Świerzyński Saturnin Jozafat (1820—1885), malarz, konserwator, nauczyciel rysunku, wierszopis.
Ur. 28 XI w Krakowie, był synem niezamężnej Anieli Świerzyńskiej, pracującej jako służąca.
Wczesny okres życia Ś-ego znany jest z jego wspomnień (Pamiętnik mojego życia, B. Narod., rkp. 12776), które spisywał od l. sześćdziesiątych. Od piątego roku życia wychowywał się i uczył w domu Julii Borowskiej, razem z jej synem Janem Nepomucenem. W r. 1831 rozpoczął naukę w Gimnazjum św. Anny w Krakowie; zaopiekował się nim wówczas ks. Józef Pawłowski, kanonik krakowskiej kolegiaty Wszystkich Świętych. Był jeszcze gimnazjalistą, gdy w r. 1834, pod wpływem wystawy obrazów z okazji konkursu na stanowisko profesora krakowskiej Szkoły Sztuk Pięknych (SSP), zainteresował się malarstwem; odtąd przykładał się do szkolnych lekcji rysunku prowadzonych przez Jana Nepomucena Głowackiego. Po ukończeniu gimnazjum w r. 1836 podjął naukę malarstwa w SSP pod kierunkiem Wojciecha Kornelego Stattlera, u którego następnie zamieszkał. W czasie studiów działał w tajnej organizacji, prawdopodobnie założonej w czerwcu 1837 Konfederacji Powszechnej Narodu Polskiego; przepisywał i rozprowadzał pisma propagujące radykalne hasła społeczne i wzywające do powstania narodowego. Aresztowany 2 IV 1838 i oskarżony o wykonywanie rysunków strategicznych i topograficznych, spędził szesnaście miesięcy w więzieniach krakowskich; zaprzyjaźnił się tam z uwięzionymi Edmundem Wasilewskim i Aleksandrem Hoszowskim. Po zwolnieniu pracował przez rok w sklepie z nutami Antoniego Sokulskiego. Dzięki wsparciu finansowemu ks. Pawłowskiego kontynuował w l. 1840—2 studia w SSP oraz uczęszczał na zajęcia z fizyki, chemii i anatomii na UJ; utrzymywał się głównie z udzielania korepetycji. Po ukończeniu studiów otrzymał prawo nauczania rysunku i był prywatnym nauczycielem m.in. synów Stattlera, Henryka i Adama, oraz Karoliny i Władysława Koziebrodzkich. Jego kopie olejne pojawiły się po raz pierwszy w r. 1842 na wystawie płodów rolnych na UJ. Malował w tym okresie portrety, m.in. J. Borowskiej i J. N. Borowskiego (1843), Koziebrodzkiej (1844) i Hoszowskiego, a także pierwsze krajobrazy: Widok olejny Kościeliska z Karpat (1844), Widok kościoła krzeszowickiego oraz dla rodziny Potockich Pałac w Krzeszowicach (1845). Będąc świadomy braków technicznych («prawie nic się nie nauczyłem, bez żadnej kierującej ręki»), w l. 1844—51 studiował ponownie (nieformalnie) w SSP. W r. 1845, bezskutecznie starając się o stypendium zagraniczne, namalował samodzielną kompozycję św. Maria Magdalena.
W trakcie powstania krakowskiego, w lutym 1846, przyłączył się Ś. do oddziałów powstańczych w Krzeszowicach i w ich szeregach dotarł do Trzebini. W okresie Wiosny Ludów wstąpił w r. 1848 w Krakowie do Gwardii Narodowej i został wybrany na dziesiętnika, a następnie setnika. W r. 1849, towarzysząc Koziebrodzkim, gościł w dworach Galicji Wschodniej; namalował wtedy Portret Karola Zagórskiego oraz Widok zamku w Olesku. Wrócił do Krakowa po pożarze miasta w r. 1850 i został guwernerem syna Piotra Moszyńskiego, Emanuela. W domu Moszyńskich poznał swą przyszłą żonę Wenerandę Stylińską, zatrudnioną jako opiekunka; w r. 1852 poświęcił jej obraz Bukiet kwiatów podarowany żonie. W tym czasie namalował Portret własny (L’vivs’ka nacional’na halereja mystectv), podarowany Janowi Gwalbertowi Pawlikowskiemu. Po raz pierwszy wystawiał w TPSP w Krakowie w r. 1854, gdzie pokazał Portret damy wielkości naturalnej, dwa widoki ogrodu hr. Dzieduszyckiego, dwie sceny z „Pana Tadeusza” (Powitanie i Polowanie), Portret „kredą rysowany” oraz Grupę dzieci wg fotografii. Również w TPSP w l. 1855—6 wystawił kolejne obrazy, m.in. Chrystus Pan w Ogrojcu, dwa ujęcia wnętrza krakowskich Sukiennic, kilka widoków Krakowa oraz Portret mężczyzny z kolorowymi ołówkami. Kopiował obrazy ze zbiorów krakowskich dominikanów i franciszkanów, m.in. osiem portretów biskupów krakowskich z galerii w krużgankach klasztoru Franciszkanów, które eksponował w r. 1858, także w TPSP. Malował również kopie dla Wincentego Pola (od r. 1855), m.in. jedenaście owalnych wizerunków wybitnych Polaków, przeznaczonych do dekoracji wnętrz Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie (1857). Na zamówienie Józefa Łepkowskiego narysował w r. 1858 na klocku pod drzeworyt Wnętrze kościoła katedralnego.
W r. 1859 został Ś. nauczycielem rysunku w krakowskim Gimnazjum św. Jacka. Z t.r. pochodzą obrazy Nagrobek Orlików z kościoła Dominikanów (Muz. Narod. w Kr.) i Widok Limanowej, a z r. 1860 Matka Boska z Dzieciątkiem do kościoła w Limanowej, św. Katarzyna i Stacje Drogi Krzyżowej do kościoła p. wezw. św. Katarzyny Aleksandryjskiej w Spytkowicach (pow. wadowicki) oraz wizerunek dzieci artysty Portret Stasia i Helci (Uczące się dzieci, Muz. Narod. w Kr.). Od l. sześćdziesiątych malował widoki i wnętrza zabytkowych budowli, zwłaszcza kościołów z Krakowa i okolic (Zatora, Pieskowej Skały, Ojcowa); niektóre wystawiał w krakowskim TPSP oraz TZSP w Warszawie. W tym okresie powstały m.in. Widok na Babią znad Zwierzyńca (1863), Grób św. Jana Kantego w kościele św. Anny (1864), kilka wersji pejzażu Klasztor w Tyńcu (m.in. olej z r. 1866) oraz Widok Krakowa z Góry Lasoty (1868). Od r. 1865 odnawiał obrazy ołtarzowe w Więcławicach. Dla krakowskich klarysek namalował obrazy: św. Stanisław z Piotrowinem (1866) oraz Maria Magdalena i Stygmatyzacja św. Franciszka (oba 1868). Dla rodziny Mieroszewskich wykonał Widok zagranicznego kurortu (1869), a dla kościoła p. wezw. św. Wojciecha w Jaworznie w l. 1868—9 wizerunki Świętej Trójcy i Matki Boskiej Różańcowej oraz świętych: Izydora, Rozalii, Piotra i Agnieszki, dla kościoła p. wezw. Matki Boskiej Szkaplerznej w Rozwadowie obrazy Matka Boska Szkaplerzna i Zwiastowanie (1871) oraz dla kościoła p. wezw. Przemienienia Pańskiego w Raniżowie koło Kolbuszowej obraz św. Antoni.
Ucząc w Gimnazjum św. Jacka, był Ś. równocześnie od r. 1868 nauczycielem rysunku w III Szkole Ludowej, a od r. 1871 także w Zakładzie Wychowawczym Żeńskim św. Andrzeja. W r. 1869 przetłumaczył z języka francuskiego rozprawę S.-C. Croze-Nagnana pt. „O malarstwie w starożytności” (B. Narod., sygn. BN III 9991). W r. 1870 został członkiem Tow. Pedagogicznego; na jego zjeździe w Kołomyi w lipcu t.r. przedstawił rozprawę O ważności nauki rysunku w ogólności, a szkołach ludowych w szczególności („Szkoła” 1870 nr 33). Dla Mikołaja Zyblikiewicza namalował Widok Krakowa z Krzemionek (Obraz Krakowa z Krzemionek, 1870), a dla krakowskich klarysek Grobowiec klarysek na cmentarzu Rakowickim (1871) i Apoteozę św. Jana Kantego (1872). W r. 1873 odszedł ze Szkoły Ludowej i pod kierunkiem Łepkowskiego podjął prace przy inwentaryzacji i odnowie grobów królewskich w katedrze krakowskiej. Powstały w tym okresie obrazy: Widok nawy bocznej katedry na Wawelu (1873, Muz. Narod. w W.), Wnętrze katedry na Wawelu (Prezbiterium i kaplica św. Stanisława) (1875, podarowane powstającemu Muz. Narod. w Kr.), Wnętrze katedry spod ambony na kaplicę św. Stanisława i kaplicę Wazów (1878, Muz. Narod. w P.), Widok na kaplicę Zygmuntowską (1879, zbiory Archidiec. Łódzkiej), Kaplica Najświętszego Sakramentu (1881, Zamek Królewski na Wawelu) i Skarbiec katedry (1883). Zatrudniony przed r. 1877 przez Moszyńskiego w jego bibliotece, pracował tam prawdopodobnie do śmierci. Okazjonalnie tworzył obrazy rodzajowe, w tym sceny z życia własnej rodziny, m.in. Zacisze domowe (1876) i Koncert domowy (1882). Do jego najpóźniejszych prac należą Pożegnanie ks. katechety Marka Chmielewskiego przez klaryski z widokiem kościoła i klasztoru w Krakowie w tle (po 1880, klasztor Klarysek w Kr.) oraz Ukrzyżowanie (1884), wg obrazu Tomasza Dolabelli z katedry krakowskiej, do nieistniejącego obecnie kościoła p. wezw. Matki Boskiej Bolesnej w Limanowej. W krakowskim TPSP wystawił w r. 1884 obraz Roraty w kaplicy Loretańskiej.
Ś. tworzył głównie obrazy olejne i rysunki, rzadziej posługiwał się akwarelą. Weduty i wnętrza malował niezwykle precyzyjnie. Jego widoki Krakowa, a zwłaszcza katedry, ukazujące jej stan sprzed istotnych zmian z l. 1895—1910, są ważnym źródłem ikonografii miasta. W kompozycjach figuralnych, najczęściej o tematyce religijnej, wzorował się na znanych dziełach sztuki, korzystał też z fotografii. Malował i odnawiał obrazy w wielu kościołach i klasztorach Krakowa (m.in. u norbertanek zwierzynieckich, misjonarzy kleparskich i augustianek) oraz na prowincji (m.in. w kościołach: p. wezw. Podwyższenia Krzyża Świętego w Sławkowie, Wniebowzięcia NMP w Niegowici, św. Mateusza Apostoła w Mielcu i Świętego Ducha w Książu Wielkim). Przez cały okres pracy twórczej udzielał lekcji w domach prywatnych, m.in. Mycielskich, Dzieduszyckich i Pawlikowskich. Dokumentował i popularyzował swoją twórczość, zlecając zdjęcia obrazów fotografowi Avitowi Szubertowi. W r. 1881 odbył pielgrzymkę do Rzymu, w czasie której podarował papieżowi Leonowi XIII album z fotografiami swoich prac.
Ś. pisał też wiersze, które wydawał własnym kosztem, m.in. Trzy pieśni z ziemi polskiej z muzyką (Kr. 1871), Śpiewnik dla młodzieży... (Kr. 1881) oraz Obrazy naszej przeszłości (Kr. 1884). Sporządził Spis obrazów przeze mnie malowanych jako też dochodów i wydatków malarskich i rysunkowych tudzież dochodów z lekcji przeze mnie udzielonych (B. Narod., rkp. 12777), obejmujący ok. 400 prac. Zmarł z powodu choroby płuc 30 I 1885 w Krakowie, został pochowany na cmentarzu Rakowickim (grób w pasie 13).
W zawartym 2 II 1853 małżeństwie z Wenerandą ze Stylińskich (1826—1904) miał Ś. dzieci: Stanisława (1854—1922), inżyniera, Helenę (1856—1934), zamężną Kulczycką, Marię (zm. 1860), Władysława (1860—1886), malarza, Aleksandra (1862—1917), inżyniera, Jana (1864—1939), wierszopisa, i Michała (zob.). Wnukiem Ś-ego był Adam Świerzyński (zob.).
Tworzone przez Ś-ego widoki budowli i ich wnętrz były wielokrotnie eksponowane na wystawach zbiorowych, a jego wiersze przedrukowano do początku XX w. w kilku śpiewnikach. Obrazy Ś-ego znajdują się w muzeach narodowych w Krakowie, Poznaniu i Warszawie oraz Muz. Historycznym m. Krakowa, Muz. Górnośląskim w Bytomiu, Muz. Lubelskim w Lublinie, Muz. Archidiec. Łódzkiej; posiadają je także Zakład Narodowy im. Ossolińskich we Wrocławiu oraz L’vivs’ka nacional’na halereja mystectv we Lwowie. Występują w zbiorach prywatnych w kraju, m.in. są w posiadaniu rodziny, pojawiają się również na krajowych aukcjach antykwarycznych.
Estreicher, w. XIX; Hertz, Zbiór poetów pol., VII; Lewicka-Morawska A. i in., Słownik malarzy polskich od średniowiecza do modernizmu, W. 1998; Swieykowski, Pam. Tow. Przyj. Sztuk Pięknych, s. 526; Thieme—Becker, Lexikon d. Künstler, XXXII; — Blak H. i in., Malarstwo polskie XIX wieku, katalog zbiorów Muzeum Narodowego w Krakowie, Kr. 2001 s. 363; Bołoz-Antoniewicz J., Katalog wystawy sztuki polskiej od roku 1764—1886, Lw. 1894 s. 211; Cercha S., Katalog wystawy widoków starego Krakowa, Kr. 1910; Dziecko w malarstwie od XVI do końca XIX wieku ze zbiorów polskich, W. 2004; Ilustrowany katalog obrazów i rzeźb XIX wieku, Kr. 1902; In propria persona. Malarzy polskich portret własny ze zbiorów Lwowskiej Galerii Obrazów, Kat. 1997; Katalog Muzeum imienia Lubomirskich, Lw. 1877 s. 131; Kraków przed stu laty. Katalog wystawy. Muzeum Historyczne m. Krakowa, Kr. 1997; Krótkie wzmianki o nieżyjących malarzach polskich na wystawie retrospektywnej otwartej w maju 1898 roku w Warszawie z dodaniem spisu chronologicznego artystów i katalogowego ich dzieł, W. 1898 s. 75; Malarstwo polskie XVII—XIX w., obrazy olejne, Oprac. P. Łukaszewicz, E. Houszka, Wr. 1992; Obrazy i rzeźby będące własnością Muzeum Narodowego. Katalog tymczasowy, Kr. 1889; Rzeźba i malarstwo polskie XIX wieku — katalog wystawy z okazji 10 lat Domu Aukcyjnego Panorama Art Galery, W. [b.r.w.] poz. 32; Thordvaldsen w Polsce, W. 1994; — Banach J., Ikonografia Wawelu, „Studia do Dziej. Wawelu” T. 2: 1977; tenże, Wystawa widoków Wawelu, tamże T. 1: 1977; Biliński P., Moszyńscy. Studium z dziejów łoniowskiej linii rodu w XIX w., Kr. 2001; Dobrowolski, Nowoczesne malarstwo pol., I; Dormus K., Rozwój form wychowania estetycznego i nauczania rysunku w Krakowie w latach 1850—1914, W. 1998; Fischinger B., Obraz Saturnina Świerzyńskiego Wnętrze katedry wawelskiej, „Studia do Dziej. Wawelu” T. 5: 1991; Janczyk A., Feretron z obrazami Saturnina Świerzyńskiego w kościele farnym w Rozwadowie na tle twórczości religijnej malarza, „Roczn. Muz. Regionalnego w Stalowej Woli” 2004; taż, Kaplica Zygmuntowska w malarstwie Saturnina Świerzyńskiego, „Spotkania z Zabytkami” 2003 nr 10; taż, Rysunki z przedstawieniami kościołów krakowskich Saturnina Świerzyńskiego, tamże 2005 nr 3; taż, Saturnina Świerzyńskiego wnętrza katedry wawelskiej, „Studia Waweliana” T. 9/10: 2000/1; Kamińska B., Z dziejów krakowskiego księgozbioru Piotra Moszyńskiego, „Roczn. Bibliot.” R. 31: 1987; Katalog zabytków sztuki w Pol., III cz. 3, IV cz. 2, 4; Kopera F., Dzieje malarstwa w Polsce XIX i XX wieku, Kr. 1929; Łuszczkiewicz W., Przegląd krytyczny dziejów Szkoły Sztuk Pięknych w Krakowie (1818—1873), „Bibl. Warsz.” 1875 t. 4 s. 58; Mycielski J., Sto lat dziejów malarstwa w Polsce, w: Powszechna Wystawa Krajowa we Lwowie w 1894 r., Kr. 1896 s. 684; Prokesch W., Z dziejów krakowskiej Szkoły Sztuk Pięknych, Kr. 1917; Przybyszewski W., Saturnin Świerzyński — malarz i rysownik, w: Mistrzowie i dyletanci. Spotkania ze sztuką polską XIX wieku, W. 2012; tenże, Uśmiercony za życia, w: tamże; tenże, Zaginione obrazy, zaginione fotografie — przyczynek do badań nad twórczością artystyczną Saturnina Świerzyńskiego, „Dagerotyp” 2004 nr 13; Ręgorowicz L., Dzieje krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych, Lw. 1928; Rudnik A., Saturnin Świerzyński (1820—1885), malarz „pomników starożytnych” oraz widoków Krakowa i okolic (praca magisterska z r. 2001 w Inst. Hist. Sztuki UJ); Woźniak F., Z dziejów II Państwowego Gimnazjum i Liceum im. św. Jacka w Krakowie 1857—1950, Kr. 1967; — Mater. do dziej. ASP, I; Sprawozdanie Dyrekcji TPSP za r. 1854/5, Kr. 1855 s. 10, 12; toż za r. 1873/4, Kr. 1874 s. 11; toż za r. 1881/2, Kr. 1882 s. 12, 20; Wiercińska, Katalog prac TZSP; — „Dzien. Liter.” 1857 s. 440; „Dzien. Pol.” 1886 nr 130 (nekrolog syna, Władysława); „Dzień” 1904 nr 162 (nekrolog żony); „Gaz. Antykwaryczna” 2001 nr 4 s. 68, nr 5 s. 74, nr 7—8 s. 24, nr 9 s. 69; „Gaz. Krak.” 1842 nr 107; „Gaz. Pol.” 1904 nr 195 (nekrolog żony); „Głos Narodu” 1904 nr 196 (toż); Kalendarz Czecha 1883 s. 148, 1885 s. 102; „Na Dziś” 1872 s. 364; „Na Szerokim Świecie” 1937 nr 22 s. 16; „Szkoła” 1872 nr 1; — Nekrologi z r. 1885: „Czas” nr 25, 35, „Gaz. Krak.” nr 901, „Szkoła” nr 22, „Tyg. Ilustr.” nr 110; — Arch. Narod. w Kr.: sygn. 29/329 (Akta Stanu Cywilnego parafii rzymskokatol. p. wezw. św.św. Mikołaja i Łazarza w Kr., akta ur. 1820/198), sygn. KEK 1, 132, 345/75 (Księgi ewidencji i klasyfikacji uczniów 1836—47), sygn. 14166 (Wzory rysunkowe wykonane przez Ś-ego, nauczyciela rysunków); B. Narod.: sygn. 12778 (listy do Ś-ego).
Zofia Lewicka-Depta