Tatarkiewicz Jan Kazimierz (1843–1891), aktor, reżyser, tłumacz, kompozytor.
Ur. 28 IX w Warszawie, był synem Stanisława Jakuba (1819–1880), felczera, i Weroniki z Kamińskich (1819–1878). Miał dwanaścioro rodzeństwa, m.in. młodszego brata, Stanisława Damazego (1849–1886), związanego z Warszawskimi Teatrami Rządowymi (WTR) od r. 1869 jako chórzysta, od r. 1871 jako aktor, a od r. 1880 jako inspicjent i rekwizytor.
Po ukończeniu gimnazjum realnego w Warszawie T., na życzenie ojca, podjął naukę w Szkole Weterynaryjnej, jednak wkrótce ją porzucił. Zapewne na początku r. 1860 uczęszczał do Szkoły Dramatycznej przy teatrach warszawskich, gdzie był uczniem m.in. Jana Tomasza Seweryna Jasińskiego i Jana Chęcińskiego. Latem t.r. wszedł do zespołu teatru krakowskiego Juliusza Pfeiffera, występującego wówczas na prowincji; debiutował w Radomiu lub Kielcach w niemej roli Służącego w komedii „Żydzi” Józefa Korzeniowskiego. Od jesieni, już w Krakowie, grywał zwykle postaci drugorzędne, m.in. Kosińskiego w „Zbójcach” F. Schillera. Z roli Rizzia w „Marii Stuart” Juliusza Słowackiego wywiązał się «bardzo szczęśliwie, jak na poczynającego artystę» („Dzien. Liter.” 1862 nr 94); partnerował wówczas Antoninie Hoffmann, z którą przyjaźnił się do końca życia. Podjął też próby translatorskie, tłumacząc z języka francuskiego „Raptusa” Marc-Michela i E. M. Labiche’a (premiera 24 IV 1862). Nie znalazłszy jednak w Krakowie «sprzyjających dla uprawy swoich zdolności warunków» (B. Zawadzki, „Echo Muzycz. i Teatr.” 1884 nr 53), wrócił na początku r. 1863 do Warszawy.
W r. 1864 pracował T. jako aplikant w magistracie, ucząc się jednocześnie sztuki aktorskiej u Władysława Świeszewskiego i Anastazego Trapszy (który t.r. został świadkiem na jego ślubie). Zaprotegowany przez Trapszę, debiutował 13 I 1866 w WTR na scenie Teatru Rozmaitości w roli Juliusza Franka w „Fortepianie Berty” T. Barrière’a i J. Lorina. Dzięki tej roli, nazwanej przez krytyków «perełką», został zaangażowany; grana przez lata, określiła emploi T-a jako amanta, do czego predysponowały go «piękny głos barytonowy, o niskim i szlachetnym brzmieniu oraz ujmująca powierzchowność i zgrabna młodzieńcza postawa» (Z. Sarnecki, „Świat” 1888 nr 6). Początkowo występował T. w wodewilach i lekkich komediach, przejmując część ról po Świeszewskim i Józefie Komorowskim. W dalszym ciągu tłumaczył z języka francuskiego, m.in. „Pocałunek bezimienny” J. Blerzy’ego i A. Seconda (1868) oraz „Miłość niewiniątka” É. Abrahama i G. Guillemota (1871); obie sztuki zostały wystawione w Teatrze Rozmaitości.
Zagrany przez T-a Karol Moor w „Zbójcach”, wystawionych 15 X 1868 na benefis Jana Królikowskiego, nie był sukcesem. Ucząc się rzemiosła od Królikowskiego pokonał T. z czasem pewną sztywność, niezręczność ruchów i gestów, wypracował też wzorową dykcję, a solidne studia historyczno-literackie, intuicja i dar obserwacji pomagały mu budować przekonujące postaci w dramatach romantycznych. «Nowym zwrotem» była rola Miltona w obrazku dramatycznym „Raj Miltona” nieznanego autora francuskiego w przeróbce Kazimierza Kaszewskiego (5 XI 1869), w której T. przedstawił się «jako artysta myślący i twórczy» (J. Kenig, „Gaz. Warsz.” 1869 nr 251). Wielokrotnie partnerowała mu Wiktoryna Bakałowiczowa, m.in. w „Panu i pani Robinson” Ch. L. E. Nuittera i „Weselu Figara” P. A. Beaumarchais’go. Gdy po zaangażowaniu do WTR Heleny Modrzejewskiej wystawiano dramaty klasyczne i romantyczne, T. objął w nich role bohaterów i pierwszych amantów tragicznych. Jednak jego wykonanie roli Laertesa w „Hamlecie” W. Shakespeare’a (1871) Modrzejewska zganiła za «wirtuozowanie», a Fryderyk Henryk Lewestam apelował o więcej naturalności w grze („Kłosy” 1871 nr 301). Oceniając grę T-a w „Zbójcach”, „Romeo i Julii” Shakespeare’a (1871), kreowanego przez niego Zbigniewa w „Mazepie” Słowackiego (1873) oraz tytułową rolę w „Don Carlosie” Schillera (1874), Bronisław Zawadzki („Echo Muzycz. i Teatr.” 1884 nr 53) uznał, że «jego Romeo nie wydał się dosyć czułym i namiętnym, Karol Moor nie dość bohaterskim i rzewnym, Don Karlos nie dość romantycznym i smętnym». Jednak, zdaniem tegoż krytyka, T. «w porę zstąpił z wyżyn koturnu klasycznego na posadzkę salonu, zamienił barwny kostium na tużurek wybornego krawca» (tamże), a Władysław Bogusławski, po roli Edgara w „Fałszywych poczciwcach” Barrière’a i E. Capendu (2 X 1875) przekonywał, że ten «utalentowany artysta zdaje się być stworzonym na lekkich salonowych kochanków». Takich bohaterów odtwarzał T. we współczesnych francuskich sztukach konwersacyjnych oraz w komediach romantycznych, m.in. Didiera w „Marion Delorme” V. Hugo (1873) i Perdicana w „Nie igra się z miłością” A. de Musseta (1877). We współczesnych sztukach polskich grał rezonerów i typy charakterystyczne, m.in. Stawińskiego w „Epidemii” Józefa Narzymskiego (1872), Żądełkę w „Krytykach” Chęcińskiego (1875), Goldensterna syna w „Złotym cielcu” Stanisława Dobrzańskiego (1883), Ernesta w „Małżeństwie Apfel” Kazimierza Zalewskiego (1887); występował także w sztukach Edwarda Lubowskiego, Michała Bałuckiego, Józefa Blizińskiego i Jana Aleksandra Fredry.
W komediach Aleksandra Fredry T. zapisał się jako jeden z wybitnych reprezentantów stylu fredrowskiego. W „Ślubach panieńskich” w r. 1869 (partnerując Bakałowiczowej i Modrzejewskiej) wykreował Albina jako płaczliwego kochanka, zrywając z wcześniejszym, farsowym, karykaturalnym ujęciem tej postaci; w tej komedii grał również Gustawa (1873). Odtwarzał ponadto Dolskiego w „Wielkim człowieku do małych interesów” (1877), Alfreda w „Dwu bliznach” (1877), Pana w „Świeczka zgasła” (1877), Edwina w „Odludkach i poecie” (1878), Zdzisława w „Panu Benecie” (1880) oraz Edmunda w „Damach i huzarach” (1886). Wspólnie z Zalewskim przetłumaczył z języka francuskiego „Pojedynek u Ninon” Barriére’a i C. M. Florentina, wystawiony w r. 1887 w Teatrze Letnim. T. był słabego zdrowia, a wytężona praca nadwyrężała jego siły. Z powodu chorób (niedrożność jelit) i wyczerpania psychicznego opuszczał teatr na wiele tygodni, a nawet miesięcy. Na rzecz chorych T-a i Józefa Grzywińskiego odbyło się 12 V 1872 przedstawienie. Z tego powodu T. miał także przerwy w r. 1873 i 1885 oraz w 2. półr. r. 1888; na kuracje wyjeżdżał m.in. do Karlsbadu (obecnie Karlove Vary).
T. był muzykalny, grał na harfie, cytrze, bandoneonie i fortepianie, a także śpiewał. Skomponował ok. trzydziestu drobnych utworów, tańców i piosenek, z których połowa doczekała się publikacji nutowych. Walc Wiktoria i utwór na fortepian Tęsknota (1874) poświęcił Bakałowiczowej, natomiast galop Alojzy (1874) – Alojzemu Żółkowskiemu. Był też autorem śpiewek, m.in. do „Grzeszków babuni” Ch. H. Remy’ego (1871), „Przechodnia” F. Coppéego (1874), „Męża pieszczonego” Barrière’a i L. Thibousta (1876) oraz „Bibińskiego” (1882) i „Barkaroli” (1884) Mariana Gawalewicza. Napisał melodie towarzyszące 27 VI 1878 występom gościnnym tragika E. Rossiego w Warszawie. Utwory T-a wykonywano na koncertach, podczas przedstawień lub antraktów, np. od r. 1875 polki mazurki Wspomnienie oraz La Capricieuse grywano na koncertach w Resursie, Dolinie Szwajcarskiej i Teatrze Rozmaitości.
W grudniu 1875 wyreżyserował T. trzy przedstawienia z udziałem amatorów, wystawione w Dolinie Szwajcarskiej na cel dobroczynny. Pod koniec r. 1877 w zastępstwie Emila Derynga przygotował w WTR m.in. komedię „Filiżanka herbaty” Nuittera i J. Derleya, a 13 VI 1878 objął tam stałe stanowisko reżysera dramatu i komedii; zadebiutował na nim 25 VI t.r., wystawiając w Teatrze Letnim „Kwiat Tlemcenu” E. Legouvé’a. Uznanie przyniosły mu realizacje dzieł Shakespeare’a: „Makbeta” (1878, grał Malkolma), „Króla Leara” (1879) oraz „Antoniusza i Kleopatry” (1880, grał Prokulejusa), a także „Fausta” J. W. Goethego (1880). Doceniając jego pracę reżyserską i organizację występów gościnnych Modrzejewskiej, zaproponowano mu, by zagrał z nią na benefisie 1 III 1880 Flavigneula w „Walce kobiet” E. Scribe’a. T.r. Wsiewołod Wsiewołożski, nowy (od 15 VI t.r.) prezes WTR, mianował go dyrektorem artystycznym działu dramatu, a do współpracy z nim powołał doradczy Komitet Artystyczno-Narodowy w składzie: Bogusławski, Kaszewski, Lubowski, Zygmunt Sarnecki, Henryk Sienkiewicz i Bogumił Foland. Pod koniec r. 1881 wycofano się z tych zmian. Dymitr Palicyn, przez kilka miesięcy w r. 1882 kolejny prezes WTR, pozostawił T-a na najbliższy sezon na stanowisku głównego reżysera. Od września t.r. wrócono do poprzedniej nazwy stanowiska T-a: reżyser dramatu i komedii.
Latem 1883 zapoznawał się T. z teatrami Berlina i Drezna. W r. 1884 podnoszono jego «sumienną troskliwość o godne wystawienie „Snu nocy letniej”», a w r. 1885 chwalono wyreżyserowany przez niego „Wieczór Trzech Króli” w układzie Modrzejewskiej i z nią w roli Violi. Po występach w Warszawie teatru Meiningeńczyków (z księstwa Sachsen-Meiningen) w maju 1885 krytycy zauważyli w realizacjach T-a «duży rozwój w kierunku ekspozycyjnym». Przeciążony pracą, T. już w styczniu t.r. złożył rezygnację ze stanowiska reżysera; nie została ona jednak przyjęta i choć jeszcze kilkakrotnie zgłaszał dymisję, pozostał na tym stanowisku do końca życia. W lutym 1887 wyjechał na kilkutygodniowy urlop do Paryża. Bywał także w Wiedniu. W 22-lecie debiutu i 10-lecie pracy reżyserskiej w WTR wystąpił 22 I 1888 na poranku dramatycznym w scenie z „Romea i Julii” oraz w komedii „Portrety kochanka i męża” N. Desarbresa i J. Duflota; w programie znalazł się też m.in. „Kawaler marcowy” Blizińskiego z udziałem Żółkowskiego oraz kompozycje muzyczne T-a. W środowisku WTR cieszył się T. dużym autorytetem, opiekował się młodymi aktorami, m.in. Marią Wisnowską, uczył sztuki scenicznej Marię Przybyłko i Władysława Palińskiego. W l. 1887–90 zasiadał w jury zorganizowanych przez „Echo Muzyczne, Teatralne i Artystyczne” konkursów na sztukę ludową; w r. 1891 powołano go do jury konkursu „Kuriera Warszawskiego” na sztukę współczesną.
W dn. 19–30 V 1888 grał T. gościnnie w teatrze krakowskim, m.in. w „Małżeństwie Apfel” i „Romeo i Julii”. Karol Estreicher przyznał, że T. był «we wszystkich rolach poprawny», ale wytknął mu «nieustanne wznoszenie oczu ku paradyzowi i mówienie całym otwarciem ust z pozowaniem z otwartymi ustami» („Czas” 1888 nr 121); w liście do Modrzejewskiej dodał, że jego gra «jest nieelegancką, sprężynkowatą». Jan Błeszyński ocenił rolę Romea jako słabą, co powiązał z wiekiem artysty (który zbliżał się do 45. roku życia), jednak 27 V, po przedstawieniu „Sprzymierzeńców” P. Moreau, T. otrzymał wieniec laurowy, brylantowy pierścień i portret autorstwa Włodzimierza Zamarajewa z podpisami zespołu. Latem 1889, w czasie kuracji w Zakopanem, wystąpił na cel dobroczynny z Edwardem Wolskim, Janem Kantym Galasiewiczem i amatorami w „Fortepianie Berty” i „Stryj przyjechał” Władysława Koziebrodzkiego. Po śmierci Żółkowskiego (w listopadzie t.r.) opublikował w „Echu Muzycznym, Teatralnym i Artystycznym” (1891 nr 322) krótkie wspomnienie o nim. W r. 1890 był świadkiem w procesie korneta huzarów Aleksandra Barteniewa, oskarżonego o zamordowanie (z 30 VI na 1 VII t.r.) Wisnowskiej.
W 25. rocznicę debiutu T. zagrał 13 I 1891 Piorunowicza w „Klubie kawalerów” Bałuckiego, natomiast na uroczystym poranku jubileuszowym 10 V t.r. wystąpił w roli Armanda w „Małgorzacie Gauthier” („Damie kameliowej”) A. Dumasa syna, z gościnnym udziałem Modrzejewskiej w roli tytułowej. Po reorganizacji WTR 13 VI wszedł w skład kolegium reżyserskiego jako reżyser główny; jego zastępcą i pomocnikiem był Bolesław Ładnowski, a «reżyserem repertuaru» Józef Kotarbiński. W WTR odtworzył ogółem ok. trzystu ról. Ostatnią z nich, Henryka Didiera w „Przeszkodzie” A. Daudeta, zagrał tak, «jakby przeczuwał, że to ostatnia jego kreacja i dlatego powinna pozostawić niezatarte wspomnienie» (P. Owerłło).
T. należał do aktorów, «którzy nigdy nie starają się o wierną podobiznę danej osobistości na scenie, a jednak tworzą postaci żywe i typowe» (Kotarbiński). Jego grę we właściwym mu emploi cechowały swoboda i naturalność, żar i temperament, a przy tym elegancja i wykwintność. Zwracano uwagę na inteligentne, drobiazgowe opracowanie ról, budowanie postaci nieszablonowych, ujmujących widzów prawdą i realizmem. Lubowski i Aleksander Rajchman uznali T-a za epigona romantyzmu scenicznego, natomiast Kotarbiński widział w nim «jednego z najgłówniejszych przedstawicieli modernizmu na scenie», a Adam Grzymała-Siedlecki nazywał go «pionierem nowego artyzmu» i prekursorem aktorów-amantów «z wnętrzem ludzkim». T. był uznawany, zwłaszcza po śmierci Żółkowskiego i Królikowskiego, za jednego z najznamienitszych aktorów tzw. epoki gwiazd w teatrze warszawskim.
Jako reżyser utrzymał się T. na tym stanowisku za czterech kolejnych prezesów WTR (Siergieja Muchanowa, Wsiewołożskiego, Palicyna i Longina Gudowskiego). Za jego kadencji wystawiono 375 sztuk, w tym 180 polskich, pięćdziesięciu różnych autorów. Sam wyreżyserował ok. 130 sztuk, z których dużą część stanowiły przedstawienia bulwarowe, głównie francuskie. Tworzył repertuar odpowiadający tendencjom epoki i misji narodowej sceny, mocno ograniczonej przez rosyjską cenzurę. Nie nadużywał stanowiska do autopromocji, chętnie grywał epizody. Apodyktyczność, wybuchowość i nadmierne dążenie do perfekcjonizmu przysparzały mu czasem wrogów. Z biegiem lat narzekano też, że jego scenariusze są nieco przestarzałe, aktorzy otrzymują niewiele wskazówek, repertuar jest chaotyczny i doraźny, a sztuki nie mają powodzenia.
Dn. 13 XI 1891 wystąpił T. w roli Księcia de Birac (którą miał w repertuarze od prawie dziesięciu lat) w dramacie „Księżna Jerzowa” Dumasa, a nazajutrz wyjechał do Krakowa, gdzie odwiedzał chorą Hoffmannową. W drodze powrotnej nabawił się grypy, do której dołączyło się ostre zapalenie jelit. Zmarł 2 XII 1891 w Warszawie, został pochowany 5 XII na Starych Powązkach (kw. 34–I–31). Nad grobem przemawiali (nieznany z imienia) ks. Michalski i Kotarbiński („Echo Muzycz., Teatr. i Artyst.” 1891 nr 428).
W zawartym 22 XI 1864 małżeństwie z Zofią Julią Thies (Thiess) (1844–1903) miał T. czworo dzieci: Zofię Emilię Janinę (ok. 1866 – 1934), od r. 1888 zamężną za Stanisławem Monikowskim, urzędnikiem małkińskiej linii Kolei Warszawsko-Petersburskiej, Marię Julię (1867–1868), Cecylię Julię (1868–1903), zamężną Grabiańską, i Władysława Apoloniusza Walerego (1870–1925), żonatego z Zofią Stefanią Miernicką. Bratankami T-a byli m.in. Konstanty (zob.) i Marian (zob.) Tatarkiewiczowie, synowie Stanisława Damazego.
Pośmiertnie „Kurier Warszawski” opublikował wiersze T-a Ostatni raz (1891 nr 337) i Dwie drogi (1892 nr 1). Dn. 24 IV 1892 odbył się poranek na rzecz jego rodziny, na który złożyły się „Perła” Gawalewicza, „Schadzka” Przybylskiego i „Parawanik” Michała Wołowskiego, sonety Gabriela Kempnera ku czci T-a oraz jego utwory muzyczne; na zakończenie udekorowano popiersie artysty autorstwa Andrzeja Pruszyńskiego (reprod. w: „Echo Muzycz., Teatr. i Artyst.” 1894 nr 579). W sierpniu 1894 umieszczono popiersie na obelisku nagrobnym (datę ur. T-a podano tu wg kalendarza juliańskiego).
Podobizny w: Album Powązek, Red. W. Jezierski, W. 1915 cz. 1 s. 92, „Echo Muzycz., Teatr. i Artyst.” 1884 nr 53, „Kur. Codz.” 1891 nr 13, „Świat” 1888 nr 6 s. 282; Fot. w: B. Narod., Muz. Narod., Muz. Teatr. w W., Muz. Hist. m. Kr.; – Słown. teatru pol. (bibliogr., ikonogr., fot.); Szenic, Powązki; – Bieńka M. O., Od zenitu do zmierzchu. Teatr warszawski 1880–1919, W. 2015 (ilustr.); taż, Repertuar warszawskich teatrów rządowych 1891–1900, W. 1995; taż, Warszawskie Teatry Rządowe. Dramat i komedia 1890–1915, W. 2003 (ilustr.); Błeszyński J. H., Rządy pana Gliksona w teatrze krakowskim, Kr. 1889 s. 40–2; Bogusławski W., Siły i środki naszej sceny, W. 1961; Dąbrowski S., Górski R., Fredro na scenie, W. 1962; Estreicher K., Teatra w Polsce, W. 1953; Got J., Orzechowski E., Repertuar teatru krakowskiego 1845–1865, cz. I: Teatr polski, W. 1974; Got J., Szczublewski J., Helena Modrzejewska, W. 1959; Inglot M., Komedie Aleksandra Fredry, Wr. 1978; Jarząbek-Wasyl D., Za kulisami. Narodziny przedstawienia w teatrze polskim XIX wieku, K. 2016; Jasińska Z., Na scenie teatru i życia. Saga rodu Leszczyńskich-Rapackich, W. 2010 (ilustr.); Komorowski J., Piramida zbrodni. „Makbet” w kulturze polskiej 1790–1989, W. 2002; Kosiński D., Dramaturgia praktyczna. Polska sztuka aktorska XIX wieku w piśmiennictwie teatralnym swojej epoki, Kr. 2005 (fot.); Maresz B., Występy gościnne w teatrze polskim. Z dziejów życia teatralnego Krakowa, Lwowa i Warszawy, Kr. 1997; Ochotnicka T., Teatr w Zakopanem 1870–1939, „Roczn. Podhalański” T. 3: 1985; Orzechowski E., Repertuar teatru krakowskiego: 1885–1893, W. 1972; Prace o literaturze i teatrze ofiarowane Zygmuntowi Szweykowskiemu, Wr. 1966; Rajchman A., Jan Tatarkiewicz, „Echo Muzycz., Teatr. i Artyst.” 1891 nr 397 (ryc. wg fotogramu J. Mieczkowskiego); Secomska H., Repertuar warszawskich teatrów rządowych, 1863–1890, W. 1971; Staszel J., Listy Juliana Łętowskiego do Henryka Feintucha (Szarskiego), „Roczn. B. PAN w Kr.” R. 22: 1976; Szczublewski J., Teatr Wielki w Warszawie 1833–1993, W. 1993; tenże, Wielki i smutny teatr warszawski 1868–1880, W. 2015; tenże, Żywot Modrzejewskiej, W. 1977; Szczublewski J., Szwankowski E., Alojzy Żółkowski – syn, W. 1959; Szwankowski E., Teatr warszawski w końcu XIX stulecia (1890–1900), w: Warszawa popowstaniowa 1864–1918, Red. S. Kalabiński, R. Kołodziejczyk, W. 1969 z. 2; tenże, Teatry Warszawy w latach 1765–1918, W. 1979; Teatr polski od 1863 roku do schyłku XIX wieku, W. 1982 (ilustr.); Teatr polski w latach 1890–1918, W. 1988 II; Towarzystwo warszawskie. Listy do przyjaciółki przez Baronową X.YZ., Kr. 1888 II 211–13; Tuszyńska A., Wisnowska, W. 1990 s. 57, 78, 85, 87, 90, 107, 110, 200, 214; Wanicka A., Dramat i komedia Teatrów Warszawskich 1868–1880, Kr. 2011 (fot., ilustr.); Waszkiel H., Trudne lata. Teatr warszawski 1815–1868, W. 2015; Wypych-Gawrońska A., Muzyka w polskim teatrze dramatycznym do 1918 roku, Częstochowa 2015; – Grzymała-Siedlecki A., Świat aktorski moich czasów, W. 1973; Korespondencja Heleny Modrzejewskiej i Karola Chłapowskiego, Red. J. Got, J. Szczublewski, W. 1965; Korespondencja teatralna Michała Bałuckiego, Red. D. Szczęsna, W. 1981; Kotarbiński J., Ze świata ułudy, Kr. 2012; Krogulski W., Notatki starego aktora. Przewodnik po teatrze warszawskim XIX wieku, Kr. 2015 (fot., ilustr.); Modrzejewska H., Wspomnienia i wrażenia, Kr. 1957 (ilustr.); Owerłło P., Z tamtej strony rampy, Kr. 1957; – „Dzien. dla Wszystkich” 1888 nr 29 (dot. córki, Zofii); „Dzien. Pol.” 1886 nr 86 (dot. brata, Stanisława); „Echo Muzycz., Teatr. i Artyst.” 1892 nr 18 (448); „Gaz. Pol.” 1868 nr 33 (dot. córki, Marii), 1903 nr 38 (dot. żony); „Gaz. Warsz.” 1894 nr 231, 1903 nr 36 (dot. żony); „Głos Pol.” 1888 nr 5; „Goniec Teatr.” 1877 nr 25 (ilustr.); „Kłosy” 1870 nr 254, 1871 nr 301, 1888 nr 1177; „Kraj” (Pet.) 1890 nr 35; „Kur. Lwow.” 1886 nr 104 (dot. brata, Stanisława); „Kur. Warsz.” 1875 nr 218, 1888 nr 22, 23, 1891 nr 125, 129, 337 (spis utworów muzycz.), 1903 nr 38 (dot. żony); „Mucha” 1891 nr 20 (karykatura F. Kostrzewskiego i wiersz); „Tyg. Ilustr.” 1891 nr 57, 1892 nr 122 (ilustr.); „Wiek” 1891 nr 101, 1903 nr 39 (dot. żony); – Nekrologi i wspomnienia pośmiertne z r. 1891: „Biesiada Liter.” T. 32 nr 50 (832) (ilustr.), „Czas” nr 278, 281, „Dzien. dla Wszystkich” nr 275, 276, „Dzien. Pol.” nr 336, „Echo Muzycz., Teatr. i Artyst.” nr 427 (A. Rajchman, ilustr.), „Gaz. Narod.” nr 290, „Gaz. Pol.” nr 269 (W. Bogusławski), „Gaz. Warsz.” nr 320, „Kur. Codz.” nr 334 (ryc.), nr 336, 337, „Kur. Warsz.” nr 333, „Prawda” nr 49, „Przegl. Tyg.” nr 49 (ryc.), „Rola” nr 49, „Świat” nr 24, „Tyg. Ilustr.” nr 102 (E. Lubowski), „Wiek” nr 269, 271 (mowa pogrzebowa Kotarbińskiego); – AP m. stoł. W.: Zespół nr 72/159/0–/13, Akta stanu cywilnego parafii rzymskokatol. św. Andrzeja w W.[…] rok 1843, wpis 499 (akt ur.), nr 72/158/0/–/38, toż parafii rzymskokatol. Świętego Krzyża w W. […] rok 1864, wpis 523 (akt ślubu), nr 72/1218/0/–/24, toż parafii rzymskokatol. św. Antoniego w W. […] rok 1891, wpis 450 (akt zgonu); Arch. i B. Artyst. Teatru im. J. Słowackiego w Kr.: Afisze; B. Jag.: Oddz. Dok. Życia Społ., Afisze teatrów warsz.; IS PAN: Afisze, mater. „Słown. teatru pol.”; Muz. Hist. m. Kr.: sygn. MHK–Fs1405/VI (Adres gratulacyjny dla T-a od artystów krak.); Muz. Teatr. w W.: sygn. D.321 III (koresp., afisze).
Mariola Szydłowska