Taczak Stanisław (1874–1960), inżynier hutnik, dowódca powstania wielkopolskiego, generał brygady Wojska Polskiego.

Ur. 8 IV w osadzie Mieszkowo (pow. jarociński), był synem Andrzeja (1840–1900), właściciela zajazdu w Mieszkowie, i Balbiny z Warasieckich (1843–1900). Miał braci: Ignacego (1868–1927), lekarza, w r. 1919 przewodniczącego Rady Miejskiej w Ostrowie (obecnie Ostrów Wpol.), Stanisława (zm. w niemowlęctwie), Michała (ur. 1876), nauczyciela, kierownika szkoły w Kotlinie, Teodora (zob.) i Leona (1884–1942), księdza, proboszcza w Grylewie koło Wągrowca, zamordowanego w niemieckim obozie koncentracyjnym w Dachau, oraz siostrę Mariannę (Marię) (1881–1954), zamężną za Bronisławem Śniegockim, poznańskim fotografem.

T. uczył się w Gimnazjum w Ostrowie, gdzie od r. 1885 uczestniczył w działalności tajnego kółka Tow. Tomasza Zana. Po zdaniu 21 III 1893 matury podjął studia na Akad. Górn. we Freibergu w Saksonii; działał tam w Związku Młodzieży Polskiej «ZET» i polskim Tow. «Sarmacja». W tym okresie wstąpił do PPS. W r. 1897 uzyskał stopień inżyniera hutnika, a w r.n. inżyniera dyplomowanego. W okresie 1 IV 1898 – 26 III 1899 odbył służbę wojskową w 155. pp w Ostrowie, podczas której ukończył kurs aspirantów oficerskich; potem awansował na podporucznika piechoty (15 IX 1904) i porucznika (14 X 1913). Po odbyciu praktyki zawodowej w Westfalii został zatrudniony jako asystent w Inst. Doświadczalnym Königliche Technische Hochschule w Berlinie. Pracował tam pod kierunkiem F. W. Hinrichsena, z którym opublikował pracę Die Chemie der Kohle (Leipzig 1916, wyd. 3, Leipzig 1919). Był też redaktorem pisma fachowego „Der Ingenieur” i zamieszczał w nim artykuły o tematyce górniczej.

Po wybuchu w r. 1914 pierwszej wojny światowej T., zmobilizowany do armii niemieckiej, służył w 46. pp Obrony Krajowej, początkowo jako dowódca kompanii, a po awansie na kapitana jako dowódca batalionu (od 14 IV 1915). Z pułkiem walczył na froncie rosyjskim w r. 1914 pod Opatowem, Radomiem, Dęblinem i Częstochową, w r.n. pod Iłżą, Maciejowicami i Słonimem, a w r. 1916 pod Baranowiczami i Korodyszczami. Dn. 11 XII 1916 został na własną prośbę przydzielony jako główny instruktor do 2. baonu 6. pp III Bryg. Leg. Pol., stacjonującego w Nałęczowie, a później w Dęblinie. W kwietniu 1917 skierowano go do Inspektoratu Wyszkolenia, formującej się Polskiej Siły Zbrojnej (Polnische Wehrmacht); w grudniu t.r. został przewodniczącym Komisji Regulaminowej, tłumaczącej i opracowującej na użytek polski niemieckie regulaminy wojskowe.

W listopadzie 1918 zgłosił się T. w Warszawie do MSWojsk. i 15 XI t.r. otrzymał przydział do Oddz. VII (Naukowego) Sztabu Generalnego WP. Dn. 17 XI współorganizował w Warszawie manifestację Polaków, byłych żołnierzy armii niemieckiej. W 2. poł. grudnia przebywał na urlopie w Berlinie; wracając do Warszawy zatrzymał się w Poznaniu, gdzie przez brata Teodora nawiązał 28 XII kontakt z członkiem Komisariatu Naczelnej Rady Ludowej (NRL) Wojciechem Korfantym i objął stanowisko tymczasowego głównodowodzącego powstania wielkopolskiego. Po uzyskaniu 2 I 1919 aprobaty Sztabu Generalnego i Tymczasowego Naczelnika Państwa Józefa Piłsudskiego awansował na majora i został naczelnym wodzem wojsk polskich w zaborze pruskim. Dn. 5 I t.r. podporządkowano mu Straż Ludową oraz Służbę Straży i Bezpieczeństwa, a polsko-niemiecką komendę m. Poznania rozwiązano. Z kpt. Stanisławem Łapińskim, rtm. Bronisławem Wzacnym i ppłk. Julianem Stachiewiczem zorganizował wydziały Dowództwa Głównego (Operacyjny, Organizacyjny, Personalny, Łączności i Ewidencji, Inspekcji Koni i Taborów, Automobilowy oraz Komendantura Kwatery Głównej), którym podporządkował komendy powiatowe, i sformował dowództwa frontowe jako ruchome dowództwa operacyjne. Utrzymywał kontakt ze Sztabem Generalnym w Warszawie. Organizując regularne Wojsko Wpol., podzielono obszar Wielkopolski na dziewięć okręgów wojskowych (7–8 I), następnie utworzono trzynaście obwodów uzupełnień (13 I) i przygotowano pobór do wojska. Na rozkaz T-a opanowano 6 I 1919 lotnisko na Ławicy, przeprowadzono zwycięską bitwę szubińską (8–13 I t.r.) oraz zakończoną niepowodzeniem akcję pod Zbąszyniem. Dowodzone przez T-a siły powstańcze liczyły 16 I ok. 14 tys. ludzi.

Dn. 16 I 1919 przekazał T. stanowisko Naczelnego Dowódcy Armii Wpol. (Sił Zbrojnych Polskich w byłym zaborze pruskim) gen. Józefowi Dowborowi-Muśnickiemu, a sam objął w stopniu kapitana (jego stopnia majora Dowbor-Muśnicki nie uznał) funkcję II kwatermistrza Dowództwa Głównego; podporządkowano mu wydziały: Personalny, Sądowy, Duszpasterski i Weterynaryjny oraz Kwaterę Główną. Dn. 25 I został mianowany majorem WP (ze starszeństwem z 10 XI 1918). Wszedł w skład powołanej 14 II 1919 przez gen. Dowbora-Muśnickiego Komisji gen. Filipa Dubiskiego, która ustalała zasady awansowania oficerów pochodzących z różnych armii zaborczych. Gdy 16 II t.r. rozejm w Trewirze zakończył walki powstańcze, T. pozostał w wojskach wpol. (przyjęty dekretem NRL z 15 III). Dn. 5 V został członkiem Sądu i Rady Honorowej dla oficerów sztabowych. Był współinicjatorem utworzenia Fundacji Wojsk Wpol. im. Gen. J. Dowbora-Muśnickiego. Powołany 16 V na zastępcę szefa sztabu Dowództwa Głównego, awansował 3 VI na podpułkownika (ze starszeństwem z 1 IV 1917). Dn. 2 X 1919 objął przewodnictwo działającej w Warszawie Komisji Weryfikacyjnej w MSWojsk. dla oficerów byłej armii niemieckiej (działała do 3 XII t.r.). Od 9 X pozostawał w dyspozycji gen. ppor. Zygmunta Zielińskiego, dowódcy tworzonego od sierpnia Dowództwa Okręgu Generalnego w Poznaniu. Był też członkiem Oficerskiego Tryb. Orzekającego WP przy ministrze spraw wojskowych. Dn. 14 I 1920 mianowano go sztabowym oficerem inspekcyjnym piechoty przy Dowództwie Okręgu Generalnego w Poznaniu, ale już 20 II t.r. został pomocnikiem Szefa Dep. I (Broni Głównych i Taborowych) MSWojsk. W ramach obowiązków utrzymywał kontakty z Koalicyjną Komisją Mieszaną w Warszawie, a w szczególności z francuską Misją Wojskową; nawiązał wówczas przyjazne stosunki z kpt. Ch. de Gaulle’m. Uczestniczył w pracach komisji przy Sztabie Dowództwa Frontu Wpol. opracowującej projekt odznaki pamiątkowej Wojsk Wpol. Niechętny mu Dowbor-Muśnicki, nie wymienił go w grupie 27 organizatorów Wojska Wpol. w rozkazie pożegnalnym z 8 III 1919, z okazji likwidacji frontu. W r. 1920 opublikował T. we własnym tłumaczeniu dokumenty Głównej Kwatery Francuskiej pt. „Powody kapitulacji niemieckiej z dnia 11 listopada 1918 r.” (Gniezno 1920).

Podczas wojny polsko-sowieckiej T. został mianowany 20 IV 1920 dowódcą 69. pp 34. bryg. piechoty w składzie 17. DP. W trakcie bitwy nad Berezyną objął 21 V t.r. dowództwo całej brygady (69. i 70. pp) i nazajutrz otrzymał awans na pułkownika, a w czasie walk odwrotowych dowodził okresowo 17. DP w składzie I Armii. Jako dowódca kombinowanej grupy walczył pod koniec lipca m.in. o Wołpę i Topczewo, a w sierpniu już w składzie V Armii dowodził od 23 VIII dodatkowo 17. DP. Zarówno u podkomendnych, jak i dowódców jednostek sąsiednich, m.in. gen. Aleksandra Osińskiego, miał opinię «mężnego, walecznego, wyróżniającego się dużymi walorami taktycznymi oraz szczególnym poczuciem odpowiedzialności za los podległych mu oddziałów».

Po zakończeniu działań wojennych T. został 22 I 1921 dowódcą 17. DP w Poznaniu (od jesieni t.r. w Gnieźnie). Na początku roku ukończył w Poznaniu tzw. kurs informacyjny dla wyższych dowódców. Jako specjalistę-hutnika oddelegowano go na Górny Śląsk, gdzie od 23 VI do 13 IX 1922 był dyrektorem Huty Srebra i Ołowiu w Strzebnicy. Następnie odbył (15 XI 1923 – 15 VIII 1924) I Kurs Centrum Wyższych Studiów Wojskowych w Warszawie, w trakcie którego 31 III 1924 awansował na generała brygady (ze starszeństwem z 1 VII 1923). W tym okresie współinicjował wzniesienie w Gnieźnie pomnika króla Bolesława Chrobrego. Na Uniw. Pozn. był członkiem wspierającym, potem honorowym, studenckiej korporacji «Lechia». W r. 1925 włączył się, obok gen. Kazimierza Sosnkowskiego, w organizowanie Centralnego Komitetu dla Badań nad Historią Powstania Wielkopolskiego 1918–1919; uczestniczył w jego inauguracyjnym zebraniu 20 I 1926 oraz pełnił funkcję przewodniczącego Komisji Naukowo-Finansowej Komitetu. Po przemianowaniu w r. 1927 Komitetu na Tow. dla Badań nad Historią Powstania Wielkopolskiego 1918–1919 stanął na czele jego Zarządu Głównego. Opatrzył przedmowami wydawnictwa „Problem ujęcia historii Powstania Wielkopolskiego 1918–1919” (P. 1926) i „Towarzystwo badań nad Historią Powstania Wielkopolskiego…” (P. 1928). Podczas przewrotu majowego 1926 r. opowiedział się po stronie rządowej i ze swoją 17. DP dotarł 14 V t.r. pod Warszawę; dywizja nie uczestniczyła w walkach. We wrześniu 1927 dowodził w zastępstwie Okręgiem Korpusu nr VII w Poznaniu, 19 X r.n. objął dowództwo Okręgu Korpusu nr II w Lublinie, a 28 II 1930 został przeniesiony w stan spoczynku.

T. zatrudnił się jako inspektor techniczny w Ubezpieczalni Krajowej w Gdyni, lecz po sześciu miesiącach wrócił do Poznania i jeszcze w r. 1930 został prezesem Wpol. Związku Straży Pożarnych. Był jednym z inicjatorów powoływania zawodowych oficerów pożarnictwa na stanowiska pow. instruktorów, przy oddziałach pow. Związku Straży Pożarnych. Objął też prezesurę powstałego 10 IV 1932 Związku Weteranów Powstań Narodowych RP 1914–1919; nadzorował konsolidację małych związków powstańczych, prawidłową weryfikację członków, pomoc bezrobotnym i ubogim weteranom oraz popularyzację i upamiętnienie walk powstańczych. Zainicjował wydawanie „Rocznika Związku Weteranów Powstań Narodowych R.P. 1914/19 w Poznaniu”. Opatrzył przedmowami książki Zygmunta Wieliczki: „Wielkopolska a Prusy w dobie powstania 1918/19” (P. 1932) oraz „Szkice i fragmenty z powstania wielkopolskiego 1918/19” (P. 1933). W r. 1934 został wiceprezesem Zarządu Głównego Związku Straży Pożarnych RP, rezygnując równocześnie z przewodniczenia Tow. dla Badań nad Historią Powstania Wielkopolskiego 1918–1919. W r. 1935 złożył też rezygnację z prezesury Związku Weteranów Powstań Narodowych RP 1914–1919; decyzję motywował chorobą, ale faktyczną przyczyną był brak reakcji władz na ciężkie warunki życia dawnych powstańców oraz pomijanie ich w rozdziale odznaczeń i stanowisk. Utrzymywał kontakty ze środowiskiem kombatanckim, uczestniczył w uroczystościach powstańczych, m.in. odsłaniając tablice pamiątkowe, oraz wchodził w skład obywatelskich komitetów obchodu święta odzyskania niepodległości.

Po wybuchu drugiej wojny światowej, gdy T. poszukiwał dowództwa Armii «Poznań», dostał się 9 IX 1939 w Łowiczu do niewoli niemieckiej. Rozpoznany, odrzucił propozycję wstąpienia do Wehrmachtu i 13 IX t.r. został osadzony w Oflagu II A w Prenzlau. Następnie przebywał w Oflagu IV C Colditz (od 11 XI 1939), twierdzy Königstein (od kwietnia 1940), twierdzy Hohenstein (od października 1940), Oflagu VIII E Johannisbrunn (od kwietnia 1941) oraz Oflagu VII A Murnau (od 4 V 1942), gdzie 29 IV 1945 został wyzwolony przez wojska amerykańskie. Dn. 10 V t.r. wstąpił w Paryżu do Polskich Sił Zbrojnych, po czym został skierowany na rekonwalescencję do Nicei.

W maju 1947 wrócił T. do Polski i osiadł z żoną w Janikowie na Kujawach u córki, Aleksandry. Uczestniczył t.r. w zorganizowaniu Koła Związku Powstańców Wielkopolskich Gdańsk-Śródmieście. Po wyprowadzce rodziny córki do Sztumu mieszkał od r. 1948 już tylko z żoną; był inwigilowany przez kontrwywiad wojskowy. Dopiero 14 II 1959 minister obrony narodowej przyznał mu emeryturę specjalną. Mimo to nie dopuszczono T-a na centralne obchody 40-lecia powstania wielkopolskiego t.r.; na zaproszenia kombatantów uczestniczył w uroczystościach lokalnych w Janikowie, Inowrocławiu i Gostyniu. Od t.r. mieszkał w Malborku u córki. Nagrał w tym czasie wspomnienia dla Polskiego Radia. Zmarł 2 III 1960 w Malborku, został pochowany 6 III na cmentarzu w Malborku-Kałdowie (władze państw. odmówiły wojskowego pogrzebu na Cmentarzu Zasłużonych w Poznaniu). Ekshumowany w r. 1988, został pochowany 30 XI t.r. na Cmentarzu Zasłużonych Wielkopolan na Wzgórzu św. Wojciecha w Poznaniu. Był odznaczony m.in. Krzyżem Virtuti Militari V kl. (1921), Krzyżem Niepodległości, Krzyżem Walecznych (dwukrotnie), Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski (1928), Wielkopolskim Krzyżem Powstańczym (1957), francuskim Krzyżem Kawalerskim Orderu Legii Honorowej oraz niemieckim Krzyżem Żelaznym I i II kl. Z okazji 80-lecia powstania wielkopolskiego przyznano mu pośmiertnie w r. 1998 Krzyż Wielki Orderu Odrodzenia Polski.

W zawartym 22 IX 1904 małżeństwie z Ewą z domu Wichmann (zm. 1953), absolwentką studiów plastycznych, miał T. syna Stanisława Kazimierza (ur. 1905), zawodowego oficera WP, i córkę Aleksandrę (ur. 1906), zamężną za Czesławem Gogołkiewiczem.

Dn. 16 I 2009 w Mieszkowie odsłonięto pomnik T-a, autorstwa Rafała Nowaka, oraz tablicę pamiątkową. Jego imię nosi oddz. wojewódzki Związku Ochotniczych Straży Pożarnych RP Woj. Wielkopolskiego w Poznaniu (od r. 2005), 16. Baon Remontu Lotnisk z Jarocina (od 25 VI 2010), a także szkoły podstawowe m.in. w Mieszkowie, Poznaniu i Wąsowie oraz ulice m.in. w Bydgoszczy, Gorzowie Wpol., Mogilnie, Ostrowie Wpol., Poznaniu, Zbąszyniu i Szczecinie. T. wymieniony jest na tablicy pamiątkowej poświęconej korporantom powstańcom wielkopolskim, odsłoniętej 25 I 2009 na gmachu Księgarni św. Wojciecha w Poznaniu. Zjednoczenie Kurkowych Bractw Strzeleckich RP organizuje Memoriał Gen. Stanisława Taczaka.

Cmentarz Zasłużonych na Wzgórzu Świętego Wojciecha w Poznaniu, P. 1997 s. 126–7; Generał Stanisław Taczak – pierwszy głównodowodzący Powstania Wielkopolskiego. Muzeum Powstania Wielkopolskiego 1918–1919, P. 2004 (katalog wystawy); Katalog medali. Wybitni wodzowie i dowódcy w historii oręża polskiego, W. 1990 s. 19–23; Słownik biograficzny powstańców wielkopolskich 1918–1919, P. 2002; Wpol. słown. biogr.; – Chamot M., Pierwszy naczelny dowódca powstania wielkopolskiego, „Wojsk. Przegl. Hist.” R. 33: 1988 nr 4 s. 42–61; Czubiński A., Powstanie Wielkopolskie 1918–1919, P. 1978; Dunin-Wilczyński Z., Od Belwederu do Pałacu Elizejskiego. Polska–Francja w dwudziestoleciu międzywojennym, W. 2012 s. 210 (Legia Honorowa); Gogołkiewicz J., Virtuti Militari gen. Stanisława Taczaka, w: Kawalerowie Virtuti Militari (1792–1945). Materiały z ogólnopolskiej konferencji naukowej, Red. B. Polak, Koszalin 1993 s. 217–19; Hulewicz B., Powstanie wielkopolskie. Przyczynek do dziejów przewrotu z listopada i grudnia 1918 r., Zamość 1920; tenże, Wielkie wczoraj w małym kręgu, W. 1968; Jankowski T., Generał Stanisław Taczak. Szkic biograficzny. Wielkopolski czyn powstańczy. (Materiały z Sympozjum Naukowego Chrześcijańskiego Stowarzyszenia Społecznego w Poznaniu, 2 grudnia 1967 r.), „Novum” 1971 nr 12; tenże, Zmarł dowódca Powstania Wielkopolskiego, „Za i przeciw” 1960 nr 20; [Jellenta S.], Pierwszy dowódca powstania wielkopolskiego. O gen. bryg. Stanisławie Taczaku mówi płk Stefan Jellenta, „Polska Zbrojna” 1990 nr 51; Łukomski G., Polak B., Powstanie Wielkopolskie 1918–1919. Działania bojowe – aspekty polityczne – kalendarium, Koszalin–W. 1995; Mierzwiński Z., Generał Stanisław Taczak organizator i pierwszy głównodowodzący Powstania Wielkopolskiego, „Niepodległość i Pamięć” 2004 nr 4; Polak B., Dowódcy Powstania Wielkopolskiego 1918–1919, Koszalin 1989 s. 43–54; tenże, Dowództwo Główne powstania wielkopolskiego 1918/1919 (28 XII 1918 – 15 XI 1919), „Kron. M. Poznania” 1988 nr 4 s. 35–55; tenże, Generał Stanisław Taczak 1874–1960, P. 1988 (fot., bibliogr.); tenże, Generał Stanisław Taczak w powstaniu wielkopolskim, „Drogowskazy” 1988 nr 11–12 s. 42–3, 53, 71; tenże, Kadra dowódcza powstania wielkopolskiego, w: Biografistyka powstania wielkopolskiego 1918–1919, Red. tenże, Koszalin 1985 s. 42–52; tenże, Major Stanisław Taczak – pierwszy głównodowodzący powstania wielkopolskiego, „Zap. Jarocińskie” 2008 nr 3–4 s. 23–38; tenże, Organizacja i działalność Dowództwa Głównego i Wojsk Wielkopolskich 1918–1919, w: Powstanie Wielkopolskie 1918–1919, Red. tenże, Kościan 1975; tenże, Stanisław Taczak 1874–1960, w: Wielkopolanie XX wieku, P. 2001; tenże, Wojsko Wielkopolskie 1918–1920, Koszalin 1990; tenże, Wpływ Dowództwa Głównego na przebieg działań bojowych na Froncie Wielkopolskim (28 grudzień 1918 –12 listopad 1919 r.), w: Walki powstania wielkopolskiego 1918–1919, Red. B. Polak, M. Rezler, Koszalin 2010 s. 7–46; Polak B., Olszewski M., Powstanie Wielkopolskie 1918–1919..., Koszalin 2008; Powstanie Wielkopolskie. Album, Red. J. Macyszyn, W. 2006; Rezler M., Powstanie Wielkopolskie 1918–1919. Spojrzenie po 90 latach, P. 2008; – Dziennik personalny MSWojsk., W. 1920 nr 3 s. 26, 1921 nr 22 s. 1071, nr 29 s. 1204, 1928 nr 14 s. 301, 1929 nr 21 s. 439; Dziennik Polskiego Sejmu Dzielnicowego w Poznaniu, w grudniu 1918 r., P. 1918; Jednodniówka 70 pułku piechoty (12 p. strz. Wlkp.) wydana w dniu wręczenia pułkowi chorągwi, ufundowanej przez ludność powiatów jarocińskiego, pleszewskiego i średzkiego, Pleszew 1930; Polak B., Walka o polską granicę zachodnią 1918–1921. Wybór źródeł, Koszalin 1993; Powstanie grudniowe w Wielkopolsce. 27 XII 1918, P. 1919; Powstanie Wielkopolskie 1918–1919. Katalog źródeł i materiałów, Red. S. Sierpowski, P. 2003; Raporty i sprawozdania o sytuacji polityczno-wojskowej na terenie Poznańskiego w r. 1918–1919, „Teki Arch.” 1968 nr 11; Rocznik oficerski, W. 1923, 1924, 1928; Sikorski W., Nad Wisłą i Wkrą. Studium z polsko-rosyjskiej wojny 1920 roku, Lw. 1928; Taczak T., Kazanie w setną rocznicę zgonu Tadeusza Kościuszki..., Gniezno 1917; Wojsko Wielkopolskie 1919 r. Wybór dokumentów wojskowych, Oprac. B. Polak, Koszalin 1985 I–II; Wojskowe aspekty powstania wielkopolskiego 1918–1919, Red. B. Woszczyński, P. 1985; Woszczyński B., Dwa dokumenty do Powstania Wielkopolskiego 1918–1919, „Najnowsze Dzieje Polski 1914–1939” T. 9: 1967; – AP w P.: Zw. Powstańców Wpol. 1922–39, sygn. 3–4, 6–9, 19, 29, 42a, 46a, 56, 59–60, 76, 83, 92, 116, Akta M. Poznania, sygn. 2182–2191.

Bogusław Polak