spisać testamentu. Zapewne z tego powodu, wbrew swej woli, nie został pochowany w jednym z krakowskich kościołów jezuickich (św. Barbary lub św. Stefana), a przeznaczone dla jezuitów legaty zostały «rozdrapane».
Nowąwieś przekazał w r. 1653 sejmik średzki pisarzowi ziemskiemu wschowskiemu Mikołajowi Przybyszewskiemu za sumę 10 tys. złp., od której zobowiązał się on płacić corocznie 5% prowizji na wykup szlachty z niewoli muzułmańskiej. Suma ta (500 złp.) mogła wystarczyć w tym czasie na wykup jednego jeńca rocznie, później wskutek spadku wartości pieniądza jej siła nabywcza zmalała. Z fundacji tej korzystano jeszcze w XVIII w.
W r. 2013 imieniem T-ego nazwano ulicę w Pile.
Liber chamorum; Niesiecki; – Byliński J., Dwa sejmy z r. 1613, Wr. 1984; Chodyła Z., Samuel Targowski (ok. 1574 – 1633), sekretarz królewski, dyplomata, twórca fundacji do wykupu jeńców z jasyru, ksiądz, w: Młodsza Europa. Od średniowiecza do współczesności. Prace ofiarowane Prof. Marii Barbarze Piechowiak-Topolskiej w siedemdziesiątą rocznicę urodzin, Red. J. Jurkiewicz i in., Zielona Góra 2008 s. 321–57 (błędnie zidentyfikowany herb T-ego); Constantinov V., Stosunki polsko-mołdawskie za czasów hospodarstwa Stefana Tomszy II (1612–1615), „Saeculum Christianum” T. 21: 2014 s. 116–18; Dybaś B., Fortece Rzeczypospolitej, Tor. 1998; Górecka K., Pobożne matrony i cnotliwe panny. Epitafia jako źródło wiedzy o kobiecie w epoce nowożytnej, W. 2006; Łukaszewicz J., Dzieje kościołów wyznania helweckiego w Litwie, P. 1842 I 201–3; Teller A., Warunki życia i obyczajowość w żydowskiej dzielnicy Poznania w pierwszej połowie XVII wieku, w: Żydzi w Wielkopolsce na przestrzeni dziejów, Red. J. Topolski, K. Modelski, P. 1995 s. 59, 60–1, 63; Usurski M., Jak Samuel Targowski dla królowej Konstancji miasto Piłę wymierzał, „Kron. Wpol.” 2016 nr 1 s. 5–20; Zwierzykowski M., Komisja Skarbowa Poznańska, P. 2003; – Akta sejmikowe woj. pozn., I cz. 1–2; Album Stud. Univ. Crac., III 178; Documente privitoare la istoria României culese din arhivele polone. Secolul al XVII-lea, Ed. I. Corfus Bucureşti 1983; Documente istoria Romanilor, Ed. E. Hurmuzaki, Bucuresci 1884 IV cz. 2 s. 343; Kronika Jezuitów poznańskich (młodsza), Oprac. L. Grzebień, J. Wiesiołowski, P. 2004 I; Piasecki P., Kronika, Kr. 1870 s. 255–6; Prawa, przywileje i statuta m. Kr., II z. 1; Regestra thelonei Vlad.; Starożytności hist. pol., I 177–80, 186–90, 194; Szorc A., Rywalizacja katolików z luteranami o kościół św. Mikołaja w Elblągu 1520–1621, Olsztyn 2002 s. 431; Vol. Const., III vol. 2; Wielewicki, Dziennik, III–V; Žerela do istoriï Ukraïny-Rusy, L’viv 1908 VIII 122–3, 146–9, 152, 155, 158–62, 166, 168; – AGAD: Metryka Kor., t. 151 k. 240v, 259–9v, 326–6v, 347–8, t. 152 k. 109–11v, 169–70, 223v–7v, 283v–4, 283v–4, 293v–6v, 310v–11v, 406–7, 454v–5, 478v–9v, 515–17, 528–30, t. 153 k. 92–2v, 165, 224, 242–2v, 251, 434v–5v, t. 155 k. 84v–5, 216–17, t. 156 k. 19, 113–13v, 127–8v, 302–3, 516v–17, t. 157 k. 79v–81, t. 161 k. 115v–16v, 198v–9, t. 166 k. 206–6v, 230–30v, t. 170 k. 328v–9, t. 173 k. 233v, 429–9v, t. 177 k. 12v–13, t. 178 k. 341v–2, t. 179 k. 224–4v, t. 180 k. 189–9v, Libri Legationum, t. 29 k. 327–8, 335–9, t. 30 k. 64–5, 67v–8, 89v–90, 91; AP w Gd.: sygn. 300. 29/96 k. 113–15v; AP w P.: Akta m. Poznania, I 35 s. 1828–31, I 318 k. 72v, I 396 s. 959, Poznań Gr., T. 39 k. 431, 700–2v, T. 170 k. 1090–9; AP w Tor.: sygn. II, VII, 21. cz. 3 (Recesy Stanów Prus Królewskich) k. 1606–8v; B. Czart.: rkp. 1626 s. 59, 67, 119–21, 151–3, 167–8, 187–8, 229–30, 261, 355–6, 367–71, 419, rkp. 1628 s. 341–2, 531, 617, 657, 721–2, 741–2, 867, rkp. 1630 s. 73–4, 105, 109, 169, 213–15, 267–70, 313, 863, 941–2, 965–6, 973–4, 997–8, 1067–9, 1119–20, 1189–90, 1229–34, 1261, 1287–8; – Internet: Teki Dworzaczka.
Zbigniew Chodyła