Dąbrowski Józef, pseud. Grabiec (1876–1926), działacz społeczny, publicysta, historyk. Ur. 2 I w Radomiu, pochodził z rodziny szlacheckiej, wywodzącej się z ziemi drohickiej. Ojciec jego, Leon Leopold, był urzędnikiem akcyzy. W czasie studiów gimnazjalnych w Radomiu D. brał wydatny udział w pracach kółka samokształceniowego, popadając kilkakrotnie w konflikty z władzami szkolnymi. W r. 1897 zapisał się na wydział prawa uniwersytetu warszawskiego, studiował równocześnie historię i literaturę. Obdarzony żywym temperamentem, urodzony społecznik, cięty mówca, przyczynił się do wyłonienia z ogólnej Bratniej Pomocy osobnego radykalno-demokratycznego stowarzyszenia »Spójnia«; należał do Koła Demokrat. Młodzieży Polskiej, równocześnie zaś uczestniczył w tajnych organizacjach PPS (pseudonimy: »Stefan« albo »Comber«). W tym czasie stawiał pierwsze kroki na polu dziennikarskim, zasilając pisma partyjne (»Przedświt«, »Robotnik«, »Naprzód«) oraz organy postępowe (»Prawda«, »Krytyka«, »Promień«). W l. 1901–3 był członkiem warszawskiego Komitetu Robotniczego PPS. Zagrożony aresztowaniem, przeniósł się do Zagłębia Dąbrowskiego, gdzie redagował »Kuriera Sosnowieckiego« i kierował miejscową organizacją partyjną oraz kolportażem druków, praktykując równocześnie w kancelarii adwokackiej. W r. 1904 został nauczycielem języka i literatury polskiej w szkole handlowej w Pabianicach. Po wybuchu strajku szkolnego wrócił do Warszawy, gdzie objął redakcję radykalnego »Kuriera Codziennego«. Wobec głoszonych przez Frakcję Rewolucyjną haseł zbrojnej walki z caratem zajął D. stanowisko negatywne. W napisanej wspólnie ze St. Garlickim broszurze (Na dziś. Zadania polityki socjalistycznej w zaborze rosyjskim, Kr. 1904) wywodził, że »niepodległości domagać się bez broni w ręku byłoby absurdem, a chwycić za broń byłoby szaleństwem«; najbliższym programem winna być przeto autonomia dla Kongresówki. W punkcie tym zszedł się D. z postulatami PPS-lewicy; od zlania się z nią wstrzymał go gorący patriotyzm i świadomość odrębność interesów narodowych. Węzeł konfliktu ideowego przecięła nieoczekiwanie żandarmeria, osadzając D-go na kilka miesięcy w więzieniu, następnie wydalając z kraju. Przymusowy pobyt w Krakowie zużytkował D. na pogłębienie studiów historycznych. W r. 1907, uzyskawszy możność powrotu, osiadł w Kaliszu.
Lata 1907–14 stanowią w życiu D-go drugi okres, odcinający się pod wielu względami od młodzieńczej ery częstych wędrówek, pracy samokształceniowej, agitacji socjalistycznej. Rysem wspólnym pozostał pęd do nauczania i szerzenia oświaty. Prowadząc kancelarię adwokacką, sprawował równocześnie D. przez parę lat obowiązki wicedyrektora polskiego gimnazjum i wykładowcy polskiej historii i literatury, a w r. 1907 powołał do życia »Towarzystwo Oświaty im. Adama Asnyka«. Inne natomiast kierunki jego działalności uległy niewątpliwej ewolucji. Zachowując nadal życzliwe stosunki z socjalistami, całą energię obrócił ku stworzeniu radykalnego stronnictwa włościańskiego. Był jednym z inicjatorów spółdzielczych »Kółek Staszicowskich« oraz redaktorów »Zarania«. W popularnej broszurze O ludowcach, idei ludowej i polityce narodowej ludowców (W. 1913) sformułował zasadnicze wskazania: »Lud pracujący – to naród cały, to rdzeń i moc narodu… Ideałem dla ludu nie może być przeszłość…, ale ma nim być czarna i twarda teraźniejsza jego dola, i od niej, od tej doli ludowej – dążność ciągła w przyszłość«. Głosząc program radykalnej demokracji chłopsko-robotniczej, szukał dla niej D. głębszego uzasadnienia zarówno w dziejach Polski jak we współczesnym jej położeniu. Celowi temu służyć miały dwa dzieła popularno-naukowe, które, stanowiąc przejście od młodzieńczego warsztatu dziennikarskiego do ogarniania szerszych zagadnień, zdobyły znaczną poczytność w kołach radykalnej inteligencji. W Dziejach narodu polskiego (W. 1909, dalsze wydania w r. 1916 i 1920) dał jasny, treściwy, na ostatnich badaniach oparty zarys dziejów Polski ze szczególnym uwzględnieniem zagadnień ustrojowo-społecznych, akcentując zwłaszcza rolę warstw ludowych oraz rozwój ideologii demokratycznej. Współczesna Polska w cyfrach i faktach (Kr. 1912) to doskonały przekrój stosunków statystyczno-etnograficznych, społecznych i gospodarczych w granicach ziem dawnej Rzpltej. Konkluzja autora brzmi, że tylko wyzwolenie energii twórczej drzemiącej w masach ludowych i związana z tym gruntowna przebudowa struktury socjalnej zdoła uzbroić nową Polskę ludową w skuteczny oręż obrony w walce eksterminacyjnej, toczonej przez dwa rządy zaborcze.
Problemem, który na równi z przeobrażeniami społecznymi absorbował w tych latach uwagę D-go, było ustosunkowanie się społeczeństwa polskiego do zbliżającej się wojny europejskiej. D. stanął bez wahania w szeregach obozu niepodległościowego, wszedł w kontakt z organizacjami wojskowymi w Galicji, zakładał w Kaliskiem pierwsze koła pomocy członkom związków strzeleckich. Na łamach »Krytyki« referował w tym czasie (pod pseudonimem K. Stefańskiego) stosunki polityczne w Królestwie, zwalczając politykę stronnictw ugodowych. W sporach o granice przyszłej Polski opowiedział się za zasadą etnograficzną, a przeciw wskrzeszaniu Rzpltej historycznej. Przejawem sympatii D-go dla tradycji i haseł niepodległościowych jest również dzieło Rok 1863 (P. 1913). Oparta na poważnych badaniach źródłowych z wyzyskaniem relacji żyjących uczestników powstania, napisana stylem prostym i pełnym przejęcia, nierzadko polotu, z głębokim wczuciem się w ducha epoki, stanowi monografia D-go jedyne po dziś dzień syntetyczne opracowanie przedmiotu, zarazem zaś najpoważniejszą po Bartoszewiczu i Limanowskim zapowiedź nowego kierunku badań nad r. 1863, w którym miejsce jednostronnych potępień zajmuje uwydatnienie wartości ludzi, haseł i poczynań doby styczniowej.
Wybuch wojny światowej otworzył w życiu D-go okres trzeci, wypełniony pracą nad zdobyciem własnego państwa i ugruntowaniem podstaw jego bytu. U samego progu wojny przeżył D. jako naoczny świadek wstrząsającą tragedię zbombardowanego przez wojska niemieckie Kalisza. Z właściwą sobie odwagą cywilną ogłosił natychmiast pod własnym nazwiskiem szczegółowy opis wydarzeń (Katastrofa kaliska, W. 1914). Przeniósłszy się do Łodzi, nawiązał D. łączność z Departamentem Wojskowym N. K. N. w Piotrkowie, z którego ramienia prowadził w Królestwie propagandę antyrosyjską, zalecając społeczeństwu czynną postawę wobec rozgrywających się wydarzeń i ukazując międzynarodowe perspektywy, otwierające się przed sprawą polską (broszura: Kwestia polska w ciągu stu lat (Płock 1915). Starcia z okupantami na tle wprowadzania niemieckiego sądownictwa naraziły go na pozbawienie prawa praktyki adwokackiej, następne konflikty ściągnęły roczne osadzenie w Kaliszu bez prawa opuszczania miasta. Dopiero jesienią r. 1916 zdołał D. dostać się do Warszawy jako sędzia pokoju. Licznymi artykułami i broszurami walczył o realizację zaczątków państwowości polskiej i w porozumieniu z N. K. N. przemawiał za tzw. austropolskiem rozwiązaniem; był inicjatorem Ligi Państwowości Polskiej, której program spopularyzował w osobnej broszurze (Czym jest i do czego dąży L. P. P.? W. 1917). Główną zaś energię włożył w organizowanie polskiego sądownictwa wojskowego. Wstąpiwszy w maju 1917 do Polskiego Korpusu Posiłkowego, pełnił kolejno funkcje referenta prawnego przy sztabie inspekcji, następnie przy Dowództwie I Brygady, w jesieni r. 1918 został odkomenderowany do prac organizacyjnych Sztabu Generalnego, w styczniu 1919 mianowany szefem organizacyjnej sekcji Departamentu Wojskowo-Prawnego M. S. Wojsk. Następnie został sędzią Najwyższego Sądu Wojskowego, w r. 1925 szefem wydziału wyznań akatolickich w Min. S. Wojsk. w stopniu pułkownika. Z ogłoszonych przezeń w tym czasie prac obok broszur popularnych wybijają się na pierwszy plan: Dzieje współczesne 1871–1914 (W. 1919, 2 t.), wyborny zarys podręcznikowy; Ostatni szlachcic (W. 1924, 2 t.), dojrzały, pełen obiektywizmu życiorys Al. Wielopolskiego, wreszcie Czerwona Warszawa przed ćwierć wiekiem (P. 1925). W pracy tej, o charakterze na poły pamiętnikarskim, dał D. niezmiernie żywy i barwny wizerunek politycznego i oświatowego życia lewicowych kół stolicy na przełomie dwóch stuleci, stwarzając dla przyszłego historyka nieocenioną kopalnię wiadomości. Żywo uczestniczył D. w pracach nad wskrzeszeniem w wolnej Polsce organizacji wolnomularskiej, dążąc do oparcia się o patriotyczne tradycje z czasów walk o niepodległość, i do śmierci zajmował w niej wybitne stanowisko. Wierny do ostatka zamiłowaniom pedagogicznym, wykładał historię w. XIX i XX w szkole dziennikarskiej przy Wolnej Wszechnicy. Zmarł na zapalenie płuc 13 III 1926. Ożeniony był z Zofią z Żerańskich.
Naczelnym rysem postaci D. jest zdumiewająca wielostronność poczynań. Prawnik i historyk, publicysta i badacz źródłowy, agitator i ideolog polityczny, pedagog i organizator sądownictwa, zaznaczył się w każdej dziedzinie życia publicznego, nierzadko rozpraszając swój talent, wiedzę, dar organizatorski na rzeczy pozornie drobne, a jednakowoż nieodzowne w erze ucisku, następnie reakcji porewolucyjnej, wreszcie kataklizmów doby wojennej. Był pod tym względem najczystszym przedstawicielem typu Polaka z zaboru rosyjskiego, który, działając w anormalnych warunkach, pod groźbą zaprzepaszczenia bytu narodowego chciał i musiał być wszystkim, niejednokrotnie z wyrzeczeniem się osobistych zamiłowań do wybranej pracy, z rozdrobnieniem walorów duchowych na konieczności dnia codziennego. W pracy na tylu frontach pomagała D-mu wielka łatwość w obcowaniu z ludźmi, wynikająca z ujmującej prostoty, szczerości, lojalności charakteru, równocześnie zaś głębszej znajomości świata i człowieka. W obejściu pogodny, wesół, dowcipny, nierzadko z domieszką subtelnej złośliwości, w chwilach wytchnienia z zamiłowaniem oddawał się sportowi (przez kilka lat był prezesem Towarzystwa Wioślarskiego w Kaliszu), przede wszystkim zaś pochłaniał całe biblioteki, do ostatnich chwil pogłębiając swoją wielostronną wiedzę. Jako polityka cechował D-go trzeźwy realizm, który mimo głębokiego kultu powstań nakazał mu w r. 1905 ograniczyć swój program do autonomii Królestwa, w dobie zaś wojny światowej występować zarówno przeciw opieraniu się na Rosji, którą uważał za najgroźniejszego wroga, jak zwalczać zasadniczą opozycję przeciw współdziałaniu z państwami centralnymi. Linia jego rozwoju ideologicznego nie wykazuje istotnych zmian ani załamań: zarówno w okresie pracy w PPS jak przy późniejszym organizowaniu »Zarania« pozostał radykalnym demokratą, wrogiem ucisku społecznego, a również w Polsce niepodległej będąc podług słów autobiografii »przede wszystkim zwolennikiem ugruntowania mocnej państwowości polskiej«, podkreślał równocześnie sympatie do »radykalnych ludowców«. Jako jedną z dominujących cech D-go podkreślić należy również entuzjastyczne oddanie się sprawie publicznej. Cała jego postawa duchowa wyrażała czujną gotowość nawiązywania kontaktów z wszystkimi ośrodkami społeczności, dla organizowania ich ku osiągnięciu najwyższej sumy dobra narodowego.
Autobiografia w posiadaniu rodziny. »Naprzód« z 17 III 1926; «Polska Zbrojna« z 14 III 1926; »Dziennik Bydgoski« z 17 III 1926.
Józef Feldman