Stanisław Machowski z Machowa i Nizin h. Awdaniec (zm. 1498), wojski sandomierski, kuchmistrz królowej Elżbiety Rakuszanki.
Pochodził z rodziny osiadłej w ziemi sandomierskiej, wywodzącej się od Michała Machpotz, właściciela Nowej Wsi (pow. pilzneński). Być może dziadkiem S-a był Michał z Michocina (dziś Miechocin) i Machowa (pow. sandomierski), który w r. 1382 w Sandomierzu sprzedał za 55 grzywien kmieciowi Dobrowiczowi sołectwo w swojej poł. wsi Michocin oraz poddał jego władzy wieś Machów i poł. leżącego w pobliżu Kajmowa; nadał mu też 1 łan dla założenia karczmy oraz prawo budowy młyna nad Wisłą. Ojcem S-a był nieznany bliżej Michał, a prawdopodobnymi stryjami: Paweł z Michocina i Mikołaj z Machowa, którzy w r. 1414 nadali kmieciom lasy zwane Dęba w zamian za coroczne dostarczanie miodu i cietrzewi. S. miał starszych braci: Marcina, Mikołaja i Jana. W r. 1442 Mikołaj ze swym synem Marcinem zastawili za 100 grzywien Mikołajowi ze Zbyszyc wieś Zaborów koło Czudca.
W semestrze letnim 1445 wpisał się S. na Uniw. Krak. jako Stanisław z Michocina. Jego notę immatrykulacyjną w metryce uniwersyteckiej opatrzono niespotykaną formułą «propter Deum», co najpewniej oznacza, że został zwolniony z opłaty wpisowej. Dn. 9 VI 1460 w Machowie S. i jego bracia wystawili akt fundacyjny drewnianego kościoła parafialnego p. wezw. św. św. Marii Magdaleny, Stanisława i Mikołaja, w należącej do nich wsi Konieczkowa (pow. pilzneński); przy tej okazji uposażyli plebana dwoma łanami roli, karczmą z rolami, sadzawką oraz innymi dochodami. Akt erekcyjny tego kościoła wystawił t.r. bp krakowski Jan Gruszczyński. W l. sześćdziesiątych, ale być może już wcześniej, S. znalazł się na dworze królowej Elżbiety Rakuszanki. W księgach rachunkowych wielkorządcy krakowskiego Waltera Kesingera z Trzebini został poświadczony w r. 1461 jako pokojowiec królowej. On lub jego słudzy (Piotr i Jan) otrzymywali podwody, gdy udawali się w sprawach królowej do Skały lub Brzeska (Nowego). Pokojowcem był S. jeszcze w r. 1478, kiedy w rachunkach zapisano wypłacenie mu jednej grzywny.
Dn. 27 II 1470 S. i jego brat Marcin przebywali w Koprzywnicy; świadkowali tu na dokumencie sędziego polubownego orzekającego w sporze o sołectwo w należącym do klasztoru Cystersów Krzcinie. T.r. Mikołaj ze Strzyżowa, późniejszy star. biecki i kaszt. wiślicki, sprzedał S-owi, Mikołajowi i Marcinowi, dziedzicom Machowa, za 200 grzywien lasy nad rzeką Sośnicą, należące do jego dziedzictwa w Jaworniku. Od t.r. pisał się S. z Nizin (dziś nie istnieją), dworu koło wsi Żarnowej, gdzie stale rezydował. W l. 1480–93 został poświadczony na urzędzie wojskiego sandomierskiego. Z tym tytułem pojawił się m.in. 3 V 1480 w Strzyżowie jako świadek w dokumencie dziedziców Strzyżowa, Jana z Czudca i Mikołaja ze Strzyżowa i Godowej, którzy uczynili pewne nadania na rzecz tego miasta oraz ustanowili prawa i obowiązki jego mieszkańców. W r. 1489 zeznał S. zapis i uwolnił swego poręczyciela Mikołaja ze Strzyżowa na sumę 70 fl. węgierskich, zastawiając Andrzejowi z Tulkowicz za taką sumę ośmiu kmieci w Żarnowej. Z tytułem kuchmistrza królowej Elżbiety pojawił się w r. 1493 i urząd ten pełnił do śmierci.
Dobra S-a i jego braci były skupione w Sandomierszczyźnie w dwóch kompleksach. W pow. sandomierskim posiadali oni Machów, poł. Michocina, poł. Kajmowa, poł. Świniar, dział w Żurawicy oraz Kiełczynę. W kluczu w okolicach Strzyżowa byli właścicielami: na północy Żarnowej i Zaborowa, a na południu Jawornika (który musieli w nieokreślonym bliżej czasie nabyć w całości), ponadto Konieczkowej oraz Nowej Wsi. Prawdopodobnie po r. 1470 bracia przeprowadzili podział dóbr. S. otrzymał Żarnową, poł. Jawornika, Konieczkową, dział w Żurawicy (w której folwarki posiadali także Mikołaj Tylkowski h. Topór i Piotr Skotnicki h. Bogoria), oraz poł. Świniar z łanami kmiecymi i karczmą (drugą poł. wsi posiadał Dzik h. Doliwa). Marcin, oprócz 2. poł. Jawornika, posiadał Nową Wieś oraz, wraz z bratem Mikołajem, poł. Kiełczyny i poł. Michocina, w którym dziedziczył też Jakub Kobyleński h. Grzymała. Mikołaj otrzymał Kajmów (po połowie z tymże Kobyleńskim) oraz Zaborów. Machów, rodzinne gniazdo, bracia pozostawili niepodzielony; jednak w l. 1480–5 jego dziedzicami piszą się tylko Jan i Mikołaj (określeni braćmi niedzielnymi) i dopiero w r. 1489 także S. wystąpił jako dziedzic Machowa. S. zmarł w r. 1498, kiedy oba piastowane dotąd przez niego urzędy objął dworzanin i łożny królowej Mikołaj Missopad z Konina h. Łabędź. Jeszcze w r. 1509 król Zygmunt I podnosił zasługi S-a na rzecz królowej Elżbiety.
S. był dwukrotnie żonaty. Jego pierwszą żoną była nieznana bliżej Małgorzata, której w r. 1475 opisał 300 grzywien posagu i 300 grzywien wiana na dworze w Nizinach, stawach rybnych, młynie w Żarnowej, prawie połowu ryb w Wisłoku oraz na całym Jaworniku i prawie patronatu kościoła w Konieczkowej. Miał z nią syna Mikołaja. Drugą żoną S-a była Jadwiga, córka Piotra z Posadowa, która zapisała mu w r. 1498 część tego Posadowa w ziemi bełskiej. Nie wiadomo, z której żony miał córki: Jadwigę, zamężną za Mikołajem Wydżgą z Szypic, który w r. 1493 oprawił jej 400 grzywien posagu i wiana, Annę, żonę Jana Czuryły (od brata otrzymała w dożywocie wieś Sporną) oraz Elżbietę, która wyszła za Wojciecha Śmiechowskiego.
Syn S-a Mikołaj wpisał się w semestrze 1485/6 na Uniw. Krak. Zapewne dzięki ojcu był dworzaninem i krajczym królowej Elżbiety Rakuszanki; po jej śmierci (1505) nie pełnił już żadnych funkcji na dworze. Pisał się głównie z Nizin, najczęściej przydawano mu określenie «generosus». Już przed r. 1499 posiadał Jawornik, dział w Konieczkowej i Spornej. T.r. opisał żonie Annie z Trzciany 350 zł posagu i 350 zł wiana na Jaworniku. W l. 1499–1500 procesował się z administratorem biskupstwa przemyskiego o porwanych ludzi. W r. 1505 wykupił sołectwo w Jaworniku. W r. 1508 został pozwany do sądu przez swą siostrę Elżbietę, dzierżawczynię Żurawicy, wówczas już wdowę. W r.n. wziął udział w wojnie z hospodarem mołdawskim Bohdanem, który zajął Pokucie i ruszył w kierunku Lwowa. Dn. 5 IX 1509 we Lwowie ustanowił opiekunami swych dzieci i dóbr: żonę, kaszt. sanockiego Klemensa z Kamieńca, Jana Sopichowskiego oraz Gabriela Strzyżowskiego. Dn. 23 X t.r. otrzymał we Lwowie od króla Zygmunta I, za zasługi w służbie królowej, a zwłaszcza w wojnie z hospodarem mołdawskim (może za udział w bitwie nad Dniestrem 4 X), zgodę na założenie miasta na prawie magdeburskim na gruntach Jawornika, wraz z pozwoleniem organizowania tam dwóch jarmarków w święta Oczyszczenia NMP (2 II) i Marii Magdaleny (22 VII) oraz cotygodniowych targów w każdy poniedziałek. Dn. 24 III 1510 uzyskał dla nowego miasta zwolnienie od wszystkich starych i nowych podatków, ceł i kontrybucji na 10 lat. Miasto wkrótce otrzymało nazwę Niebylec, nazwa Jawornik zanikła. W r. 1511 procesował się z woj. sandomierskim Janem Amorem Tarnowskim. W r.n. star. krakowski Mikołaj z Kamieńca wyznaczył wadium 1 tys. grzywien w nieznanej sprawie między nim a Mikołajem Dydyńskim. Żył jeszcze w r. 1518, kiedy to pozywał do sądu Stanisława Procheńskiego z Połomi. Z małżeństwa z Anną miał synów: Baltazara, Mikołaja, Stanisława, w r. 1549 prepozyta w Kościele pod Kaliszem (dziś Kościelna Wieś), potem opata benedyktynów w Mogilnie, oraz młodo zmarłego Achacego.
Katalog dokumentów pergaminowych Muzeum Narodowego w Krakowie, Wyd. J. Tomaszkiewicz, Kr. 1992; – Boniecki, XVI; Niesiecki, VI; – Słown. Geogr., IV (Kajmów, Konieczkowa), V (Machów, Michocin), VII (Niebylec), XI (Świniary), XIV (Żarnowa, Żurawica); Urzędnicy, IV/1; – Bączkowski K., Osadnictwo regionu strzyżowskiego do r. 1450, w: Studia nad dziejami Strzyżowa i okolic, Red. S. Cynarski, Rzeszów 1980 s. 73, 80; Gawęda S., Rozwój gospodarki wiejskiej od połowy XV do początków XVIII wieku, tamże s. 87, 90; Kiryk F., Urbanizacja Małopolski. Województwo sandomierskie XIII–XVI wiek, Kielce 1994 s. 76; Krzepela J., Księga rozsiedlenia rodów ziemiańskich w dobie jagiellońskiej. Cz. 1: Małopolska, Kr. 1915 s. 423–4; tenże, Małopolskie rody ziemiańskie, Kr. 1928; Kumor B., Archidiakonat sądecki. Opracowanie materiałów źródłowych do atlasu historycznego Kościoła w Polsce, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kośc.” T. 8–9: 1964 s. 195; Semkowicz W., Ród Awdańców w wiekach średnich, P. 1920; Wyrozumski J., Miasta regionu strzyżowskiego, w: Studia nad dziejami Strzyżowa, Red. S. Cynarski, Rzeszów 1980 s. 137, 142, 146–7; – Akta grodz. i ziem., XI, XVI, XIX; Album stud. Univ. Crac., I; Arch. Kom. Hist., XI; Długosz, Liber benef., II; Matricularum summ., IV/1; Miscellanea historica, Wyd. Z. Dunin-Kozicki, w: Notifícationes e curia principi episcopi Cracoviensis, Kr. 1893 s. 198–9; Rachunki królewskie z l. 1471–2 i 1476–8; Zbiór dok. mpol., 1 nr 170, 306; Źródła Dziej., XIV; – AP w Kr., Oddz. na Wawelu: Terr. Pilz., t. 21 s. 390, 396, t. 22 s. 283, 335, 448, t. 23 s. 43–4, t. 24 s. 58, 91, 228, 430, t. 34 s. 379, 412, 427, 439, 553, 584; IH PAN w Kr., Pracownia Słown. Hist.-Geogr. Mpol. w Średniowieczu: Kartoteka (Machów, Michocin, Kajmów, Żurawica, Jawornik, Konieczkowa, Świniary), mater. do Kod. Mpol., V (A nr 443, G nr 9, 38, M nr 107, 108).
Patrycja Gąsiorowska