Tatar właśc. Tatar Wnęk Szymon (starszy), zwany: Stasiowy Symk, Szymek Czarny (1826–1913), przewodnik tatrzański.
Ur. 10 IX w Zakopanem, był synem Stanisława (1795–1864) i Reginy z domu Bukowska-Wojdyła (1796–1865), bratankiem Tomasza, pseud.: Myśliwiec, Polowac, Ropsic (ok. 1810 – ok. 1880), myśliwego i zbójnika, po zdezerterowaniu w r. 1835 z armii austriackiej ukrywającego się przez kilkadziesiąt lat w Tatrach Orawskich, opisanego przez Kazimierza Przerwę Tetmajera w gawędzie „Zbójnicy” („Bajeczny świat Tatr”, W. 1906).
T. w młodości polował na kozice i świstaki oraz pracował jako hawiarz (górnik) w tatrzańskich kopalniach (baniach), a potem również przy wyrębie lasu; dostarczał jedzenie ukrywającemu się stryjowi Tomaszowi. Przy wszystkich tych okazjach dobrze poznał Tatry. Od ok. poł. XIX w. zajął się przewodnictwem i z czasem stał się po galicyjskiej stronie Tatr jednym z trzech najlepszych, obok Sieczki i Jędrzeja Wali starszego, przewodników tatrzańskich. Prowadził w Tatry wiele znanych osobistości, m.in. Walerego Eljasza (Radzikowskiego), Maksymiliana Nowickiego, Michała Pawlikowskiego, Karola Potkańskiego, Józefa Rostafińskiego, Alfonsa Surzyckiego, Helenę Modrzejewską, Augusta Wrześniowskiego i Hugona Zapałowicza. Uczestniczył w pierwszych wejściach na tatrzańskie szczyty i przełęcze, m.in. na Kozią Przełęcz (ok. r. 1860), Rysy, z zejściem do Czarnego Stawu (ok. r. 1865), Lodowy Szczyt (czwarte wejście, 1867, pierwsze wejście wschodnią ścianą, 1880), Śnieżną Przełęcz (1867), Baranie Rogi (1867), a także na Gierlach (siódme wejście, 1874), Wysoką (trzecie wejście, 1876), Przełęcz pod Kozią Strażnicą (1876), Kołowy Szczyt (trzecie wejście, 1878) oraz Cubryńską Przełączkę (1884). Po r. 1890 przestał chodzić po górach i zamieszkał w wybudowanym przez siebie domu na Skibówkach, gdzie żył samotnie. Do śmierci zajmował się wyrobem spinek i rzeźbieniem łyżników. Zmarł 13 VI 1913 w Skibówkach, został pochowany 15 VI na Nowym Cmentarzu w Zakopanem przy ul. Nowotarskiej; trumnę niósł m.in. naczelnik TOPR, Mariusz Zaruski.
W zawartym 4 XI 1849 w Chochołowie małżeństwie z Anną Gąsienicą Fronek (1825–1897), córką Marcina i Zofii z domu Gąsienica, T. miał synów: Andrzeja (1850–1920) i Wojciecha (1854–1873) oraz córkę Annę (1852–1894), zamężną za Maciejem Gąsienicą Gronikowskim (1852–1894). Bratankiem T-a był Szymon Tatar młodszy (1854–1918), od r. 1886 przewodnik tatrzański (I kl.), ratownik górski, jeden z pierwszych członków powstałego w r. 1909 TOPR, strażnik leśny w tatrzańskich dobrach Władysława Zamoyskiego, w okresie pierwszej wojny światowej pracujący przy renowacji szlaków turystycznych Tow. Tatrzańskiego.
Kazimierz Przerwa Tetmajer wymienił T-a w opowiadaniu „Zbójnicy” („Bajeczny świat Tatr”, W. 1906) oraz poświęcił mu wiersz „Ostatni” („Tyg. Ilustr.” T. 1: 1911 nr 2, „Poezje”, S. 7, W. 1912), a Jan Kasprowicz wspominał go w wierszu „Przewodnicy” („Wierchy” R. 3: 1925 s. 53–5, „Mój świat”, W. 1926). T. występuje w wodewilu „W Tatrach” (wyst. 16 VIII 1888 w Warszawie) Klemensa Junoszy Szaniawskiego oraz powieściach: „Przygody młodego podróżnika w Tatrach” (W. 1882) Marii Julii Zaleskiej, „Księga Tatr” (W. 1955) Jalu Kurka i „Kościół w Chochołowie” (W. 1954) Jana Dobraczyńskiego, a także w opowiadaniu Konstantego Steckiego juniora „Na Gerlach” („Gawędy o przewodnikach tatrzańskich”, W.–Kr. 1985). Był portretowany przez Eljasza („Kłosy” T. 3: 1866 nr 74–75 , obraz olejny „Przewodnik tatrzański w drodze na Polski Grzebień” z r. 1878 w Muz. Narod. w Krakowie, namalowany w czterech wersjach, reprod. na pocztówkach wyd. w l. 1900 i 1904 przez Salon Malarzy Polskich, a w r. 1900 również przez Józefa Chociszewskiego) oraz przez Leona Wyczółkowskiego (portret z r. 1904 w Muz. Narod. w Warszawie) i Jana Kantego Zielińskiego. Rzeźbili T-a Felicja Modrzejewska (popiersie z brązu w Muz. Narod. w Krakowie) i Wojciech Brzega, a fotografowali Stanisław Bizański i Awit Szubert.
Enc. Tatrzańska (1995); Horolezectvo Encyklopédia, Bratislava 1989; Jackowski A., Bibliografia turystyki polskiej. Biografie 1800–1970, Wr. 1971; PSB (Bachleda Klemens, Roj Wojciech, Sieczka Maciej, Stolarczyk Józef, Świerz Leopold); Pinkwart M., Zdebski J., Nowy Cmentarz w Zakopanem. Przewodnik biograficzny, W.–Kr. 1988; Wielka encyklopedia gór i alpinizmu, Kat. 2013 VI; – Brzega W., Symcio Tatar, „Zakopane” R. 4: 1911 nr 16, 17; Hoesick F., Legendowe postacie zakopiańskie, W. 1959 s. 11, 13, 15, 23, 25, 31, 41–2, 44, 47, 84, 86, 89; Janota E., Przewodnicy tatrzańscy, „Kłosy” T. 3: 1866 nr 75 s. 274; tenże, Przyczynki do znajomości Tatr, „Tydzień Liter., Artyst., Nauk. i Społ.” R. 2: 1875 t. 1 nr 6 s. 325; Kiełkowski J., Tatry Wysokie. Kozie Wierchy oraz Zamarła Turnia, Buczynowa Strażnica i Czarne Ściany, Kielce 2013 cz. 3; tenże, Zdobycie Tatr. Historia i kronika taternictwa. Prehistoria i początki taternictwa do roku 1903, Kat. 2018 I; Paryski W. H., Tatry Wysokie. Przewodnik taternicki, W. 1992 II 39, 2014 VI 54, VII 40, 2015 IX 138, X 148, XII 75, 2017 XVIII 68, XIX 138, XX 36, 39, XXIII 162; Stecka Z., Historia przewodnictwa tatrzańskiego, Kr. 1995 s. 28–31, 249, 278–9; Świerz L., O przewodnikach tatrzańskich, „Pam. Tow. Tatrzańskiego” T. 2: 1877 s. 114–15; Wójcik W. A., Jeszcze o Szymonie Tatarze, „Góry” R. 6: 1996 nr 4 (23) s. 11; tenże, Kiedy urodził się Szymon Tatar, tamże R. 5: 1995 nr 15 s. 52–3 (ilustr.); tenże, W kręgu Tatr, Zakopane 2008; – Brzega W., Żywot górala poczciwego. Spojrzenie po latach, Oprac. M. Jagiełło, A. Micińska, Zakopane 2014; Chałubiński T., Listy (1840–1889), Oprac. A. Szwejcerowa, Wr. 1970; tenże, Sześć dni w Tatrach. Wycieczka bez programu, Oprac. R. Hennel, W. A. Wójcik, Kr. 1988; [Eljasz-Radzikowski W.] Eljasz W., Szkice z podróży w Tatry, P.–Kr. 1874; Kossak W., Wspomnienia, Oprac. K. Olszański W. 2016; Pawlikowski M., Pamiętniki, Medyka–Zakopane–Kr. 1998; Pisera K., Jak dawniej po Tatrach chadzano, Zakopane 2007; Rajchman B., Wycieczka na Łomnicę, W. 1879 s. 36, 41, 53–4, 62, 68, 103–4; Rostafiński J., O czerwonym i żółtym śniegu w Tatrach, „Wierchy” R. 5: 1927 s. 10–11; Steczkowska M., Obrazki z podróży do Tatrów i Pienin, Kr. 1872; Zapałowicz H., Zdarzenie w Tatrach, „Pam. Tow. Tatrzańskiego” T. 26: 1905; – Nekrologi i wspomnienia pośmiertne z r. 1913: „Gaz. Podhalańska” nr 26, „Taternik” nr 3, „Zakopane” nr 12 (W. Brzega); – Parafia rzymskokatol. p. wezw. Najśw. Rodziny w Zakopanem: Liber natorum et baptisatorum 1786–1844, s. 81, 1848–1878, s. 20, 35, 53, Liber copulatorum 1848–1914, s. 8, Liber mortuorum 1902–1917, s. 128.
Wiesław A. Wójcik