Czema (Zehmen) Achacy († 1565), wojewoda malborski, czołowa postać w życiu Prus Królewskich za ostatnich Jagiellonów. Pochodził z osiadłej w Prusach w w. XV gałęzi saskiej rodziny szlacheckiej von Zehmen, ale sam podpisywał się »Czeme«, synowie zaś i wnukowie posługiwali się z reguły formą »Czema«. Urodził się ok. r. 1485 jako syn Mikołaja, ongiś rycerza krzyżackiego, i Doroty z Bażyńskich. Przez pewien czas wychowywał się w domu wuja Jerzego Bażyńskiego, wojewody malborskiego. W młodości zaprawiał się do służby rycerskiej. W przeciwieństwie do brata Fabiana, ucznia Akademii we Frankfurcie n. O. i w Krakowie, nie posiadł wykształcenia, wykraczającego poza bardzo elementarny zakres. Łaciny nie znał, władał obydwoma językami, używanymi w Prusiech Królewskich, niemieckim lepiej, polskim na tyle, że mógł przekładać od razu na niemiecki, a w potrzebie przemawiać publicznie. Niedostatki wykształcenia, których był dobrze świadom, wyrównywał bystrością umysłu, wspieraną doświadczeniem. Półwiekową bez mała służbę publiczną rozpoczął na urzędzie podkomorzego pomorskiego, nadanym mu przez Zygmunta Starego 19 III 1517. Z tą chwilą wszedł do grona radców pruskich. W dniu 13 X 1531 mianowano go kasztelanem gdańskim, w marcu 1546 wojewodą malborskim. Intratne starostwa – starogardzkie (1515), kiszporskie (1517), człuchowskie (1523), sztumskie (1531), gniewkowskie (1548) – wydatnie pomnożyły majątek Czemy, rządnego gospodarza, czyniąc go jednym z najzasobniejszych panów pruskich, wierzycielem królów polskich i ks. Albrechta Hohenzollerna. Całą fortunę i zaszczyty zawdzięczał własnej zapobiegliwości i łasce króla Zygmunta I, wynagradzającego go za liczne usługi świadczone w czasie wojny i pokoju. Brał udział w wojnie Polski z Albrechtem jako rotmistrz królewski na czele oddziału jazdy i był jednocześnie wyznaczany przez króla do rokowań z przeciwnikiem. W r. 1523 wysłano go z dworu polskiego w tajnej misji do przebywającego w Norymberdze Albrechta z propozycją zrzeczenia się mistrzostwa na rzecz Zygmunta I w zamian za rekompensatę w ludziach, ziemi i pieniądzu. W r. 1526 był Cz. członkiem komisji do uspokojenia buntu w Gdańsku, po odjeździe zaś Zygmunta I z miasta pozostał tam z siłą zbrojną w charakterze namiestnika królewskiego z zadaniem utrzymania mieszkańców w posłuszeństwie. Zaprowadził także wówczas ład w Elblągu. Poczynając od r. 1523 sprawował niejednokrotnie poselstwa do cesarza Karola V i książąt Rzeszy z ramienia Zygmunta I, Zygmunta Augusta i ks. Albrechta. Miał na pieczy wojenną gotowość Prus Królewskich dla odparcia spodziewanych często napadów cesarza i Krzyżaków z Rzeszy. Ilekroć Zygmunt I lub jego następca obawiali się stamtąd niebezpieczeństwa, powoływali Czemę na dowódcę obrony. Był bliskim i cenionym doradcą Jagiellonów w polityce zagranicznej, przyjacielem i współpracownikiem ks. Albrechta w najważniejszych jego planach. Szczególnie czynna rola przypadła mu w udziale przy rozwiązywaniu kwestii inflanckiej.

Wiedział już w r. 1525 zaraz po hołdzie pruskim, że Albrecht ma się stać narzędziem do opanowania Inflant przez Polskę. W r. 1530 torował tam drogę jego bratu Wilhelmowi na koadiutorię arcybiskupstwa ryskiego z polecenia Zygmunta I. Sam tylko Czema uczestniczył w poufnej rozmowie Zygmunta Augusta z Albrechtem w r. 1552, w której król po raz pierwszy, o ile wiadomo, rozwinął myśl przyłączenia Inflant do Polski. W czasie zatargu z Inflantami w l. 1556–7 i w początkach walki o nie z Moskwą i Szwecją był obok Radziwiłłów najczynniejszym pomocnikiem Zygmunta Augusta.

W życiu wewnętrznym Prus Królewskich wybił się już za Zygmunta Starego na faktycznego przywódcę stanów. W aktualnej za Zygmunta, a za jego następcy z energią realizowanej sprawie ściślejszego zjednoczenia Prus z Koroną zajmował nieprzejednane stanowisko obrońcy odrębności i przywilejów kraju, atakowanych przez stronnictwo egzekucyjne. Wykorzystując swe wpływy, zabiegał u królów na prywatnych posłuchaniach i w oficjalnym charakterze pełnomocnika stanów o utrzymanie pruskich wolności. Na sejmikach krajowych i sejmach koronnych zwalczał egzekucję dóbr i ściślejszą unię, kierował i podtrzymywał opozycję Prusaków. Szczególnie żywą działalność rozwinął na sejmach piotrkowskim 1562–3 i warszawskim 1563–4, gdzie był duszą oporu, wspierany przez posłów miast większych, ale nie zdołał przeszkodzić rozciągnięciu egzekucji na Prusy. Z powodu tego oporu, odrzucającego wszelki kompromis, utracił pod koniec żywota dawne względy Zygmunta Augusta. Można jednak bez zastrzeżeń powtórzyć sąd jego biografa Fischera, że umiał godzić troskę o bliższą ojczyznę, Prusy, z obowiązkami wiernego i lojalnego poddanego i urzędnika króla polskiego. Był Czema filarem protestantyzmu w Prusach i dopomógł walnie Gdańszczanom do uzyskania u Zygmunta Aug. przywileju religijnego z r. 1557. Ożenił się z Heleną v. Merklichenrade i miał z nią oprócz 6 córek 3 synów: Krzysztofa, Achacego, wojew. pomorskiego i Fabiana, wojew. malborskiego. Wszystkich słał na studia na zagraniczne uniwersytety; przez związki małżeńskie spokrewnili się Czemowie z Radziwiłłami, Konopackimi, Plemięckimi, Działyńskimi i Leszczyńskimi. Żaden atoli z nich nie dorównał znaczeniem i działalnością na szerszej arenie Achacemu. Zmarł Cz. 24 V 1565 w Królewcu, pochowany w Sztumie.

Staranną biografię Czemy głównie na podstawie materiałów z archiwów w Królewcu i Gdańsku napisał Fischer R., Achatius von Zehmen (Zeitschrift des Westpreussischen Geschichtsvereins 36, Gdańsk 1897). Wiele wiadomości podają: Lengnich, Geschichte d. preussischen Lande, t. I–II; Simson, Geschichte der Stadt Danzig, Gdańsk 1913–18. W literaturze polskiej mamy artykuł Huberta L. w Enc. Powsz. V. Oprócz tych prac uwzględniono rękopisy: B. Czart, nr 1603, B. Kórn. nr 263 i 474. Druki: Acta Tomiciana; Bezzenberger A., Berichte und Briefe des Rats Asverus v. Brandt, IV Heft, Królewiec 1921; Czaplewski P., Senatorowie; Hosii epistolae, Kr. 1879–88, I–II; Źródłopisma do dziejów unii, P. 1856, II.

Stanisław Bodniak