Talenti Tommaso (1629–1693), sekretarz do spraw włoskich króla Jana III Sobieskiego.
Ur. 30 XII w Lukce, był szóstym synem Talento di Pietro Talentiego i Margherity zwanej Maddaleną. Miał m.in. brata Pietro (9 IX 1622 – 20 XII 1673), kupca, który ok. r. 1646 przybył do Lwowa, a w r. 1654 został przyjęty do prawa miejskiego Starej Warszawy i t.r. ożenił się z Anną z Kleinpoldtów, z wpływowej rodziny mieszczan warszawskich. Posiadał w Warszawie kamienice przy Rynku 38 (kupioną w r. 1659) i ul. Przedzamkowej (obecnie pl. Zamkowy 15, tzw. Kleinpoldtowska), był starszym ławnikiem Starej Warszawy. W r. 1663 uzyskał prawo miejskie Krakowa, pozostał jednak w Warszawie, a w r. 1665 krakowska Rada Miejska za wstawiennictwem króla Jana Kazimierza zezwoliła mu na równoczesne posiadanie (do r. 1675) obu praw miejskich. W r. 1666 został sekretarzem królewskim. O trzymane przez siebie posiadłości w Jarosławszczyźnie («mizerne pół miasta i dwie wsi») prowadził w l. 1667–8 spór z hetmanem (polnym, potem wielkim) kor. Janem Sobieskim.
T., nie chcąc zajmować się handlem, opuścił rodzinną Lukkę i, zapewne wzorem brata, wyjechał do Rzpltej; w lipcu 1647 przybył do Krakowa. T.r. zaciągnął się do armii kor. i «...prał Moskali, kiedy Polacy prowadzili z nimi wojnę», jak wspominał po latach. Jeśli jednak rzeczywiście brał udział w walkach, to były to starcia z Kozakami podczas powstania Bohdana Chmielnickiego, bowiem wojsko porzucił już w r. 1650 (zapewne w maju). T.r. w Warszawie wstąpił na służbę do Franciszka (Francesco) Magni hr. Strassnitz, pełniącego od czasów króla Władysława IV misje dyplomatyczne m.in. we Włoszech, i w r. 1651 wyjechał z nim do Rzymu. W r. 1658 został osobistym sekretarzem księcia G. Cesariniego z Genzano, a w r. 1667 ponownie opuścił Włochy i po pobycie we Wrocławiu i Wiedniu przyjechał w r. 1669 do Rzpltej. Dzięki bratu, który cieszył się zaufaniem nowego króla Michała Korybuta Wiśniowieckiego, T. w lipcu t.r. uzyskał pozycję pokojowego dworzanina królewskiego i zdobył życzliwość króla. Gdy w lutym 1672 zdecydował się poślubić mieszkającą we Lwowie Włoszkę Teresę Borgogni, szwagierkę V. Brigantiego, kupca z Lukki działającego w Krakowie, «wyjątkowych przymiotów, piękną, choć biedną i sierotę», Michał Korybut użyczył T-emu jednej z karet królewskich, aby przywieźć ją do Warszawy. W październiku 1673 zapewne towarzyszył T. królowi z Warszawy do Lwowa i na pewno pozostawał przy nim do jego śmierci 10 XI t.r., po czym asystował przy transporcie zwłok do Warszawy.
Po elekcji Jana Sobieskiego w r. 1674 został T. sekretarzem ds. włoskich nowego króla. Być może towarzyszył mu w kampaniach wojennych z l. 1674–6. Gdy na prośbę Jana III papież Innocenty XI nadał 7 VI 1681 kard. C. Barberiniemu tytuł protektora Polski, T. rozpoczął korespondencję z kardynałem, wyjaśniając w imieniu króla, na czym ma polegać obrona interesów Rzpltej w Stolicy Apostolskiej i przedstawiając listę spraw oczekujących na rozstrzygnięcie. Z prawie cotygodniowej wymiany korespondencji powstał zbiór, przechowywany w Bibliotece Watykańskiej, zawierający ok. 650 listów T-ego (większość ogłosił G. Platania pt. „Polonia e Curia Romana. Corrispondenza del lucchese Tommaso Talenti segretario intimo del re di Polonia con Carlo Barberini protettore del regno <1681–1693>”, w: „Acta Barberiniana” Viterbo 2000 I) oraz 735 listów Barberiniego. Oprócz próśb i sugestii kierowanych do Rzymu, T. relacjonował drobiazgowo bieżące wydarzenia polityczne i militarne. Przedstawiał silne królestwo rządzone przez energicznego i potężnego władcę, który bierze na swoje barki obronę całego chrześcijaństwa przed zagrożeniem tureckim. W r. 1683 towarzyszył Janowi III w wyprawie wiedeńskiej, a po zwycięstwie 12 IX t.r. wyruszył jako wysłannik króla do Rzymu z informacją do papieża o wiktorii i ze zdobytym sztandarem (jak mniemano, świętą chorągwią Proroka). Po drodze zdał 24 IX relację z ostatnich wydarzeń księciu Cosimo III de Medici we Florencji. Do Rzymu przybył 25 IX wieczorem i został przyjęty przez kard. Barberiniego, a nazajutrz podczas audiencji przekazał papieżowi list od polskiego króla z doniesieniem o zwycięstwie nad Turkami. Otrzymał od Innocentego XI złoty łańcuch i tytuł kawalera św. Piotra, ze związaną z nim pensją 150 skudów rocznie, a od kardynałów i dostojników rzymskich cenne podarunki. Przed uroczystością wręczenia sztandaru doszło do zatargu (kto ma tego dokonać) między T-m a polskim przedstawicielem dyplomatycznym w Rzymie, opatem mogilskim Janem Kazimierzem Denhoffem; spór rozstrzygnął Barberini na korzyść T-ego, który 29 IX podczas uroczystej mszy w Pałacu Kwirynalskim złożył sztandar turecki u nóg papieża. Urażony Denhoff rozpuszczał potem w Rzymie dyskredytujące T-ego pogłoski. Jako wysłannik zwycięskiego króla był T. przyjmowany przez rzymskich notabli, odwiedził też przebywającą w Rzymie byłą królową Szwecji Krystynę Wazównę. W 2. poł. października wyjechał do Wenecji, gdzie nieoficjalnie rozmawiał z tamtejszymi senatorami o dalszej wojnie z Turcją. Do Rzpltej wrócił w poł. grudnia i 18 XII w Krakowie zdał Janowi III relację ze swej misji.
W r. 1684 wyruszył T. z królem na wyprawę mołdawską; wieści z kampanii przesyłał do księcia Cosimo III. Na sejmie 1685 r. otrzymał polski indygenat; w dyplomie z 1 VII t.r. Jan III podkreślił jego udział w pięciu wyprawach wojennych i zasługi podczas misji w Rzymie i Wenecji. T. towarzyszył królowi również w wyprawie mołdawskiej w r. 1686, a przebieg działań wojennych ponownie opisywał w listach do Cosimo III (niektóre opublikował S. Ciampi w zbiorze „Lettere militari…”; doniesienia T-ego publikował też zapewne G. C. Mattesilani w Bolonii). Będąc stale przy boku Jana III, wyjechał z nim w r. 1687 do Jazłowca i Buczacza, gdzie w sierpniu t.r. król, choć osobiście nie uczestniczył w wyprawie, wziął jednak udział w radzie wojennej. Być może od t.r. sprawował T. urząd poczmistrza generalnego kor.; szczególnie dbał o sprawne funkcjonowanie wymiany pocztowej z Włochami. Podczas kampanii 1691 r. pozostał w Jarosławiu, gdzie być może miał posiadłości po bracie; zbierał wtedy nowiny, które przekazywał Barberiniemu. Wydaje się, że służąc wiernie Janowi III zaskarbił sobie jego prawdziwą przyjaźń. Od r. 1692 poważnie chorował; ostatni list do Barberiniego wysłał 7 IV 1693, żegnając się z nim w przeczuciu, że zbliża się «termin, kiedy powołany będę przed oblicze Boskiego Trybunału, by zdać sprawę z moich win». Zmarł w Warszawie przed 11 IV 1693 (nominacja następcy na urzędzie poczmistrza).
W małżeństwie z Teresą Borgogni miał T. dwóch synów, zmarłych w dzieciństwie, i córkę (ok. 1674 – czerwiec 1692).
Ciampi S., Bibliografia Critica..., Firenze 1830 I–III; Estreicher, XXXI; PSB (Denhoff Jan Kazimierz, błędnie o wręczeniu sztandaru, Sardi Bartłomiej); – Cardini F., Il Turco a Vienna. Storia del grande assedio del 1683, Roma–Bari 2011 s. 226, 250, 254, 268, 351–2, 355, 556, 564, 578–80; De Daugnon F. F., Gli Italiani in Polonia dal X secolo al XVIII, Crema 1905 I 4, 277–9; Domin M., Jan Kazimierz Denhoff i Józef Karol Lubomirski reprezentanci Jana III w Rzymie, w: Od Kijowa do Rzymu z dziejów stosunków Rzeczypospolitej ze Stolicą Apostolską i Ukrainą, Red. M. R. Drozdowski i in., Białystok 2012 s. 543–62; Kersten A., Warszawa kazimierzowska, W. 1971; Mazzei R., La società lucchese del Seicento, Lucca 1977 s. 46, 66, 88; tenże, Traffici e uomini d’affari italiani, Milano 1983 s. 95; Platania G., Gli Italiani e l’Europa orientale. Un esempio tra i tanti, il lucchese Tommaso Talenti nella Polonia del XVII secolo, w: Itinerari di idee, uomini e cose fra est ed ovest europeo, Udine 1990 s. 517–34; tenże, L’inedita corrispondenza di Jan III Sobieski e Carlo Barberini, cardinale protettore del regno, „Studia Wilanowskie” T. 22: 2015; tenże, La Polonia di Giovanni Sobieski e „l’infedele turco” nelle inedite carte di Tommaso Talenti segretario regio, w: L’Europa centro-orientale e il pericolo turco tra Sei e Settecento, Viterbo 1999 s. 33–172; tenże, Rzeczpospolita, Europa e Santa Sede fra intese ed ostilità. Saggi sulla Polonia del Seicento, Viterbo 2000; Pośpiech A., W służbie króla czy Rzeczypospolitej? (Włoscy sekretarze Jana III Sobieskiego), w: Władza a społeczeństwo w XVI i XVII w. Prace ofiarowane Antoniemu Mączakowi w sześćdziesiątą rocznicę urodzin, W. 1989 s. 158–9; Ptaśnik J., Obywatelstwo miejskie w dawnej Polsce, „Przegl. Warsz.” R. 1: 1921 nr 2 s. 160; Targosz K., Jan III Sobieski mecenasem nauk i uczonych, Wr. 1991; Tygielski W., Włosi w Polsce XVI–XVII wieku, W. 2005; – Lettere militari del re Giovanni Sobieski..., Oprac. S. Ciampi, Firenze 1830 s. 41–2, 46–7, 49–50, 59–61, 64–72; Polonia e Curia Romana, Corrispondenza di Giovanni III Sobieski re di Polonia con Carlo Barberini protettore del regno (1681–1696), Oprac. G. Platania, w: Acta Barberiniana, Viterbo 2011 II; Polonia e Curia Romana, Corrispondenza di Maria Kazimiera Sobieska regina di Polonia con Carlo Barberini protettore del regno (1681–1699) e il soggiorno romano di una famiglia polacca in esilio, Oprac. tenże, w: tamże, Viterbo 2016 III; Sobieski J., Listy do Marysieńki, Wyd. L. Kukulski, W. 1973; Vol. leg., V 730; – AGAD: Metryka Kor., rkp. 15 k. 64; Archivio di Stato w Lukce: Notizie genealogiche istorico-critiche della famiglia Talenti di Lucca..., t. 65/II s. 482, 510, 515, 526, 530–2, 639–44; Biblioteca di Stato w Lukce: Memorie del conte Tommaso Talenti scritte dal Signor Giacomo Vincenzo Talenti l’anno 1775, ff. 261–5v.
Gaetano Platania