Rutka Teofil, niekiedy Bogumił (1622–1700), jezuita, teolog, pisarz. Ur. 27 XII, pochodził z woj. kijowskiego.
Szkoły średnie z retoryką włącznie i dwuletnie studia filozoficzne odbył R. w kolegium jezuickim w Ostrogu. Dn. 15 VIII 1643 wstąpił do jezuitów w Krakowie, gdzie odbył dwuletni nowicjat (1643–5) i roczne studium pedagogiczne pod kierunkiem nowołacińskiego poety i panegirzysty zakonnego Andrzeja Kanona (1645–6). W l. 1646–8 uczył w Kamieńcu Podolskim w klasach infimy, a następnie poetyki. W r. 1648 wyjechał do Kijowa, aby objąć stanowisko profesora poetyki, ale wobec zamknięcia kolegium z powodu wybuchu powstania Bohdana Chmielnickiego został «towarzyszem» kapelana dworskiego prawdopodobnie u Anny Ostrogskiej. W l. 1649–53 R. studiował teologię w Poznaniu i tamże w czerwcu 1652 otrzymał święcenia kapłańskie. Uczył następnie poetyki w Gdańsku (1653–4) i odbył roczny kurs duchowości zakonnej (tzw. trzecia probacja) w Jarosławiu. Uroczystą profesję czterech ślubów zakonnych złożył 18 V 1560 w Lublinie. W r. 1655 rozpoczął R. wykłady retoryki, najpierw w Kaliszu (1655–6), a następnie w Głogowie na Śląsku (1656–7), dokąd uszedł podczas najazdu szwedzkiego. W l. 1657–8 był zapewne kapelanem wojskowym.
W r. 1658 powrócił R. na stanowisko profesora retoryki do Kalisza (1658–9), a następnie do Lublina (1659–60). W teorii retorycznej reprezentował styl sarmacki; omawiał np. zasady wymowy sądowej, kładł nacisk na potrzebę znajomości polskich herbów i ukazywał sposoby wykorzystywania heraldyki w utworach panegirycznych (wykłady kaliskie, spisane pt. Rhetor Polonus, w: B. Jag. rkp. 2710, Bibl. Uniw. Wil. rkp. F3-2157). Z rękopiśmiennego dzieła R-i Klejnoty czyli o herbach polskich miał wiele korzystać Kasper Niesiecki. Sarmacki ideał rycerza chrześcijańskiego przedstawił później w napisanym zapewne dla Wojciecha Kazimierza Pileckiego i wydanym pod jego nazwiskiem panegiryku „Laurea Żegociana”, poświęconym Krzysztofowi Żegockiemu. W l. 1660–1 należał R. formalnie do kolegium Św. Piotra w Krakowie. Zapewne na początku 1661 r. towarzyszył jako kapelan poselstwu Władysława Szmelinga, chorążego nadwornego kor., do chana krymskiego. Po powrocie prowadził w Lublinie dwuletni kurs filozofii dla studentów świeckich (1661–3). W tym czasie wydał dziełko Uspokojenie w Bogu (Kalisz 1662, 2 Wyd. Lw. 1677), zawierające materiał do rozmyślań ascetycznych i propagujące kult Serca Bożego.
Jesienią 1663 został R. wysłany do Loreto i pełnił funkcję penitencjarza nacji polskiej w tamtejszej bazylice. Zawarł tam znajomość z jezuitą C. Vitellim, od którego otrzymywał potem informacje o wydarzeniach w Rzymie i na świecie. Wróciwszy już w kwietniu 1664 do kraju uczył filozofii świeckich studentów w Poznaniu (1664–6). W tym czasie napisał panegiryk Maria ex Servitute Regnatrix (P. 1669) dla miejscowej sodalicji studentów oraz książkę ascetyczną Męka Chrystusowa w ofierze mszy św. wyrażona (P. 1668). Następnie wykładał kolejno teologię polemiczną w Kaliszu (1666–7), teologię moralną w Poznaniu (1667–8), Rawie (1668–9), Sandomierzu (1669–70), Lublinie (1670–1), Lwowie (1671–2) i Łucku (1672). Równocześnie pełnił w tych kolegiach obowiązki kaznodziei i dyrektora szkół. Od jesieni 1672 przebywał na misji w Konstantynopolu, gdzie nauczył się języka tureckiego, opiekował się jeńcami polskimi i nawiązał bliskie kontakty z tłumaczem polskiego pochodzenia w służbie tureckiej Wojciechem Bobowskim (Ali-Bejem). W połowie 1673 r. posądzony o inspirowanie ucieczki sześciu polskich jeńców z niewoli musiał opuścić Konstantynopol; przywiózł wówczas dla kolegium we Lwowie rękopisy tureckie. W l. 1673–5 wykładał w Kaliszu teologię moralną, a następnie był instruktorem trzeciej probacji w Jarosławiu (1675–6).
W l. 1676–1700 był R. teologiem, doradcą duchowym i kapelanem obozowym Stanisława Jana Jabłonowskiego, woj. ruskiego, a potem kaszt. krakowskiego i hetmana w. kor., i miał na niego, jak się wydaje, duży wpływ. Formalnie należał do kolegium lwowskiego, choć w życiu prow. zakonnej nie brał udziału. Korzystając z poparcia swego chlebodawcy poświęcił się R. zwalczaniu piórem prawosławia i popieraniu Kościoła unickiego. Przydała mu się w tym znajomość greki i jęz. starocerkiewnego. Wydał w tym czasie najważniejsze dzieła polemiczne głównie o pochodzeniu Ducha Świętego oraz o Kościele rzymskim i prawosławnym m. in. Defensio sanctae orthodoxae Orientalis Ecclesiae contra haereticos (P. 1678, 2 Wyd. Kalisz 1682), Zgoda święta Cerkwie […] sławnej z Kościołem katolickim […] w Duchu Świętym … (Lw. 1678), Goliat swoim mieczem porażony (L. 1689), skierowane w ostrym tonie przeciwko zmarłemu już Joannicemu Galatowskiemu, Kamień przeciwko kamieniowi … (L. 1690), wymierzony przeciwko książce „Lithos”, przypisywanej Piotrowi Mohile, Chorągiew zgody i pokoju (L. 1691), Cyryllus patriarcha aleksandryjski (po łacinie L. 1692, po polsku L. 1697), Poseł do Cerkwi Wschodniej, S. Aureliusz Augustyn (po łacinie i po polsku Kalisz 1692), Angelicus Divus Thomas Aquinas (L. 1694), Herby albo znaki Kościoła prawdziwego [b. m. w. 1696]. Dążąc do pogłębienia życia duchowego kleru unickiego pisał dzieła oparte przede wszystkim na materiale pozytywnym, czyli na pismach Ojców Kościoła greckich i łacińskich. Wiele uwagi poświęcił także wykładowi zagadnień spornych. Czynił to zarówno w pismach oryginalnych jak i w tłumaczeniach. Należą tu m. in. przełożony z łaciny „Kalendarz nowy do dobrej śmierci bardzo pożyteczny” (Kalisz 1685), Budynek Chrystusów to iest Kościół ś. (L. 1689) oraz Erotemata sacra theologis orientalibus ad solvendum proposita [b.m.r.w.]. Przełożył na język polski regułę św. Bazylego: „S. Bazyliusz Wielki życia zakonnego w Cerkwie świętej wschodniej patriarcha fundator” (Kalisz 1686). Prowadził korespondencję z przedstawicielami prawosławia na tematy unijne. W dużej mierze przyczynił się do przyłączenia się do unii prawosławnej diecezji przemyskiej w r. 1692 i lwowskiej w r. 1700. Zabrał także głos w sprawie zagrożenia tureckiego. W utworze Gladius contra Turcas (Lw. 1679, 2 Wyd. Zamość 1680; tłumaczenie polskie Miecz przeciwko Turkom, Leszno 1684, 2 Wyd. Lw. 1696), dowodził, że nie może być ono skutecznie zażegnane przez układy, lecz tylko przez zwycięstwo osiągnięte dzięki wspólnemu wysiłkowi władców chrześcijańskich. Po wyprawie wiedeńskiej zajął się sprawą nawracania muzułmanów. W związku z tym przetłumaczył dzieła Michała Nau „Wiara chrześcijańska przeciwko Alkoranowi…” (P. 1692) i Thyrsa Gonzalesa „Rękoprowadzenie do nawrócenia machomedanów” (Lw. 1694), Filipa Guadagnolo „Alkoran na wywrócenie wiary chrześcijańskiej od Machometa spisany” (Lw. 1699). Rozmyślania i przekłady książek ascetycznych wyrażał językiem starannym i jasnym, w polemice hołdował jednak manierze spiętrzania jak największej liczby argumentów. R. zmarł we Lwowie 18 V 1700 i został pochowany w podziemiach kościoła Jezuitów.
Nowy Korbut, III 189–90; Backer-Sommervogel, Bibl. Comp. de Jésus, VII 334–9; Brown, Bibl. pisarzów, s. 352–5; Chodynicki, Dykcyonarz, III 39–45; Hist. Nauki Pol., VI; PSB (Bobowski Wojciech, Galatowski Joanicjusz); Słown. Pol. Teologów Katol., III; Święcki, Historyczne pamiątki, II 408–10; – Baranowski J., Znajomość Wschodu w dawnej Polsce do XVIII wieku, Ł. 1950 s. 166–7, 180–1; Bieliński, Uniw. Wil., II 821; Bober A., Wkład jezuitów do polskiej patrystyki, w: tenże, Studia i teksty patrystyczne, Kr. 1967 s. 182, 186–7; Brückner A., Spory o unię w dawnej literaturze, „Kwart. Hist.” R. 10: 1896 s. 638–9; Grzebień L., Polscy penitencjarze w Loreto, „Studia Theolog. Varsav.” T. 27: 1989 nr 1 s. 253; Jabłonowski A., Akademia Kijowsko-Mohilańska, Kr. 1899/1900 s. 130, 182; Muchliński A., Dalszy ciąg materiałów do dziejów Kościoła polskiego z języków wschodnich, „Pam. Relig.-Moralny” T. 20: 1860 s. 9–20; Nosowski J., Polska literatura polemiczno-antyislamistyczna, W. 1974 I 401–25, II 41–125, 184–308; Nowak E., Rys dziejów duszpasterstwa wojskowego w Polsce 968–1831, W. 1932 s. 69, 82; Reychman J., Znajomość i nauczanie języków orientalnych w Polsce XVIII w., Wr. 1950 s. 25–6; Zalewski L., Z epoki renesansu i baroku na Lubelszczyźnie, L. 1949 s. 186; Załęski, Jezuici w Polsce, III–IV; – Arch. Rom. SI: Pol. 11–22 (katalogi trzyletnie z l. 1645–1700), Pol. 44–45 (katalogi roczne z l. 1644–1700), Pol. 69 k. 57 (nekrolog), Congr. 82–85, Rom. 218 k. 45; B. Czart.: rkp. 1657 s. 56, 80 (list R-i oraz 2 listy K. Vitelli do R-i z r. 1672); B. Ossol.: rkp. 5794 (list R-i z r. 1678); Nationalbibliothek w Wiedniu: rkp. 11988 s. 378–379, 466, 492–493 (Historia collegii Leopoliensis); – Lis R., Nauka Teofila Rutki o znamionach Kościoła (mszp. w Arch. „Naszej Przeszłości” w Kr. sygn. 173); Surowiak E., Sarmatyzm w twórczości Teofila Rutki (mszp. w Arch. Prow. Mpol TJ w Kr.).
Ludwik Grzebień