Rogalewicz Zdzisław Tomasz, przybrane nazwisko Kalinowski, pseud. Tomasz bojowy, Witalis (1882–1919), działacz socjalistyczny. Ur. 28 I we wsi Czerwona Niwa w pow. błońskim w zubożałej rodzinie szlacheckiej, był synem Mieczysława, administratora majątków hr. Sobańskiego, i Aurelii z Rybińskich.
W l. dziewięćdziesiątych rodzina przeniosła się do Warszawy, gdyż R. i jego bracia – starszy Wacław, później leśniczy lasów państwowych w Święcianach Wileńskich, i młodszy Stefan (ur. 1884) rozpoczęli naukę w gimnazjum. Po uzyskaniu w r. 1902 matury w V gimnazjum, R. wstąpił na Wydział Lekarski Uniw. Warsz. Działał w założonym w t. r. na uniwersytecie studenckim Kole Polskiej Partii Socjalistycznej (PPS). Razem z bratem Stefanem, studentem Wydziału Mechaniki w Warszawskim Instytucie Politechnicznym, był na zebraniu koła, które odbywało się 7 II 1904 w mieszkaniu J. Szczypiorskiej przy ul. Wilczej 25 i zostało wykryte przez policję. W wyniku rewizji przeprowadzonej u wszystkich uczestników brat R-a został poddany dozorowi policji w miejscu stałego zamieszkania, zaś R. uwięziony w X Pawilonie Cytadeli Warszawskiej. Zwolniony 15 III za kaucją 150 rb., R. wznowił jesienią studia, lecz po wybuchu rewolucji i strajku szkolnego w styczniu 1905 przyłączył się do bojkotu. Wyjechał do Krakowa i na UJ kontynuował studia na Wydziale Lekarskim. Jednak pod wrażeniem narastających walk rewolucyjnych w Królestwie, namówiony przez Władysława Rożena, opuścił Uniwersytet i z początkiem r. 1906 wstąpił do uruchomionej właśnie w Krakowie pierwszej szkoły instruktorów bojowych PPS.
Po ukończeniu kursu R. został skierowany przez Wydział Bojowy do Łodzi na instruktora jednej z dzielnic Organizacji Bojowej (OB) PPS: zamieszkał na ul. Piotrowskiej 8 pod nazwiskiem Kalinowski, w organizacji występował pod pseud. Witalis. R. zorganizował i przeprowadził 15 VI 1906 akcję bojową na urząd pocztowy w Zgierzu, podczas tzw. krwawej środy 15 VIII dowodził zamachem bombowym na 3 cyrkuł policyjny w Łodzi, a w czasie głośnej akcji pod Rogowem 8 XI kierował oddziałem zamykającym wyjście z dziedzińca stacyjnego. Jako kierownik dzielnicowej bojówki, okresowo nawet zastępujący okręgowca w Łodzi, nie akceptował stanowiska Wydziału Bojowego w sprawach taktycznych i razem z lewicą partyjną krytykował go za przeprowadzenie akcji rogowskiej bez zgody Centralnego Komitetu Robotniczego (CKR). Także podczas konferencji bojowej w Zakopanem, zwołanej przez Wydział w listopadzie 1906 tuż przed rozłamowym IX Zjazdem PPS R. reprezentujący tam łódzki okręg, poparł Stanisława Hempla, uznającego za szkodliwy dla ruchu rewolucyjnego terror wobec żołnierzy rosyjskich. Po rozłamie, na polecenie CKR PPS-Lewicy organizował w Warszawie tzw. Milicję partyjną, skupiającą opowiadających się za lewicą byłych bojowców. Był inicjatorem i organizatorem najważniejszego przedsięwzięcia Milicji – dokonanego 31 I 1907 udanego zamachu na Wiktora Grüna, kierownika agentury (tj. tajnej policji) warszawskiego wydziału śledczego, traktującego z okrucieństwem aresztowanych bojowców. Brał również udział w działaniach organizacyjno-agitacyjnych Warszawskiego Komitetu Robotniczego. Kiedy represje i działalność tajnej agentury prawie całkowicie sparaliżowały ruch rewolucyjny, R. postanowił czasowo wycofać się z partii. W przeddzień wyjazdu do Kijowa, gdzie zamierzał wznowić studia, został wydany ochronie przez swego dawnego kolegę gimnazjalnego, Michała Charewicza i 29 V 1907 aresztowany. W czasie rewizji wykryto w jego mieszkaniu – obok znacznej ilości odezw i pism, po większej części PPS-Lewicy – listów i notatek konspiracyjnych, także 50 nabojów rewolwerowych. Uwięziony w X Pawilonie Cytadeli Warszawskiej, został przez zdrajcę Antoniego Dyrcza zidentyfikowany jako «naczelnik» organizacji bojowej warszawskiego okręgu PPS-Lewicy i organizator zamachu na Grüna.
Po długotrwałym sporze o prawną kwalifikację sprawy, decyzją Senatu Rządzącego R. postawiony został przed Warszawskim Okręgowym Sądem Wojskowym (WOSW), który 23 IV 1908 skazał go na 8 lat katorgi uznając winnym tylko za przynależność do PPS-Lewicy. Tymczasowo skierowano go do więzienia w Sieradzu, czekała go bowiem grożąca karą śmierci sprawa o zamach na pocztę w Zgierzu i cyrkuł policyjny w Łodzi. R. zrezygnował z propozycji ucieczki z więzienia sieradzkiego, aby nie nadużyć zaufania naczelnika więzienia, który na własną rękę uwolnił go od kajdan, zatrudnił w kancelarii i prywatnie jako korepetytora swoich dzieci. Był ponownie sądzony przez WOSW 15 VI 1909, ale i tym razem nie zdołano mu udowodnić udziału w akcjach bojowych. Na podstawie rozporządzenia Głównego Zarządu Więziennego z 12 (25) I 1911 pozbawiono go wszystkich praw stanu i skazano – po odbyciu katorgi – na wieczne osiedlenie na Syberii. Przewieziony 26 II t. r. z Sieradza do Warszawskiego Tymczasowego Więzienia Katorżniczego, został stąd wysłany do więzienia w Pskowie, gdzie do 23 III 1915 odbywał karę z pierwszego wyroku. Pracował tam w warsztacie stolarskim.
Na zesłaniu w pow. kańskim w gub. jenisiejskiej zaczął R. praktykować jako felczer. Darzony szacunkiem i zaufaniem miejscowej ludności, został po rewolucji lutowej w r. 1917 wybrany na przewodniczącego rady chłopskiej w powiecie kańskim, a latem t. r. – na przewodniczącego rady gubernialnej. Wszedł także do powołanego przez Rząd Tymczasowy organu samorządowego – gubernialnego Zarządu Ziemskiego w Krasnojarsku i objął kierownictwo Wydziału Zdrowia i Opieki Społecznej. Czynny w krasnojarskiej grupie Socjaldemokracji Królestwa Polskiego i Litwy, następnie członek Rosyjskiej Komunistycznej Partii (bolszewików) (RKP ), przeciwstawiał się polityce miejscowych kadetów i eserów. Po rewolucji październikowej brał udział w ustanowieniu władzy radzieckiej. W okresie walk z kontrewolucyjnymi oddziałami czechosłowackimi kierował na froncie oddziałem sanitarnym Armii Czerwonej. Wzięty do niewoli, został jednak wkrótce zwolniony. Działał w Krasnojarsku w nielegalnej organizacji RKP (b). Uwięziony latem 1918 przez sprawujących tam przejściowo władzę eserowców, po ustanowieniu dyktatury admirała A. W. Kołczaka, uznany został przez władze wojskowe obok innych współwięźniów za zakładnika. Ominęły go pierwsze egzekucje. W końcu 1919, r., wyprowadzony nocą za miasto w grupie kilkudziesięciu więźniów, został zamordowany. W marcu 1920, kiedy przywrócono władzę radziecką, zwłoki R-a i in. zamordowanych ekshumowano i uroczyście pogrzebano we wspólnej mogile 82 rewolucjonistów, ofiar wojny domowej. Rozporządzeniem Prezydenta RP, w roku 1933 odznaczony został pośmiertnie Krzyżem Niepodległości z Mieczami.
R. rodziny nie założył.
Księga działaczy ruchu rewol. s. 241–4 (M. Król. fot. po s. 16, mylna data i miejsce ur.: 1881 Guzów); Księga Polaków uczestników rewolucji paźdz. (tu mylnie: Zygmunt); – Hulewicz J., Studia wyższe młodzieży z zaboru rosyjskiego w uczelniach galicyjskich w latach 1905–1914, Zesz. Nauk. UJ Nr 16, S. Nauk Społ. Hist. Z. 3, Kr. 1958 s. 283; Karwacki W. L., Łódzka organizacja Polskiej Partii Socjalistycznej – Lewicy 1906–1918, Ł. 1964; Trzciński W., Czerwona Łódź, „Kron. Ruchu Rewol. w Pol.” 1936 nr 3 s. 174, 177; Żarnowska A., Geneza rozłamu Polskiej Partii Socjalistycznej 1904–1906, W. 1965; – Kalendarz Robotniczy PPS na r. 1921, W. 1921 s. 99; – AGAD: KGGW 3047, 4664 k. 45, Pomocnik GGW 353 k. 19, 31 (dotyczy brata, Stefana), Prokurator WIS sygn. 3347 k. 13, sygn. 6629 k. 12–116, sygn. 6953 k. 156, 162, sygn. 6211 k. 265 passim; Arch. Państw. w W.: WRzG Wydz. więzienny ref. 2 209/1908, 115/1911, WGZZ sygn. 750 k. 15, 52, sygn. 760 k. 190–218, 220–223 (dotyczy brata, Stefana), sygn. 2610 k. 2; CAW: Akta Krzyża Niepodległości z Mieczami t. 32.
Alicja Pacholczykowa