Świętosława po czesku: Svatava, Zwatizlawa (zm. 1126), księżniczka polska, królowa Czech.
Ur. między 1041 a 1044 (O. Balzer) lub 1046 a 1048 (Balzer, K. Jasiński), była wnuczką króla polskiego Mieszka II Lamberta (zob.) i Rychezy (zob.), córką księcia polskiego Kazimierza Karola Odnowiciela (zob.) i księżniczki ruskiej Dobroniegi, siostrą króla polskiego Bolesława II Szczodrego (zob.) oraz książąt: Władysława Hermana (zm. 4 VI 1102), Mieszka (16 IV 1045 — 28 I 1065) i Ottona.
Najpewniej pod koniec r. 1062 została Ś. przez brata Bolesława wydana za mąż za Wratysława II, syna księcia czeskiego Brzetysława I (1034—1055) i Judyty ze Schweinfurtu, margrabianki Nordgau (zm. 1058), który po śmierci starszego brata, księcia czeskiego Spitygniewa II (zm. 1061) objął, zgodnie z obowiązującym prawem senioratu, tron wielkoksiążęcy w Czechach. W małżeństwie Ś-y z Wratysławem II widziano szansę na polepszenie napiętych dotąd stosunków między obydwoma państwami, kiedy po wojnie w r. 1060 został przywrócony trybut ze Śląska; ponadto Bolesławowi Szczodremu zależało na neutralności Czech w jego konflikcie z Niemcami, a Wratysław II chciał osłabić wpływy swego młodszego brata Jaromira (zm. 1090), ukrywającego się od r. 1061 (A. Gąsiorowski) na polskim dworze. Ś. była trzecią żoną Wratysława II, a do zawarcia małżeństwa doszło niespełna rok po śmierci drugiej żony księcia, królewny węgierskiej Adelajdy (zm. 27 I 1062), która pozostawiła małoletnie dzieci: Judytę (zm. 25 XII 1086), Ludmiłę, benedyktynkę w klasztorze św. Jerzego w Pradze, Brzetysława II (zm. w grudniu 1100) i Wratysława (zm. 19 XI 1062). Ś. zamieszkała w Pradze, na zamku na Wyszehradzie, głównej siedzibie męża. Urodziła księciu czterech synów: ok. r. 1063 Bolesława, ok. r.1064 Borzywoja II oraz między l. 1067 a 1070 Władysława I i Sobiesława I.
Wratysław II musiał bronić swej władzy przed roszczeniami ze strony młodszych braci: książąt morawskich Konrada I (zm. 1092) i Ottona I Pięknego (zm. 1087) oraz Jaromira, od r. 1068 bp. praskiego pod imieniem Gerhard. Ś. ok. r. 1070 była zapewne obok męża fundatorką kolegiaty na Wyszehradzie p. wezw. św.św. Piotra i Pawła, podlegającej bezpośrednio papieżowi; w zamierzeniu Wratysława kapituła kolegiaty miała stanowić przeciwwagę dla praskiej kapit. katedralnej, wiernej Gerhardowi-Jaromirowi. Między l. 1072 a 1076 urodziła Ś. ostatnie dziecko, córkę Judytę. Po wygnaniu w r. 1079 z Polski Bolesława Szczodrego Wratysław II związał się z drugim bratem Ś-y, księciem Władysławem Hermanem, za którego, może za jej namową (J. Długosz), wydał w r. 1080 swą córkę z drugiego małżeństwa, pasierbicę Ś-y, Judytę; synem tej pary (bratankiem Ś-y) był książę polski Bolesław III Krzywousty (zob.). Bliskie i długoletnie związki łączyły Wratysława II z niemieckim królem, a od r. 1084 cesarzem Henrykiem IV, w którego zbrojnych wyprawach wielokrotnie uczestniczył. W nagrodę za wierność, podczas synodu w Moguncji, otrzymał od niego na przełomie kwietnia i maja 1085 zgodę na przyjęcie tytułu króla Czech, a wg Kosmasa także króla Polski. Ś., odziana w królewską szatę (Kosmas), została z mężem koronowana przez arcybp. trewirskiego Egilberta w Pradze 15 VI, w dzień liturgicznego wspomnienia patrona Czech, św. Wita, w r. 1085 lub 1086. Była to pierwsza koronacja w dziejach Czech, jednak bez prawa sukcesji. Z okazji uroczystości Wratysław, może ze Ś-ą, ufundował bogato iluminowany ewangeliarz (tzw. Kodeks wyszehradzki). W r. 1088 królewska para wydała swą córkę Judytę za rycerza Wiprechta II z Grójca zwanego Starszym (ok. 1050 — 1124), hr. Groitzsch (Saksonia), dając jej w posagu ziemię niżańską i budziszyńską. Dn. 11 VIII 1091 zmarł najstarszy syn Ś-y, Bolesław, książę Ołomuńca, przewidywany na następcę ojca; został pochowany na Wyszehradzie. Wratysław II zmarł 14 I 1092, na skutek obrażeń po upadku z konia podczas łowów i również został pochowany na Wyszehradzie.
Za panowania swego szwagra, księcia Konrada (1092), a następnie pasierba, księcia Brzetysława II (1092—1100) została Ś. najpewniej odsunięta od władzy. Pozostała w Czechach i przebywała prawdopodobnie w swych dobrach oprawnych, położonych zapewne nad rzeką Želivką, dopływem Sázavy, w ówczesnej wschodniej części kraju (obecnie środkowej, Gąsiorowski), podarowanych przez nią w nieznanym czasie kolegiacie wyszehradzkiej, lub w ziemi znojemskiej na Morawach (M. Gumowski). Możliwe, że pod koniec czerwca 1096 przebywała na dworze swej córki; wtedy właśnie Judyta, zapewne za zgodą Ś-y, podarowała koronę i szaty koronacyjne ojca klasztorowi Benedyktynów p. wezw. św. Jakuba w saskim Pegau, którego była współfundatorką. Ś. nie zrezygnowała z tytułu królowej i być może stała na czele opozycji wobec rządów Brzetysława II. Istnieje hipoteza (J. Žemlička), że była inspiratorką udanego zamachu na jego życie, na krótko przed Bożym Narodzeniem w r. 1100. Po śmierci Brzetysława II księciem czeskim został 25 XII t.r. drugi syn Ś-y, Borzywoj II; w r. 1107 został on wygnany z Pragi przez stryjecznego brata, księcia morawskiego Świętopełka, syna Ottona I Pięknego. Po zamordowaniu Świętopełka w r. 1109, dzięki wsparciu swego siostrzeńca Wiprechta III i Bolesława Krzywoustego, Borzywoj II na krótko wrócił do Pragi, ale musiał ustąpić przed młodszym bratem Władysławem I, który uzyskał zatwierdzenie władzy od króla niemieckiego Henryka V; Borzywoj II i Wiprecht III dostali się do niewoli Henryka V. Przeciw Władysławowi I wystąpił w r. 1110 najmłodszy z synów Ś-y, Sobiesław I, który od r. 1107 przebywał na dworze Bolesława Krzywoustego. Dzięki staraniom Ś-y, wspomaganej przez bp. praskiego Hermana z Utrechtu i komesa pałacowego Wacka, a także stanowisku Bolesława Krzywoustego, doszło w r. 1111 do ugody między jej synami. Sobiesław I wrócił do Czech i otrzymał tereny wokół grodu Žatec, ale w r. 1113, po zamordowaniu komesa Wacka, ponownie został wygnany. Pod naciskiem Bolesława Krzywoustego wrócił do Czech w r. 1115 i otrzymał od starszego brata, Władysława I, Hradec Kralové z czterema okolicznymi grodami oraz księstwo morawskie. Możliwe, że ustępstwo i nadania Władysława I na rzecz młodszego brata nastąpiły dzięki ponownemu zaangażowaniu się Ś-y w zażegnanie konfliktu między synami. W r. 1116 wrócił do Czech wypuszczony z niewoli Borzywoj II, któremu z niewiadomych przyczyn Władysław I oddał władzę, sam udając się na tereny na północ od Łaby. Gdy w r. 1120 Borzywoj II (zm. 2 II 1124) na zawsze został wypędzony z Czech, Władysław I i Sobiesław I rozpoczęli między sobą walkę o tron wielkoksiążęcy. Ś., wspierana przez bp. bamberskiego Ottona, doprowadziła w r. 1125 po raz kolejny do pogodzenia się obu synów, a śmiertelnie chorego Władysława I (zm. 12 IV 1125) skłoniła do przekazania władzy Sobiesławowi I (zm. 14 II 1140), a nie ich bratu stryjecznemu, księciu morawskiemu Ottonowi II Czarnemu (zm. 1126). Ś. przeżyła, poza Sobiesławem I, wszystkie swoje dzieci. Zmarła 1 IX 1126 w wieku ok. osiemdziesięciu lat i została pochowana w kolegiacie wyszehradzkiej.
Syn Ś-y, Borzywoj II, ożenił się z Helbirgą (Gerbergą, zm. 1142), córką margrabiego austriackiego Leopolda II Pięknego Babenberga. Z tego związku urodzili się: Jaromir (zm. przed 1135), Spitygniew (zm. 9 I 1157), Lupold (zm. 1143), książę ołomuniecki (1135—7), Albrecht (zm. przed 1124) i Rycheza (zm. przed 1124). Drugi syn, Władysław I, pojął za żonę Rychezę (zm. 1125), córkę Henryka z Bergu, z którą miał córkę Świętosławę-Swatawę (Ludgardę, zm. po 1146) oraz synów: Władysława II (zm. 18 I 1174), księcia (1140—58) i króla (1158—72) Czech, Dypolda (zm. 1167) i Henryka (zm. po 1169). Najmłodszy syn, Sobiesław I, poślubił Adelajdę (zm. 1140), córkę królewicza węgierskiego Almosa, która urodziła mu synów: Władysława (zm. 1165), księcia ołomunieckiego (1137—40), Sobiesława II (zm. 1180), księcia czeskiego (1173—8), Oldřicha (zm. 1177), Wacława II (zm. po 1192), księcia czeskiego (1191—2), oraz córkę Marię. Córka Ś-y, Judyta (zm. 9 XII 1109) ze związku z Wiprechtem II z Grójca miała (ok. r. 1090) synów: Wiprechta III (Wacława, zm. po 1116) i Henryka (zm. 1135), hr. Groitzsch, oraz córkę Bertę. Wiprecht II ok. r. 1123 otrzymał tytuł margrabiego Miśni i Łużyc. Krótko przed śmiercią wstąpił do klasztoru w Pegau. Bratankami Ś-y byli także: syn Bolesława Szczodrego Mieszko (1069—1089, zob.) i Zbigniew (między 1070 a 1073 — po 1113), pierworodny syn Władysława Hermana.
Pogląd Mariana Gumowskiego, że Ś. biła w Czechach własną monetę, nie znalazł potwierdzenia.
Postać Ś-y widnieje na wykonanym w r. 1886 przez Jana Matejkę projekcie witraża do katedry w Pradze (B. Narod., sygn. R. 1677/II).
Balzer, Genealogia; Jasiński K., Rodowód pierwszych Piastów, Wr. 1989; Słownik starożytności słowiańskich, Wr. 1961 I, 1975 V, 1980 VI cz. 2; — Bensykiewicz K., Władysław Herman książę polski 1079—1102, Kr. 2010; Delestowicz N., Świętosława (Swatawa) — czeska królowa z dynastii piastowskiej, „Kwart. Prawo — Społ. — Ekon.” 2015 nr 4 s. 4—17; Grudziński T., Bolesław Szczodry. Zarys dziejów panowania, Tor. 1953 cz. 1; Gumowski M., Swatawa, królowa czeska, „Wiad. Numizm.-Archeol.” T. 17: 1935 s. 44—50; Krawiec A., Król bez korony. Władysław I Herman książę polski, W. 2014; Novotný V., České dĕjiny I/2, Praha 1913 (starsza liter.); Pac G., Kobiety w dynastii Piastów. Rola społeczna piastowskich żon i córek do połowy XII wieku — studium porównawcze, Tor. 2013; Paner A., Przemyślidzi. Od Borzywoja I do Przemysła II Otokara. Ludzie i wydarzenia w latach 872—1278, Gd. 2008 s. 109—52; Rosik S., Bolesław Krzywousty, Wr. 2010; Sochacki J., Stosunki publiczno prawne między państwem polskim a Cesarstwem Rzymskim w latach 963—1102, Słupsk 2014; Vanićek V., Polský královsky titul Vratislava II, w: Gnieźnieńskie koronacje i ich środkowoeuropejskie konteksty, Red. J. Dobosz i in., Gniezno 2011 s. 163, 171; tenże, Vratislav II (I). První český kral. Čechy v dobĕ evropského kulturního obratu v 11. století, Praha 2004; Žemlička J., Posledni lov knižete Brětislava (K událostem ve Zbečně před Vánocemi roku 1100), w: Ad vitam et honorem Profesoru J. Mezníkovi přátele a žáci pětasedmdesátým narozeninám, Red. T. Borovský i in., Brno 2003 s. 231—4; — Długosz, Annales, III—IV; Mon. Germ. Hist., S. Nowa II (Cosmae Pragensis Chronica Bohemorum); — Internet: socv2. nidv.cz/archiv37/getWork/hash/5dd26856-c3fd-11e498b3-faa932cbcfda (Slouka V., Svatava, první česká královna. Vlivná osobnost v pozadí české politiky na přelomu 11.a 12. století, Třebič 2015, pełna bibliogr.).
Patrycja Gąsiorowska