Świtalski (Switalski) Władysław Bronisław (1875–1945), ksiądz rzymskokatolicki, filozof.
Ur. 27 VI w Kąkolewie (pow. bukowski), był synem Marcina (1849–1929), od r. 1890 nauczyciela matematyki i fizyki w gimnazjum katolickim w Braniewie, a od r. 1898 dodatkowo lektora języka polskiego w tamtejszym Liceum Hosianum, autora podręczników „Geschichte der polnischen Literatur” (Kempten München 1908) i „Polnischer Sprachführer” (Leipzig 1920), oraz Elżbiety ze Stęślickich, siostry Jana Nepomucena Stęślickiego (zob.). Miał siostrę Helenę (1886–1945), dr fizyki (1922), nauczycielkę fizyki i matematyki w braniewskich szkołach, schwytaną 9 II 1945 we Fromborku przez żołnierzy Armii Czerwonej i wywiezioną w głąb ZSRR, gdzie zmarła.
W r. 1893 zdał Ś. maturę w gimnazjum katolickim w Braniewie i wstąpił do tamtejszego seminarium duchownego. W l. 1897–9 odbył studia filozoficzne na uniw. w Monachium. Dn. 10 IX 1899 otrzymał święcenia kapłańskie w katedrze fromborskiej z rąk bp. warmińskiego Andreasa Thiela. Na uniw. w Monachium uzyskał 3 I 1900 doktorat z filozofii na podstawie rozprawy opublikowanej pt. Des Chalcidius Kommentar zu Plato’s Timaeus. Eine historisch-kritische Untersuchung (Münster 1902). Po przyjęciu święceń został wikariuszem w parafii św. Jakuba w Olsztynie i od 29 I 1900 uczył religii w katolickiej szkole dla chłopców. W lutym założył Katholischer Arbeiterverein St. Jacobus für das Kirchspiel Allenstein i był jego przewodniczącym do r. 1902. Kazania głosił w języku polskim. Dn. 26 IX t.r. podjął studia filozoficzne na Uniw. Wrocł., ale po kilku miesiącach je przerwał.
Dn. 1 V 1903 został Ś. profesorem nadzwycz., a 12 XII 1907 profesorem zwycz. na Wydz. Filozoficznym Liceum Hosianum w Braniewie (od r. 1912 Akad. Braniewska). Wykładał logikę, filozofię, psychologię i pedagogikę oraz prowadził ćwiczenia, m.in. na podstawie wybranych rozdziałów z „Metafizyki” Arystotelesa. Był autorem wydawanych w Braniewie publikacji z zakresu teologii, filozofii, psychologii i teorii poznania, m.in.: Die erkenntnistheoretische Bedeutung des Zitats. Ein Beitrag zur Theorie des Autoritätsbeweises (1905), Das deutsche Volkstum und die Vaterlandsliebe nach Fichtes Reden an die deutsche Nation (1906), Das Leben der Seele. Einführung in die Psychologie (1907), także wznawianego kilkakrotnie podręcznika Vom Denken und Erkennen. Eine Einführung in das Studium der Philosophie (Kempten München 1913, 1914, 1924). W l. 1914–17 i w r. akad. 1926/7 był rektorem Akad. Braniewskiej, a w l. akad. 1920/1, 1923/4 i 1929/30 dziekanem Wydz. Filozoficznego. Pełnił też funkcje dyrektora seminarium filozoficznego (1923/4), okresowo członka kuratorium Akademiekasse i Bibliotheksrat. Z ramienia niemieckiej partii Centrum został radnym w Braniewie. Nie angażował się w narodowy ruch polski, Janusz Jasiński zaliczył go nawet do duchownych prowadzących na Warmii działalność germanizacyjną. Na prośbę kard. Karola Schultego organizował w Kolonii w r. akad. 1922/3 Akademię św. Alberta Wielkiego (otwarta w r. 1927 jako Katolicki Inst. Filozoficzny). Kierował braniewską ekspozyturą Deutsches Institut für Wissenschaftliche Pädagogik w Münster i był członkiem towarzystw naukowych Görres-Gesellschaft zur Pflege der Katholischen Wissenschaften oraz Kant-Gesellschaft. Dn. 16 XII 1923 Wydz. Katolicko-Teologiczny uniw. w Bonn nadał mu doktorat honoris causa. Od r. 1931 był przewodniczącym rady nadzorczej Ermländische Zeitungsund Verlagsdruckerei, które wydawało m.in. czasopisma „Ermländische Zeitung” i „Allensteiner Volksblatt”.
Dn. 6 XI 1932 został Ś. rzeczywistym kanonikiem katedralnym we Fromborku; z powodu zapisów pruskiego konkordatu i zastrzeżeń rządu pruskiego, objęcie tej godności nastąpiło dopiero po kilku miesiącach. Zamieszkał w kanonii św. Stanisława we Fromborku i był wizytatorem nauczania religii w szkołach średnich. Krótko przed rozwiązaniem partii Centrum przeprowadzono latem 1933 rewizję w jego mieszkaniu. Od lipca r.n. był komisarzem ds. sióstr katarzynek w Braniewie. W r. 1935 otrzymał nominację na kaznodzieję i penitencjarza w katedrze fromborskiej, sędziego synodalnego, radcę diecezjalnego, cenzora ksiąg kościelnych, a później także ekonoma kapitulnego i wiceoficjała w Sądzie Biskupim. Często wygłaszał prelekcje dla duchowieństwa na okresowych konferencjach. We fromborskiej kaplicy św. Jerzego głosił kazania w języku polskim i mimo zakazu władz spowiadał w tym języku. W czasie drugiej wojny światowej pełnił posługę duszpasterską wśród polskich jeńców przebywających we Fromborku. Po wkroczeniu do Fromborka Armii Czerwonej, został 9 II 1945 w trakcie poszukiwań siostry zastrzelony przez sowieckiego żołnierza. Pochowany przez kanonika, ks. Antona Krause w ogrodzie kanonii, został w r. 1954 przeniesiony na cmentarz kapitulny we Fromborku (rząd IV mogiła 22).
Ś-ego włączono do rozpoczętego 15 IX 2007 w archidiec. warmińskiej, kontynuowanego po 5 XI 2011 w Kongregacji ds. Świętych w Rzymie, procesu beatyfikacyjnego warmińskich męczenników – ofiar nazizmu i komunizmu. Dn. 9 XI 2012 w Zespole Szkół Zawodowych im. Jana Liszewskiego w Braniewie odsłonięto tablicę poświęconą Ś-emu.
Altpreussische Biographie, Marburg 1984 IV; Chłosta J., Słownik Warmii (historyczno-geograficzny), Olsztyn 2002; Kopiczko A., Duchowieństwo katolickie diecezji warmińskiej w latach 1821–1945, Olsztyn 2003 II (fot.); Leksykon duchowieństwa represjonowanego w PRL w latach 1945–1989, W. 2003 II; Męczennicy Kościoła warmińskiego XX wieku, Olsztyn 2004; Oracki, Słown. Warmii XIX i XX w.; Ostrowski J., Świadkowie wiary. Słudzy Boży – ofiary nazizmu i komunizmu, Olsztyn 2015 (fot.); Podr. enc. kośc., XXXVII, XXXVIII; Słownik biograficzny Kapituły Warmińskiej, Olsztyn 1996; Zeugen für Christus. Das deutsche Martyrologium des 20. Jahrhunderts, Paderborn 1999 II; – Achremowicz E., Żabski T., Towarzystwo Literacko-Słowiańskie we Wrocławiu 1836–1886, Wr. 1973 (dot. ojca); Fox U., Die Auseinandersetzungen Bischof Maximilian Kallers mit dem Staat um die Besetzung der ermländischen Kanonikate (1931–1944), „Zeitschr. für die Gesch. und Altertumskunde Ermlands” 2002 s. 148–50; Jasiński J., Świadomość narodowa na Warmii w XIX wieku. Narodziny i rozwój, Olsztyn 1983; Kaminski L., Wie die Domherren heimkehrten, „Unser Ermlandbuch” 1974 s. 149; Kieliszek Z., Filozoficzna spuścizna księdza Władysława Świtalskiego, „Studia Warmińskie” T. 46: 2009; Kurowski E., Dzieje Fromborka. Historia miasta do 1998 r., Frombork 2000; Obłąk J., Życie religijne polskiej ludności katolickiej w Olsztynie na przełomie wieków XIX i XX, „Studia Warmińskie” T. 18: 1981 (1983); Reifferscheid G., Das Bistum Ermland und das Dritte Reich, „Zeitschr. für die Gesch. und Altertumskunde Ermlands” 1975 s. 124–5; Schwark B., Den toten Domherren, „Ermländischer Hauskalender” 1950 s. 109–11; tenże, Ihr Name lebt. Ermländische Priester in Leben, Leid und Tod, Osnabrück 1958 s. 225–6; Semków J., Cmentarz kapitulny we Fromborku, „Ochrona Zabytków” 1998 nr 3 s. 229, 232; Sołoma A., Za każdą cenę. Niemiecki kler katolicki wobec ludności polskiej na Warmii, Mazurach i Powiślu w latach 1919–1939, W. 1976; Thimm W., Die katholische Arbeiterbewegung in den Bistümern Ermland, Kulm und Danzig, „Zeitschr. für die Gesch. und Altertumskunde Ermlands” 1980 s. 33; Traba R., Niemcy – Warmiacy – Polacy 1871–1914. Z dziejów niemieckiego ruchu katolickiego i stosunków polsko-niemieckich w Prusach, Olsztyn 1994; Watermann R., Drei Lehrpersonen Switalski, „Braunsberg. Unsere Schulen”, Weihnachten 1996 s. 20–4; – Elenchus universi cleri nec non sororum piarum congregationum Dioecesis Warmiensis consriptus mense decembri 1900, Braunsberg 1901; Verzeichnis der Vorlesungen an der Akademie zu Braunsberg, 1919–25; Verzeichnis der Vorlesungen an der Königlichen Akademie zu Braunsberg, 1915/16 – 1918/19; Verzeichnis der Vorlesungen an der Staatl. Akademie zu Braunsberg, 1925/6–1930/1; – „Biul. Wiad. z Urzędu” (Frombork) 2012 nr 11 s. 3–4; „Gość Niedzielny” dod. „Posłaniec Warmiński” 2012 nr 37 s. VII (fot.); „Komun. Mazursko-Warmińskie” 1958 nr 2, 1984 nr 4; „Revue Philosiphique de Louvain” R. 16: 1909 nr 62 s. 334–5; „Studia Warmińskie” T. 11: 1974 (1975).
Andrzej Kopiczko