Dunikowski Samuel z Orska (ur. ok. 1560, zm. ok. 1620), rotmistrz J. K. M., podstarości przemyski. Pochodził ze śląskiej rodziny Świerczków z Orska, która osiedliwszy się z końcem w. XIV w ziemi przemyskiej i założywszy tam nowe gniazdo rodowe »Orzek« (później Orsko lub Ursko), zmieniła w ciągu XV lub na początku w. XVI swój rodowy herb Świerczek na Abdank i przybrała w tym czasie od wsi Dunikowice (Duńkowice), obecnie Duńkowiczki w powiecie przemyskim, nazwisko Dunikowski (Duńkowski). Tam to urodził się Samuel, jako syn Jana i Ewy z Borowskich. W r. 1593 ożenił się z Zofią Lubieniecką, córką Stanisława i Zofii z Taraszowskich. Brał udział w wojnach moskiewskich Stefana Batorego i w wyprawach Jana Zamojskiego na Wołoszczyznę. W okresie moskiewskich zamieszek z samozwańcami był jednym z najwybitniejszych uczestników wypraw Stanisława Żółkiewskiego na Moskwę i dalszych w niej wypadków, w których odznaczył się niezwykłą odwagą, męstwem i przytomnością umysłu. W r. 1610 wysłany przez króla Zygmunta III z pułkiem usarskim dla osłony drogi do Moskwy, zajął w tym celu miasteczko Carowe Zajmiszcze. Stąd następnie z hufcami S. Żółkiewskiego ruszył przeciw Dymitrowi Szujskiemu i pod Kłuszynem (4 VII) walnie przyczynił się do świetnego zwycięstwa, które utorowało Polsce drogę do Moskwy i zadecydowało o wyborze królewicza Władysława na cara. Do tych, którzy w obozie pod Moskwą podpisali (27 VIII) układ z bojarami, należał również D. Gdy potem (8 X) Moskwa otworzyła bramy Żółkiewskiemu, D. ze swym pułkiem liczącym 700 koni, obsadził część miasta zwaną Biełgorodem. Po wyjeździe Żółkiewskiego był zarazem jednym z trzech członków sądu wojskowego, który niemało przyczynił się do utrzymania wewnętrznego ładu w zajętej stolicy. Zniweczył go wybuch (29 III 1611) groźnego powstania Moskwy. D. otoczony w Biełgorodzie, po całodziennym boju przebił się przez płomienie, w najstraszniejszych warunkach do drugiej części wewnętrznego miasta, do Kitajgrodu. Stąd nazajutrz wypadłszy na oddziały »opołczenja« ks. Pożarskiego, rozbił je w puch. Następnie obsadził swym pułkiem Kreml i tu wśród bardzo ciężkich okoliczności, głodując wytrzymywał pamiętne oblężenie, które dnia 7 listopada 1612 miało się skończyć tragedią. D. wcześniej, bo 19 marca tegoż roku wyszedł razem ze skonfederowaną załogą do Polski.
W r. 1613 wziął od króla w dożywocie wieś Wrocankę w ziemi sanockiej. W r. 1615 został z niej wybrany posłem na sejm i w tymże roku otrzymał wójtostwo w Wyszatycach. Umarł krótko przed rokiem 1620, w tym bowiem roku synowie jego Zygmunt i Samuel zawarli między sobą układ co do dóbr ojcowskich. Wspomniany Samuel, zasłużony również w różnych ekspedycjach, został wzięty do niewoli pod Cecorą. O uwolnienie go z niej wstawiał się w r. 1624 sejmik wiszeński do króla. W r. 1635 został cześnikiem sanockim.
Arch. Państw. we Lwowie: Terr. Premisl. t. 23, 34, 43, 76, 82; Castr. Premisl. t. 80; Terr. Sanoc. t. 8; Castr. Sanoc. t. 143, 154; Terr. Leopol. t. 34; Dunikowski J., W sprawie nazwy gniazda rodowego rodziny z Urska Dunikowskich; O rodzie Świerczków na Rusi w XV w. i początkach rodziny Dunikowskich; Jeszcze o rodzinie Świerczków w »Mies. Herald« z lat 1930, 1931, 1934; Passia Żołnierzów Obojga Narodów. Druk z 1613 r.; Krajewski J., Chronologja Woyny Mosk., Kr. 1614; Żółkiewski S., Historya woyny moskiewskiey, Lw. 1833; Maszkiewicz S,. Pamiętniki, Wil. 1838; Marchocki M. S., Historya woyny moskiewskiey, P. 1841; Russkaja Istoricz. Biblioteka, Petersburg 1872 (Dziennik Budziły) t. I i II, Petersburg 1875; Akty otnosiaszczyjesia k istorii zapadnoj Rossii t. IV, Petersburg 1851; Archeograficzeskij Sbornik dokumentów otnos. sia k istorii siewiero zapadnoj Rusi, Wil. 1867, t. IV; Górski K., Oblężenie Smoleńska i bitwa pod Kłuszynem w »Przewod. Nauk. Liter.«, Lw. 1895; Korzon T., Dzieje wojen i wojskowości w Polsce, Lw. 1923, t. II.
Aleksander Czołowski