Święcki Wojciech (prawdopodobnie 1826 — 1873), rzeźbiarz.
Ur. zapewne w Król. Pol.
Od r. 1844 kształcił się Ś. w dziedzinie rzeźby pod kierunkiem Konstantego Hegla w powstałej t.r. Szkole Sztuk Pięknych w Warszawie. Poznał wówczas studiujących tam malarstwo Wojciecha Gersona, Franciszka Kostrzewskiego i Henryka Pillatiego. Wg Ireny Jakimowicz przerwał naukę w r. 1848 i wyjechał do Kielc, do Tomasza Zielińskiego, naczelnika pow. kieleckiego i kolekcjonera dzieł sztuki; zajmował się tam rzeźbą oraz opiekował jego zbiorami, m.in. uzupełniał uszkodzone pokrywy waz japońskich. Jako jedyny rzeźbiarz przystał do nieformalnej grupy malarzy, tzw. warszawskiej cyganerii malarskiej, skupionej wokół fotografa Marcina Olszyńskiego; należący do niej artyści gościli m.in. w r. 1849 w Kielcach, u Zielińskiego.
Pierwsze znane rzeźby Ś-ego to sześć głów, wykonanych w r. 1851 wg rysunków Aleksandra Lessera, do kolistych wnęk na fasadzie domu barona Stanisława Lessera przy ul. Miodowej 21—23 w Warszawie (niezachowane); z rzeźb tych «przebijał charakter narodowy» („Kur. Warsz.” 1851 nr 284). Wg posągów autorstwa G. Monaldiego, G. Staggio i F. Pincka z Rotundy Pałacu Łazienkowskiego w Warszawie wykonał statuetki królów polskich: Kazimierza Wielkiego, Zygmunta I, Stefana Batorego i Jana III Sobieskiego; wyrzeźbił też figurkę cara Mikołaja I. Dla warszawskiej fabryki Minterów projektował oraz formował medale i statuetki wybitnych Polaków. W r. 1853 wprowadzono do obiegu medale z podobiznami Antoniego Kątskiego, Kazimierza Lubomirskiego, Władysława Wójcickiego i Józefa Korzeniowskiego; modelował też figurki świętych, m.in. Świętą Weronikę (1853). Również t.r. powstały modele medali z wizerunkami królów, uzupełniające „Poczet królów polskich” J. F. Holzhaeussera i J. J. Reichla (wybity z inicjatywy króla Stanisława Augusta), o których pisano, że artysta «wybornie przejąwszy się stylem zeszłego wieku, dopełnił całej kolekcji» („Kur. Warsz.” 1853 nr 107). Najprawdopodobniej w tym czasie, na tympanonie wzniesionego w r. 1852 neorenesansowego gmachu Tow. Dobroczynności w Radomiu (wynajętego na Resursę Obywatelską), wykonał Ś. płaskorzeźbę stiukową Caritas; z nim też zapewne należy łączyć znajdujące się tam kamienne figury Melpomene, Talii i Euterpe. Wg spisu ludności z r. 1854 był Ś. czeladnikiem sztukatorskim; mieszkał w Warszawie przy ul. Przechodniej z dwoma innymi czeladnikami tej specjalności, Janem Zbronieckim i Johnem Jacobsem. Praktykował zapewne w zakładzie sztukatora Ignacego Ciszewskiego, modelując figurki, odlewane potem w gipsie, m.in. Władysława Łokietka, Kazimierza Wielkiego, Władysława Jagiełły, Zygmunta I, Stefana Batorego i Jana III Sobieskiego (wszystkie 1855), umieszczone na «kroksztynach podpartych przez orła». Statuetki i medaliony Ś-ego produkowane zarówno przez fabrykę Minterów, jak i zakład Ciszewskiego, zyskały znaczną popularność.
Podczas kolejnego pobytu u Zielińskiego w Kielcach wyrzeźbił Ś. owalny medalion, przedstawiający w wysokim reliefie Jana Kochanowskiego i Urszulkę na tle czarnoleskiego dworu. Powstała tam, wykonana wspólnie z Olszyńskim, w glinie, gipsie i drewnie, pełnoplastyczna scena rodzajowa Krakowska karczma, z figurkami Kostrzewskiego i Olszyńskiego na pierwszym planie; ten «model do olejnego obrazu» został w maju 1854 wystawiony w redakcji „Kuriera Warszawskiego”. Zieliński umieścił t.r. nazwisko Ś-ego na wzniesionym w swej rezydencji obelisku na cześć artystów. Zapewne zainspirowany działalnością Jakuba Tatarkiewicza wymodelował Ś. w tym czasie, wg posiadanych przez Zielińskiego portretów, rycin, popiersi i medalionów z dawnej Biblioteki Załuskich w Warszawie, ok. 30 niewielkich popiersi wybitnych Polaków, m.in. Wincentego Kadłubka, Mikołaja Reja, Stanisława Hozjusza, Jana i Piotra Kochanowskich, Mikołaja Kopernika, Jana Zamoyskiego, Fryderyka Chopina oraz Adama Mickiewicza; zostały one odlane w gipsie przez Ciszewskiego. Od jesieni 1854 do kwietnia r.n. realizował w Kielcach liczne zamówienia. Podobno wówczas wykonał figury świętych do nieokreślonego kościoła kieleckiego, posągi na elewację domu Zielińskiego, supraportę z wyobrażeniem księcia Józefa Poniatowskiego, skaczącego do Elstery, oraz liczne popiersia «osób prywatnych». Kontynuując rzeźby rodzajowe, tworzył pojedyncze studia chłopów oraz modelowane w glinie sceny, m.in. Skrzypek i Wesele krakowskie, wysoko ocenione przez Józefa Ignacego Kraszewskiego („Gaz. Warsz.” 1855 nr 218). Z gliny powlekanej woskiem wykonał kolejną wersję Karczmy krakowskiej jako ilustrację do utworu Gustawa Ehrenberga „Bartłomiej Głowacki”, a w patynowanym gipsie — «żebraka ślepca z lirą prowadzonego przez chłopca» (Muz. Narod. w Kr.). Galicyjski lirnik, wystawiony w styczniu 1856 w warszawskiej pracowni Ś-ego przy ul. Jasnej, to inna wersja żebraka z chłopcem. Zapewne w Kielcach powstał Posąg Mikołaja Kopernika, wzorowany na toruńskim pomniku dłuta F. A. Tiecka, oraz figurka namiestnika Król. Pol. I. Paskiewicza. W gipsie wykonywał karykaturalne statuetki artystów, głównie kolegów, m.in. Gersona, Ignacego Gierdziejewskiego i Juliusza Kossaka.
W Warszawie pracował Ś. nad modelem figury wg projektu Gierdziejewskiego do pomnika nagrobnego Józefa Elsnera; zlecenie to otrzymał od komitetu budowy nagrobka. W maju 1855 pokazał w pracowni model (pomniejszony) figury Geniusz muzyki; odkuł ją t.r. w piaskowcu w warszawskiej pracowni kamieniarskiej Jana Manzla. Pomnik, przedstawiający masywną, skrzydlatą kobietę o zrozpaczonej twarzy, w renesansowym stroju, z kitarą u kolan, siedzącą na cokole-sarkofagu, został dobrze przyjęty przez krytykę. T.r. na giełdzie numizmatyczno-archeologicznej w Resursie Kupieckiej w Warszawie wystawił Ś. gipsowe odlewy figurek Jana Kochanowskiego i Franciszka Karpińskiego. Latem t.r., podczas pobytu w Warszawie Kraszewskiego, wykonał jego biust, a także medalion odznaczający się «podobieństwem […] niezmiernym” („Gaz. Warsz.” 1855 nr 205). Dla fabryki Minterów, wg akwarel Kazimierza Stronczyńskiego, wymodelował miniatury nagrobków królów polskich, które wykorzystywano do produkcji metalowych wieczek do szkatułek i przycisków na biurko. Ś. miał w tym okresie ucznia, Wojciecha Kasperowicza (Kasprowicza). Latem 1856 ukończył sześćdziesiąt gipsowych medalionów z podobiznami uczonych, pisarzy, poetów i malarzy polskich do pałacu Mariana Czapskiego w Miropolu na Wołyniu. W listopadzie t.r. wykonał w technice narzutowej Posąg wieśniaczki na grób Pawła Leśniewskiego na cmentarzu Powązkowskim; rzeźba bosonogiej dziewczyny z długim warkoczem i pękiem makówek w ręce, która stała na cokole wspierając stopę na stosie książek, uległa zniszczeniu (obecnie znana z litografii). Nadal utrzymywał kontakty z «cyganerią malarską», a jego podobizna znalazła się na obrazach Olszyńskiego „Turniej artystów” (1854) i „Rozejście się narodów” (1858). Ozdobił, m.in. z Gersonem, Pilattim i Józefem Szermentowskim, wnętrza statku «Niemen» zwodowanego w lipcu 1857 w Warszawie.
Za jedną z lepszych prac Ś-ego uchodziła mierząca ok. 1 m gipsowa Statua Adama Mickiewicza, przedstawiająca poetę wspartego o pień drzewa; była wzorowana na poznańskim pomniku Mickiewicza dłuta Władysława Oleszczyńskiego. Dzieło wystawiono na początku r. 1858 w Warszawie w zakładzie fotograficznym K. Beyera przy Krakowskim Przedmieściu, a następnie w TPSP w Krakowie. Odlewy gipsowe Statui sprzedawano t.r. w Warszawie; gdy podobne wypuścił nielegalnie warsztat sztukatorski Dominika Morgantiego, Ś. wytoczył mu proces, który w r. 1864 wygrał. Metalowy odlew figury Mickiewicza wprowadziła w r. 1859 do handlu fabryka Minterów. T.r. ukończył przeznaczony na cmentarz Powązkowski Pomnik nagrobny Ignacego Komorowskiego, o formie głazu z inskrypcją, zwieńczony krzyżem z bali, na którym bosonogi wiejski chłopiec kładzie wieniec z kwiatów. W czerwcu 1860 wprowadził na Powązki kolejny temat wiejski, bosą żniwiarkę z sierpem i naręczem kłosów, tworząc Pomnik Apolinarego Zagórskiego; po jego zniszczeniu wykuta w piaskowcu figura z tego nagrobka znalazła się na grobie Wacława Bourmeistra-Radoszkowskiego tamże. T.r. odsłonięto na rynku w Praszce koło Wielunia odlaną w spiżu Statuę św. Floriana (zniszczona w r. 1940). Prace Ś-ego, powielane jako wyroby u Minterów oraz odlewy zakładów sztukatorskich, cieszyły się nadal dużą popularnością.
W kwietniu 1860 wyjechał Ś. «dla dalszego kształcenia się w swoim zawodzie» do Paryża („Kur. Warsz.” 1860 nr 88). Utrzymywał tam kontakty z Szermentowskim, Franciszkiem Tepą i sztycharzem Antonim Szretterem. W czasie tego pobytu wykonał nieokreślone dekoracje gmachu bankowego (może Banku Francji) tamże oraz płaskorzeźbę Jan III pod Wiedniem. Po powrocie do Warszawy w czerwcu 1861 ozdobił tamtejszy gmach Resursy Obywatelskiej grupą Poezja, Muzyka i Śpiew (niezachowana) oraz wykonywał prace na zlecenia prywatne, m.in. Zadumaną dziewczynę (Zadumanie) na elewację wzniesionej t.r. kamienicy Kazimierza Granzowa (róg ulic Wilczej i Marszałkowskiej). W warszawskim TZSP wystawił t.r. gipsowy Szkic do pomnika Komorowskiego, a w styczniu 1862 Popiersie damy. Następnie wyjechał w grudniu t.r. do Brazylii, gdzie przebywał głównie w Rio de Janeiro, realizując zamówienia prywatne. Do Europy wrócił w poł. l. sześćdziesiątych i mieszkał w Brukseli oraz Londynie. Wykonał w tym czasie, znaną jedynie z fotografii, Polonię, przedstawiającą kobietę w stroju królewskim skutą łańcuchem, w towarzystwie anioła-pocieszyciela. W r. 1865 był już ponownie w Paryżu. Okazjonalnie wysyłał swoje prace do kraju: w krakowskim TPSP wystawił w r. 1869 Dzieciątko Jezus, w r. 1870 Typy ludu polskiego i Żebraków oraz r. 1871 Alegorię Poezji, a w warszawskim TZSP pokazał w r. 1872 «popiersie naturalnej wielkości» oraz terakotowy medalion Wilia i Niemen (1870).
Od początku działalności artystycznej podejmował Ś. tematykę rodzajową, zwłaszcza wiejską, a jego prace odznaczały się dużą malarskością. Odszedł od utrwalonych schematów klasycystycznych, wytyczając w rzeźbie polskiej drogę stylu romantycznego. Tworzył głównie w glinie, gipsie, stiuku i drewnie, rzadziej w kamieniu i metalu. Większość jego dorobku stanowiły odlewy medalionów i figurek wybitnych Polaków; zachowały się nieliczne, gdyż w większości wykonywane w nietrwałym materiale (gips i cyna), zostały zniszczone w okresie represji po powstaniu styczniowym. Chory na gruźlicę, ostatnie miesiące życia spędził Ś. w paryskim mieszkaniu Szermentowskiego. Zmarł 27 III 1873 w Paryżu, w szpitalu Necker, został pochowany na cmentarzu Montparnasse.
Ś. nie założył rodziny.
Prace Ś-ego wystawiano na ekspozycjach zbiorowych, m.in. w r. 1917 w Krakowie na wystawie „Dziecko w sztuce” oraz w Warszawie w r. 1924 na „Wystawie pierwszego czterdziestolecia TZSP”. Jego dzieła znajdują się w Polsce w muzeach narodowych w Krakowie, Poznaniu, Warszawie i Kielcach, Zamku Królewskim na Wawelu, Muz. Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, warszawskim Muz. Literatury, Muz. Warszawy oraz Muz. Sztuki Medalierskiej we Wrocławiu i Muz. Mikołaja Kopernika we Fromborku; za granicą posiada je Lwowska Narodowa Galeria Sztuki. Okazjonalnie pojawiają się w polskim handlu antykwarycznym.
Fot. w Muz. Narod. w W. (tzw. Albumy Olszyńskiego); — Orłowicz M., Przewodnik po cmentarzach warszawskich, W. 1921; PSB (Hegel Konstanty, Minter Karol Juliusz); Rudkowiski T. M., Cmentarz Powązkowski w Warszawie, Wr. 2014; Słown. artystów pol.; Strzałkowski J., Słownik medalierów polskich i z Polską związanych 1508—1965, W. 1982; Swieykowsk i, Pam. Tow. Przyj. Sztuk Pięknych; Thieme—Becker, Lexikon d. Künstler, XXXII; Wójcicki, Cmentarz Powązkowski, II; — Chomyn I., Katalog plakiet, medalionów i medali polskich i z Polską związanych w Lwowskiej Narodowej Galerii Sztuki, W. 2015 I—II; Gumowski M., Medale polskie, W. 1925; Jaworski F., Medaliony polskie. Zbiór rodziny Przybysławskich, Lw. (1911); Katalog Wystawy „Dziecko w sztuce”, Kr. 1917; Katalog zbiorów Tow. Zachęty Sztuk Pięknych w Warszawie, W. 1924; Pamiętnik sztuk pięknych 1850—1854, W. 1854; Pierwsze czterdziestolecie Tow. Zachęty Sztuk Pięknych 1861—1900, W. 1939; Przewodnik wystawy wyrobów rękodzielniczych i płodów rolniczych w Warszawie, W. 1857; Szwagrzyk J. A., Moneta, medal, order — katalog, Wr. 1971; — Aftanazy, Dzieje rezydencji, V; Architektura i urbanistyka Radomia, Red. W. Kalinowski, L. 1979; Bałdowski W., Wizerunki sławnych Polaków i redukcje pomników polskich z wytwórni Mintera w kolekcji wilanowskiej, „Studia Wilanowskie” T. 10: 1984; Dubrowska M., Medaliony i plakiety w zbiorach Muzeum Historycznego m. st. Warszawy, „Almanach Muz.” T. 4: 2003; Dubrowska M., Sołtan A., Rzemiosło artystyczne Minterów 1828—1881, W. 1987; Gerson W., Kielce jako rozsadnik dążeń estetycznych, w: Pamiętnik kielecki, Kielce 1901; Gerson-Dąbrowska M., Polscy artyści. Ich życie i dzieła, W. 1926; Gomulicki W., O statuetce i medalionie ks. Józefa oraz o znakomitym ich twórcy, „Świat” 1913 nr 33; tenże, Trzy «Kaliny» Lenartowicza, Komorowskiego, Święckiego, „Tyg. Ilustr.” 1907 nr 43; Jakimowicz I., Tomasz Zieliński i jego zbiory, „Roczn. Muz. Świętokrzyskiego w Kielcach” T. 6: 1970; taż, Tomasz Zieliński. Kolekcjoner i mecenas, Wr. 1973; Jeziorowski W., Album Powązek, W. 1915; Kaczmarzyk D., Rzeźba polska od XVI do początku XX wieku, W. 1973; Karasowski M., Pomnik Ignacego Komorowskiego, „Tyg. Ilustr.” 1859 nr 2; Kosiński T. A., Kolekcja numizmatów w Dziale Historii, „Roczn. Muz. Narod. w Kielcach” T. 24: 2009; Kwiatkowscy M. I. i M., Historia Warszawy XVI —XX w., w: Zabytki mówią, W. 1998; Kwiatkowska M. I., Pomnik Józefa Elsnera, „Stolica 1983 nr 7; taż, Rzeźbiarze warszawscy XIX wieku, W. 1995; taż, Śpiewakowi Kaliny, „Stolica” 1982 nr 20; taż, Wojciech Święcki rzeźbiarz warszawskiego romantyzmu, „Kron. Warszawy” T. 13: 1982 nr 3—4; Łepkowski J., Zbiór po śp. Tomaszu Zielińskim, W. 1860; Méyet L., Wizerunki A. Mickiewicza, wyjątek z obszerniejszego studium, Lw. 1888; Myślińska A., Kieleckie lata Franciszka Kostrzewskiego w świetle „Pamiętnika”, „Roczn. Muz. Narod. w Kielcach” T. 26: 2011; Wiadomość o odlewach pamiątek krajowych wydanych staraniem i nakładem fabryki M-a, W. 1858; Więcek A., Dzieje sztuki medalierskiej w Polsce, Kr. 1989; — Kozakiewicz—Ryszkiewicz, Warsz. „cyganeria”; Materiały dotyczące życia i twórczości Wojciecha Gersona, Oprac. A. Vetulani, A. Ryszkiewicz, Wr. 1951; Rocznik sądowy na rok 1864, W. 1864; Skorowidz mieszkańców miasta Warszawy z przedmieściami na rok 1854 ułożony pod kierunkiem Zarządu Policji, W. 1854; Wiercińska, Katalog prac TZSP; — „Bibl. Warsz.” 1864 t. 2 s. 307, 1873 t. 2 s. 431—2; „Czas” 1858 (dod. z marca); „Dzien. Warsz.” 1851 nr 115, 1854 nr 21, 30, 344, 1855 nr 99, 232, 252, 1856 nr 6, 59; „Gaz. Pol.” 1873 nr 73; „Gaz. Warsz.” 1852 nr 327, 329, 1855 nr 3, 114, 151, 189, 205, 218, 271, 323, 346, 1857 nr 93, 1858 nr 204, 1873 nr 210; „Kłosy” 1874 nr 451 (wspomnienie pośmiertne A. Lessera, wizerunek imaginowanego pomnika Ś-ego autorstwa Szermentowskiego); „Kron. Wiad. Krajowych i Zagran.” 1856 nr 150; „Kur. Codz.” 1873 nr 72; „Kur. Warsz.” 1851 nr 284, 1853 nr 107, 1854 nr 21, 125, 134, 1855 nr 98, 107—9, 136, 188, 246, 1856 nr 2, 169, 303, 1857 nr 187, 1858 nr 60, 91, 1859 nr 27, 45, 1860 nr 88, 159, 235, 1862 nr 13, 174, 281, 1873 nr 64; „Tyg. Ilustr.” 1859/60 nr 55, 1873 nr 295.
Joanna Daranowska-Łukaszewska