Pieńkiewicz Adam Mikołaj, pseud. i krypt.: A.P., A.R.P., Adam Rustejko herbu Trąb (1811–1879), lekarz, poeta, wydawca i redaktor. Pochodził z rodziny szlacheckiej; po ukończeniu Liceum Krzemienieckiego, gdzie był uczniem Józefa Korzeniowskiego, odbył studia w Akademii Medyko-Chirurgicznej w Wilnie, m.in. pod kierunkiem Jędrzeja Śniadeckiego. Po uzyskaniu w r. 1837 dyplomu lekarza kilka lat praktykował w Wiłkomierzu, następnie przeniósł się do Królestwa Pol., osiadł w Kłodawie, gdzie prowadził prywatną praktykę. Równocześnie uprawiał działalność literacką i edytorską. W l. 1835–6 opublikował w Wilnie siedmiotomowy „Wybór poezyj z pisarzów polskich” – antologię poezji polskiej, najobszerniejszą i najlepszą z dotychczasowych, doprowadzoną do czasów najnowszych i obejmującą – obok utworów oryginalnych – także tłumaczenia. W sumie zebrał tu wiersze 167 autorów (polskich i obcych). Na czele tomu pierwszego, dedykowanego księdzu Ludwikowi Trynkowskiemu, znalazła się praca redaktora Uwagi o istotnym źrzódle, duchu i celu prawdziwej poezji, będąca echem poglądów Kazimierza Brodzińskiego wyrażonych w jego rozprawie „O klasyczności i romantyczności tudzież o duchu poezji polskiej”. Ostra proromantyczna recenzja Uwag ukazała się w wileńskich „Wizerunkach i Roztrząsaniach Naukowych” (T. 12. 1835), wywołując Odpowiedź… P-a (Wil. 1836). W r. 1838 P. wydał w Wilnie noworocznik pt. „Bojan” (cz. 1), opatrzony mottem-fragmentem ze „Śpiewu poety” Józefa Bohdana Zaleskiego, w którym, obok utworów Józefa Ignacego Kraszewskiego, Dominika Cezarego Chodźki i Ludwika Kropińskiego, wydrukował sporo własnych, przeważnie balladowego charakteru, z wyraźną tendencją do ludowości zarówno w motywach, jak i w ukształtowaniu poetyckim, m.in. Balladkę ludu ukraińskiego (przedruk w: „Ballada polska” Wr. 1962), będącą parafrazą autentycznej pieśni ludowej. W innych utworach, np. Dumie ludu ukraińskiego o wyprawie Bohdana Chmielnickiego na Mołdawią, Dumie ukraińskiej o Chwedorze Bezrodnym kurennym atamanie, Dumie Mazepy atamana Kozaczyzny, dominowała tematyka ukraińska z wyraźnym wpływem poezji J. B. Zaleskiego. W „Bojanie” umieścił też wiersze oparte na motywach biblijnych oraz piosnki litewskie, ponadto przekłady poezji T. Padury (włączone do opublikowanego w r. 1842 tomu przekładów pt. Pienia Tomasza Padury).
W latach następnych napisał sporo wierszy o tematyce historycznej, dumy i rapsody, np. Batowy szlak, czyli Henryk Pobożny i święta Jadwiga (przedruk w „Zbiorze poetów polskich”), Dwa rapsody pieśni chocimskiej z prologiem, Król – królowa Jadwiga. Utwory te znalazły się w tomie „Pieśni nasze” T. 1 (Wil. 1848) obok wielu innych, z których na uwagę zasługuje Pieśń lekarza miłośnikom i badaczom ludzkości i przyrody poświęcona oraz Słowo do Pieśni lekarza, przedstawiające wzajemny stosunek medycyny i poezji. Zapowiedziany tom drugi nie ukazał się. Wg relacji bliskiego znajomego, Antoniego Pietkiewicza, dalsze lata spędził P. w trudnych warunkach materialnych, gdyż «zatopiony w poezji, rozmiłowany w niej do szału, gotów był w każdym czasie i w każdym miejscu, byle komu deklamować swe utwory; szkodził tym sobie jako lekarzowi, narażał się na śmieszność, tracił powagę i zaufanie… ». Zmarł 27 I 1879 w Kłodawie, pochowany na tamtejszym cmentarzu.
Estreicher w. XIX; Enc. Org.; Janowski, Słown. bio-bibliogr. Uniw. Wil.; Kośmiński, Słown. lekarzów; – Chmielowski P., Historia literatury polskiej, W. 1900 V; Inglot M., Polskie czasopisma literackie ziem litewsko-ruskich w latach 1832–1851, W. 1966; Juzvenko V. A., Ukraïnska narodna poetyčna tvorčist’ u pol’skij folklorystyci XIX st., Kyïv 1961; Kamionkowa J., Życie literackie w Polsce w pierwszej połowie XIX w., W. 1970; Kyrčiv R., Ukrainika v pol’s’kych al’manahach doby romantyzmu, Kyïv 1965; tenże, Ukraïns’kyj fol’klor u pol’skij literaturi, Kyïv 1971; Maślanka J., Twórczość ludowa w polskiej krytyce literackiej w latach 1831–1854, „Pam. Liter.” 1965 z. 2; [Pietkiewicz A.] A. Pług, Nekrologia, „Kłosy” 1879 nr 718; Zgorzelski Cz., Ballada polska, Wr. 1962, s. 311–12, Bibl. Narod. I, 177; Hertz P., Zbiór poetów polskich XIX w., W. 1961–75 księgi 2 i 6.
Cecylia Gajkowska