Tarło Stanisław h. Topór (między 1640 a 1649 – przed lub w 1705), wojewoda lubelski.
Był synem Piotra Aleksandra (zob.) i jego drugiej żony, Jadwigi z Lanckorońskich, córki kaszt. sądeckiego Samuela i Zofii z Firlejów. Miał braci przyrodnich z pierwszego małżeństwa ojca z Zofią z Działyńskich: Mikołaja (zm. 1632), Jana Aleksandra (zob.), Stefana (zm. po 1632) i Władysława Kazimierza (zm. po 1642) oraz przyrodnią siostrę Teofilę (zm. 1635), zamężną za kaszt. brzeskim lit. Aleksandrem Kopciem. Braćmi rodzonymi T-y byli: Aleksander (zob.), Karol (zob.) i Zygmunt (zm. 1689), star. pilzneński, a siostrami: Zofia, zamężna za kaszt. zawichojskim Łukaszem Czermińskim, Agnieszka, od ok. r. 1663 franciszkanka w Tarnowie, i Helena, wydana za star. stężyckiego Stanisława Gozdzkiego (Gojskiego).
T. z bratem Zygmuntem uczył się w Krakowie, prawdopodobnie w Szkołach Nowodworskich, po czym obaj wyjechali w podróż zagraniczną, obejmującą Rzeszę, Francję oraz Włochy z Rzymem i zapewne Neapolem. W grudniu 1666 wpisali się do metryki nacji polskiej na Uniw. w Padwie. Po powrocie do kraju T., wspierany przypuszczalnie przez braci, Jana Aleksandra i Karola, rozpoczął działalność na sejmiku woj. sandomierskiego. Sejmik ten przekazał mu 5 III 1671 w administrowanie tzw. sumę lipnicką, kapitał ufundowany w r. 1646 przez Jana Lipnickiego na potrzeby pow. sandomierskiego, i wydelegował go do króla Michała Korybuta z zapewnieniem o gotowości do udziału w pospolitym ruszeniu. Na sejm nadzwycz. 1672 r. posłował T. z woj. sandomierskiego. Na sejmiku w Opatowie 13 XII t.r. szlachta z pow. sandomierskiego wybrała go do grona czternastu deputatów, wysłanych na styczniowy zjazd generalny do Warszawy, będący kontynuacją zjazdu gołąbsko-lubelskiego, a przekształcony ostatecznie w marcu 1673 w sejm pacyfikacyjny; T. uczestniczył w jego obradach. Był posłem na sejm elekcyjny 1674 r. i jako delegat woj. sandomierskiego podpisał suffragia Jana Sobieskiego. Na sejmiku deputackim 9 IX 1676 został wybrany na rotmistrza pospolitego ruszenia pow. sandomierskiego; wybór ten powtórzono 10 XII t.r. Przewodniczył obradom relacyjnego sejmiku opatowskiego 4 VI 1677. W dwuletnim okresie (1676–8), gdy wprowadzono w Koronie jednoczesne kadencje sądów trybunalskich, został 21 III 1678 wybrany na deputata na Tryb. Kor.; t.r. pełnił też funkcję marszałka trybunału, mimo protestów sejmiku lubelskiego, który był przeciwny odbywaniu dwóch kadencji trybunalskich (równolegle przez dwa komplety deputatów) w ciągu jednego roku.
Być może T. wziął udział w wyprawie wiedeńskiej 1683 r.; może o tym świadczyć fakt, że Jan Wojciech Janicki poświęcił mu, określonemu jako rotmistrz królewski, jeden z utworów w zbiorze wierszy, opiewających uczestników bitwy pod Wiedniem, pt. „Bellaria martis sarmatici…” (Cracoviae [b.r.w.]). Na kampanię przeciw Turcji w r. 1684 wystawił T. liczącą 119 koni chorągiew panc. (pozostawała w kompucie kor. co najmniej do r. 1690). Po zmarłym bracie Aleksandrze otrzymał 26 X 1684 kaszt. zawichojską. Podczas sejmu 1688/9 r. król Jan III nominował go 31 I 1689 na zwolniony przez brata, Karola, urząd woj. lubelskiego; uroczysty wjazd na województwo odbył się 15 V t.r. Jako senator T. nie wyróżniał się szczególną aktywnością; na sejm 1690 r. przybył do Warszawy po wotach senatorskich. Wziął udział w sejmie 1695 r. oraz posejmowej radzie senatu, na której proponował wydać uniwersały na pospolite ruszenie. Na sejmy, w których nie uczestniczył, wysyłał w charakterze obserwatora Kazimierza Mieszkowskiego; prawdopodobnie sam zajęty był gospodarowaniem w swych majątkach.
Po śmierci Jana III opowiedział się T. za elektorem saskim Fryderykiem Augustem i na elekcji 1697 r. oddał na niego głos. Donoszono wtedy z Saksonii, że po przybyciu do Krakowa elekt osobiście podziękuje mu za poparcie. T. nie angażował się jednak w działania polityczne, zadowalając się listownymi informacjami nadsyłanymi przez brata, Karola. Dobra T-y ucierpiały jesienią t.r. w wyniku ulokowania w nich oddziałów saskich, a w r. 1702 wskutek kontrybucji, przemarszów i rabunków wojsk szwedzkich oraz towarzyszących im sił sapieżyńskich. T. prawdopodobnie wziął udział w sejmie lubelskim 1703 r.; wszedł wtedy do deputacji do rewizji skarbu kor. W lutym r.n. uczestniczył w radzie senatu w Krakowie.
T. posiadał w woj. sandomierskim dobra tursko, złożone z kilku folwarków, stawów rybnych i lasów oraz wieś Widuchową z dworem, folwarkiem i stawami rybnymi. Jego druga żona, Teresa z Dunin Borkowskich, wniosła dobra odziedziczone w r. 1684 po ojcu, a w r. 1694 po matce: m. Opole (Opole Lub.) oraz rozległe włości złożone z jedenastu wsi (Kliczkowice , Kowala, Niedźwiada, Niezdów, Pankraczewice , Skoków, Szczekarków, Trzebiesza, Urządków, Wola Niezabitowska i Wrzelów oraz części wsi Gościeradów, Kłodnica Niższa, Łaziska, Niezabitów, Puszno i Trzciniec). Małżonkowie odziedziczyli też dużą bibliotekę słupeckich. T. miał pałac w Warszawie, który stale rozbudowywał. Zmarł między lutym 1704 a 4 XI 1705 (data nominacji następcy).
T. był żonaty dwukrotnie. Z małżeństwa z Teresą z Chełmskich, córką podstolego krakowskiego Krzysztofa, nie miał dzieci. W r. 1682 poślubił Teresę z Dunin Borkowskich, córkę Stanisława, kaszt. połanieckiego, i Teodory ze słupeckich; ich ślub uczcił Sebastian Jeliński panegirykiem „Ozdoba starożytnego toporu wieczną z prześwietnym łabędziem przyjaźnią szczęśliwie złączona…” (Kr. 1682). Z tego małżeństwa pozostawił synów: Jana (ok. 1684 – 1750, zob.) i Hieronima (zm. 1717) oraz córki: Annę, zamężną za Franciszkiem Cetnerem (zob.), Magdalenę (zm. po 17 I 1728), wydaną za Franciszka Szembeka (zm. 1712, zob.), potem zamężną za Jerzym Dominikiem Lubomirskim (zob.), Konstancję, poślubioną Józefowi Wandalinowi Mniszchowi (zob.), Franciszkę (zm. 15 XII 1762), od r. 1703 benedyktynkę w Sandomierzu, w l. 1727–62 ksienię, i Ludwinę (zm. 4 IX 1762), norbertankę w Busku. Wnukami T-y byli: Antoni Benedykt Lubomirski (zob.), Jerzy August Mniszech (zob.) i Jan Karol Mniszech (zob.).
Borkowska, Leksykon zakonnic, II; Dworzaczek; Elektorów poczet; Estreicher, XXXI; Niesiecki, IX; Urzędnicy, IV/3, IV/4; – Bondyra W., Dobra ziemskie Tarłów w Małopolsce w czasach saskich, w: Tarłowie. Z dziejów kulturalnych, gospodarczych i politycznych rodu, Red. H. Gmiterek, A. Szymanek, Janowiec 2009 II 50; Chachaj M., Jeszcze o wykształceniu Tarłów od połowy XV do połowy XVII wieku, w: tamże, s. 34–5; tenże, Wykształcenie Tarłów od połowy XV do połowy XVII wieku, w: Tarłowie. Rola i znaczenie rodziny w dziejach ogólnonarodowych i lokalnych XVI–XIX wieku, Red. H. Gmiterek, A. Szymanek, Janowiec 2006 I 68–70; Kaniewski J., Sejmiki koronne wobec problemów wewnętrznych Rzeczypospolitej za panowania Michała Korybuta Wiśniowieckiego (1669–1673), Kat. 2014; Kołodziej R., „Ostatni wolności naszej klejnot”. Sejm Rzeczypospolitej za panowania Jana III Sobieskiego, P. 2014; Ochmann-Staniszewska S., Marszałkowie trybunału Koronnego w latach 1579–1792, „Czas. Prawno-Hist.” t. 62: 2010 s. 298; Pielas J., Oleśniccy herbu Dębno w XVI–XVII wieku, Kielce 2007 s. 381–2; Porazinski J., Sejm lubelski w 1703 r. i jego miejsce w konfliktach wewnętrznych na początku XVIII w., Tor. 1988 s. 123 (w spisie senatorów obecnych na sejmie błędnie jako woj. lubelski Aleksander Drzewicki); Rolska-Boruch I., Słupeccy w Opolu, w: Dzieje i kultura Opola Lubelskiego i okolic, L. 2006 s. 14–15; Sokalski M., Między królewskim majestatem a szlachecką wolnością, Kr. 2002; Teodorowicz-Czerepińska J., Ponownie o pałacu w Opolu, „Biul. Hist. Sztuki” t. 22: 1960 nr 3 s. 287–9; Trawicka Z., Sejmik województwa sandomierskiego w latach 1572–1696, Kielce 1985; Wierzbicki L., O zgodę w Rzeczypospolitej. Zjazd warszawski i sejm pacyfikacyjny 1673 r., L. 2005; – Jeliński S., Architecta gloriae et honoris ascia…, Cracoviae 1685; Materiały źródłowe do dziejów Żydów w księgach grodzkich lubelskich z doby panowania Augusta II Sasa 1697–1733, Oprac. H. Gmiterek, L. 2001 I; Materiały źródłowe do dziejów Żydów w księgach grodzkich lubelskich z doby panowania Michała Korybuta Wiśniowieckiego i Jana III Sobieskiego 1669–1697, Oprac. tenże, L. 2003 II; Rakowski W., Pamiętnik wielkiej wojny północnej, Oprac. M. Wagner, M. Nagielski, W. 2002; Sarnecki S., Pamiętniki z czasów Jana Sobieskiego, Oprac. J. Woliński, Wr. 1958; Vol. leg., V 290, VI 100; Źródła do dziejów wojny polsko-tureckiej w latach 1683–1699, Wyd. M. Wagner, Oświęcim 2016; – B. Nauk. PAU i PAN w Kr.: rkp. 8338; Central’nyj deržavnyj istoryčnyj archiv Ukraïny w Kijowie: F. 254 op. 1 nr 190, 259, 319, 490, 491, 699, 700.
Robert Kołodziej