Tatar (Tatarówna) Stefania Karolina, krypt.: Dr. St. T., Filax (1880–1942), filozofka, literatka, publicystka.
Ur. 27 VIII w Krakowie, była córką pochodzącego z Barwałdu Dolnego (pow. wadowicki) Józefa (1846–1898), absolwenta Wydz. Filozoficznego UJ, od r. 1878 nauczyciela matematyki w Seminarium Nauczycielskim Żeńskim w Krakowie, i Anny z Bobrownickich. Miała młodsze siostry, Franciszkę (ur. 1882), studiującą z przerwami do r. akad. 1911/12 na Wydz. Filozoficznym UJ, nauczycielkę, zamężną Wojciechowską, i Wacławę (1888–1957), doktora filozofii ścisłej w r. 1925 na Wydz. Filozoficznym UJ, nauczycielkę w Państw. Seminarium Żeńskim w Kaliszu (1920–2), następnie uczącą w Krakowie: w Seminarium Nauczycielskim Żeńskim (1922–6), Państw. Seminarium Nauczycielskim im. Józefy Joteyko (1926–37) i Państw. Gimnazjum XI Żeńskim (1937–9), a w l. okupacji niemieckiej (1939–45) uczestniczkę tajnego nauczania, oraz brata Józefa Emila (1891–1918), doktora praw na Wydz. Prawa UJ w r. 1916.
Po wczesnej śmierci rodziców opiekunem T. został Józef Balcarczyk, dyrektor szkoły ludowej w Krakowie. T. uczyła się w tym mieście, początkowo w szkole powszechnej i wydziałowej, w l. 1895–6 w seminarium nauczycielskim i w l. 1896–1900 w I Prywatnym Gimnazjum Żeńskim; maturę zdała 8 VI 1900 w Gimnazjum św. Anny. Od t.r. studiowała na Wydz. Filozoficznym UJ filozofię ścisłą oraz literaturę polską i niemiecką; absolutorium uzyskała 30 IX 1903. Opublikowała w tym czasie tomik wierszy w konwencji późnoromantycznej i modernistycznej pt. Poezje. Buddha (Kr. 1903). T.r. w Zakopanem poznała malarza, Jana Rembowskiego, z którym połączył ją wieloletni związek uczuciowy. W r. akad. 1903/4 kontynuowała studia na Wydz. Filozoficznym uniw. w Wiedniu; słuchała wykładów filozofów W. Jerusalema i F. Jodla, znawców I. Kanta, oraz slawisty V. Jagicia. Po pisemnych i ustnych egzaminach państw. z filozofii i literatury otrzymała 22 V 1905 uprawnienia do nauczania języków niemieckiego i polskiego w szkołach średnich z językiem wykładowym polskim i niemieckim, po czym 1 IX t.r. została zatrudniona jako nauczycielka języka polskiego w I Prywatnym Gimnazjum Żeńskim w Krakowie przy ul. Wolskiej 13 (obecnie ul. Piłsudskiego). Po odbytych rygorozach z zakresu filozofii (u Maurycego Straszewskiego i ks. Stefana Pawlickiego) oraz literatury polskiej (u Stanisława Tarnowskiego i Józefa Tretiaka) obroniła 31 V 1906 doktorat z filozofii w zakresie filologii polskiej na podstawie rozprawy Król-Duch Słowackiego a nadczłowiek Nietzschego (pt. Słowacki i Nietzsche , „Pam. Liter.” T. 5: 1906 z. 3). Była pierwszą kobietą-doktorem wypromowaną na UJ. W okresie 24 X 1906 – 1 II 1907 uczyła języka polskiego w Państw. Seminarium Żeńskim w Krakowie, a w marcu 1907 wróciła do I Prywatnego Gimnazjum Żeńskiego, uzupełniając grono wybitnych nauczycieli tej szkoły; uczyła wtedy m.in. Józefę Oderfeldównę, «dziewczynkę w czerwonej sukience» z portretu Józefa Pankiewicza.
Mianowana 6 I 1908 zastępczynią głównej nauczycielki, podjęła T. pracę w Seminarium Nauczycielskim Żeńskim we Lwowie i 1 II t.r. rozpoczęła zajęcia. Opublikowała tam dwunastoczęściowy poemat Za słońce, w którym ukazała dzieje nieszczęśliwej miłości na tle zmagań słowiańskich plemion pogańskich z nadchodzącym chrześcijaństwem. Okładkę do poematu i stronę przedtytułową wykonał Rembowski. T. należała do Polskiego Tow. Filozoficznego we Lwowie i 22 X 1909 w tamtejszej sali ratuszowej wygłosiła odczyt Etyka Słowackiego w okresie mistycznym. W lwowskim „Czasopiśmie Pedagogicznym” (1917 nr 3–4) opublikowała artykuł Znaczenie wychowawcze ideałów naszych romantyków. W czasie pierwszej wojny światowej sympatyzowała z Leg. Pol.; 11 XI 1917 na zebraniu w sali Tow. Pedagogicznego domagała się uwolnienia internowanych legionistów i komendanta I Brygady, Józefa Piłsudskiego. Od 1 XI 1918 była zatrudniona w lwowskim Seminarium Państw. Polskim. W „Kurierze Lwowskim” ogłaszała wiersze, prozę i artykuły (m.in. Kwestie przeciążenia młodzieży, 1918 nr z 4 XI, Kobieta w obronie ojczyzny, 1920 nr z 31 III). W tygodniku kobiecym „Na Posterunku”, kierowanym przez Helenę Witkowską, publikowała artykuły o roli kobiet w polityce (Poznajmy się, 1918 nr 29, Co wnieść musimy do polityki, 1919 nr 1). W jej dramacie Przysięga w 125-tą rocznicę przysięgi Tadeusza Kościuszki (Kr. 1919) duchy polskich powstańców stawiały się do przysięgi na wierność niepodległej ojczyźnie.
W r. 1920 wróciła T. do Krakowa i 1 IX t.r. rozpoczęła pracę nauczycielską w Państw. Gimnazjum Żeńskim. Opublikowała dwa artykuły w „Tygodniku Ilustrowanym”: Marx a Mickiewicz (1920 nr 27–28) i Przyszły dramat polski (1921 nr 3–5). W r. 1921 została przyjęta do Związku Zawodowego Literatów Polskich. Napisała recenzję z wystawy urządzonej po śmierci Rembowskiego (1923) pt. Zbiorowa wystawa dzieł Jana Rembowskiego („Naprzód” 1923 nr 230). Reminiscencje związku z Rembowskim zawarła w powieści autobiograficznej Przeciw losowi (W.–Kr. 1925).
T. była współzałożycielką krakowskiego oddz. Stow. Kobiet z Wyższym Wykształceniem i 2 V 1926 została jednogłośnie wybrana jego przewodniczącą. W tym czasie napisała dwa tomy opowiadań o legendarnym czarnoksiężniku Twardowskim: O miłości mistrza Twardowskiego. Historia smutna i inne nowele [W. 1926] oraz Porachunek z szatanem (W. 1928). Po zakończeniu 24 IV 1929 kontraktu z Państw. Gimnazjum Żeńskim została zatrudniona w krakowskim Państw. Gimnazjum Żeńskim im. Królowej Wandy. Dn. 17 XI t.r. ponownie wybrano ją na przewodniczącą krakowskiego oddz. Stow. Kobiet z Wyższym Wykształceniem. Wchodziła w skład powołanej 5 II 1932 Rady Fundacji im. Stanisława Tomickiego, przyznającej stypendia dla ubogich studentów UJ. Z Witkowską napisała biografię Jadwigi Petrażyckiej-Tomickiej, działaczki społecznej, donatorki gruntów dla Stowarzyszenia, pt. Jadwiga Petrażycka Tomicka (Kr. 1932). W rozprawie Moralne podstawy ideologii polskiej (Kr. 1937) uznawała wartości moralne za fundament polskiego piśmiennictwa. Dn. 31 XII 1938 została przeniesiona na emeryturę. W r. 1939 opublikowała książeczkę o matce Piłsudskiego, Marii z Billewiczów, pt. Legenda i prawda o matce (Kr.). Była miłośniczką Tatr, należała do Polskiego Tow. Tatrzańskiego. Wiele podróżowała, m.in. do Egiptu, Włoch i Francji. Zmarła 21 X 1942 w Opulsku (pow. sokalski), została pochowana na miejscowym cmentarzu. Była odznaczona Złotym Krzyżem Zasługi (1936) i Medalem Niepodległości (1933).
T. nie założyła rodziny.
Portrety węglem przez Jana Rembowskiego: z r. 1905 w Muz. UJ, „Stefania na śniegu”, ok. r. 1912, w Muz. Narod. w Kr., „Stefania z gwiazdą”, przed r. 1912, i profilem, ok. r. 1914, oba w zbiorach prywatnych w Kr., oraz brata, Józefa, z r. 1915, kredka, dedykowany T., w Muz. Narod. w Kr.; – Corpus studiosorum Universitatis Iagellonicae, Kr. 2015 III; „Krytyka” 1899–1914. Bibliografia zawartości, Wr. 1953; PSB (Rembowski Jan); Słown. artystów pol., VIII (dot. Rembowskiego); Słown. badaczy liter. pol., VI; – Chudoba E., Smywińska-Pohl A., Córki Nawojki. Filozofki na Uniwersytecie Jagiellońskim w latach 1897–1967, Kr. 2017; Czajecka B., „Z domu w szeroki świat”, Kr. 1990; Dormus K., Problematyka wychowawczo-oświatowa w prasie kobiecej zaboru austriackiego w latach 1826–1918, W. 2006; Habrat A., Jadwiga Petrażycka-Tomicka. Życie i działalność, Rzeszów 2001; Kotowski R., Dziewczynka z obrazu. Historia życia Józi Oderfeldówny, Kielce 2014; Makowska U., „Rembowski pluje krwią…” Artysta i mit gruźlicy na przełomie XIX i XX wieku, w: Między literaturą a medycyną. Literackie i pozaliterackie działania środków medycznych a problematyka egzystencji człowieka XIX i XX wieku, Red. E. Łoch, G. Wallner, L. 2005; Weiss T., Romantyczna genealogia polskiego modernizmu, rekonesans, W. 1974; – Hertz, Zbiór poetów pol., Ks. 6, 7; XI Sprawozdanie Dyrektora Pierwszej Prywatnej Szkoły Żeńskiej z programem gimnazjalnym w Krakowie ul. Wolska 13 za r. szk. 1906/1907, Kr. 1907; toż za r. szk. 1907/1908, Kr. 1908; Ostromęcka J., Pamiętnik z lat 1862–1911, Oprac. A. Brus, W. 2004; W blasku legendy. Kronika poetycka życia Józefa Piłsudskiego, Oprac. K. A. Jeżewski, Paris 1988; – „Kur. Lwow.” 1909 nr 242, 1918 nr 58, 83; „Na Posterunku” 1918 nr 9, 32; – Arch. Narod. w Kr.: Akta stanu cywilnego paraf. rzymskokatol. św. Mikołaja i szpitala św. Łazarza w Krakowie 1810–1915, sygn. 29/329/267 s. 472 poz. 195; Arch. UJ: sygn. WF II 504 (teczka doktorska), Sp. 117 pudło 1–5, fot.; B. Jag.: Przyb. 496/04, sygn. 8981 t. 11 k. 116 (list T-y do Kazimierza Czachowskiego).
Red.