Tarło Adam Piotr h. Topór (zm. w lub przed 1710), wojewoda smoleński.
Był najstarszym synem Zygmunta Aleksandra (zob.) i Elżbiety Zofii z Kostków, córki star. lipieńskiego Jana i Barbary z Rozdrażewskich. Drugiego imienia używał rzadko. Miał braci: młodo zmarłego Stanisława, Mikołaja Jana, rtm. królewskiego (zm. 1683), i Zygmunta (zm. 1674) oraz siostrę Mariannę (zm. 1692), zamężną za star. nowokorczyńskim Mikołajem Janem Lanckorońskim.
W l. czterdziestych XVII w. uczył się T. w Szkołach Nowodworskich w Krakowie; kontynuował naukę na Uniw. Krak. Jako student podpisał w r. 1655 dwa dwuwiersze łacińskie umieszczone pod h. Śreniawa w panegiryku autorstwa Floriana Lepieckiego „Secunda vota secunda omina…” (Cracoviae) z okazji ślubu marszałka w. kor. Jerzego Lubomirskiego z Barbarą Tarłówną (córką kaszt. wiślickiego Jana Karola). Podczas zagranicznej podróży edukacyjnej odwiedził Niderlandy, Francję oraz Włochy, gdzie zwiedził Florencję, a wiosną 1664 wpisał się do metryki nacji polskiej uniw. w Padwie; był t.r. w Rzymie, skąd wyjechał we wrześniu, żegnając 10 IX specjalnym listem kard. V. Orsiniego.
Dn. 19 VI 1669, z tytułem kasztelanica przemyskiego, T. podpisał z woj. krakowskim elekcję Michała Korybuta Wiśniowieckiego. W wyniku dokonanego 10 I 1671 w Zakliczynie podziału majątku po rodzicach objął klucz melsztyński w woj. krakowskim (pow. czchowski i sądecki) oraz wsie w pow. pilzneńskim i woj. sandomierskim. Jego główną siedzibą był Melsztyn. Dn. 14 II t.r. otrzymał urząd podczaszego przemyskiego. Prowadził bogate życie towarzyskie, jednak nie odgrywał większej roli politycznej i nie uczestniczył w samorządzie szlacheckim. W l. osiemdziesiątych wystawił na wojnę z Turcją chorągiew pancerną, która w r. 1687 liczyła 53 konie i wchodziła w skład pułku królewicza Jakuba. Chociaż 7 XII 1691 został awansowany na woj. smoleńskiego, uczestniczył jedynie w obradach sejmu 1695 r. i w posejmowej radzie senatu. Zapewne nie był dobrym mówcą, a przy tym mówił bardzo cicho; obserwatorzy żartowali, że «wielkie arcanum powiedział, bo go nikt nie słyszał». W czasie wielkiej wojny północnej należał wraz z synami do stronnictwa Stanisława Leszczyńskiego; był z nim spowinowacony przez żonę. Zapewne wiosną 1707 szukał schronienia na Śląsku. Z maja t.r. pochodzi doniesienie o próbie aresztowania T-y, jego żony i dwóch synów przez oddział rosyjski, który dokonał wypadu na Śląsk. Tarłom udało się uciec, jednak stracili bagaże i kosztowności. O dalszych losach T-y brak informacji.
W skład posiadanego przez T-ę klucza melsztyńskiego wchodziło miasteczko Zakliczyn oraz wsie: Charzowice, Zawada, Faliszowice, a prawdopodobnie również Plechnarka, Paleśnica i połowa Gwoźdźca. T. starał się poprawić stan Zakliczyna, zniszczonego w czasie «potopu», nadając mu liczne przywileje i statuty cechowe. Tuż przed r. 1695 przeniósł swą siedzibę do Dębna (woj. sandomierskie) niedaleko Tarnowa. Dobra te należały uprzednio do jego brata, Mikołaja Jana, żonatego z Franciszką z Wiśniowieckich, która owdowiawszy wyszła powtórnie za mąż za Kazimierza Tarłę, star. goszczyńskiego. Po śmierci tegoż starosty Dębno przypadło jego córce z pierwszego małżeństwa z Ludwiką Marią z Żelęckich, Annie. T. został jej opiekunem i w l.n. wydał ją za swego syna Stanisława Franciszka. Prawdopodobnie w l. dziewięćdziesiątych zapisał 8 tys. złp. na rzecz kapelanii w Domosławicach; z procentu od tej sumy utrzymywała się miejscowa kaplica NMP oraz szpital. Ok. r. 1700 sfinansował renowację podniszczonych murowanych zabudowań klasztoru Reformatów w Zakliczynie. Być może to T. na przełomie XVII i XVIII w. założył wieś Jastew oraz tamtejszy folwark. Możliwe, że przez pewien czas posiadał dobra, które wcześniej znajdowały się w ręku jego zmarłych bezpotomnie braci: Biskupice, wieś Złota, a także Ołpiny Niższe, Żurowa i połowę Ołpin Wyższych w woj. krakowskim, a w woj. ruskim w ziemi przemyskiej Rabe, Hoszów i Matków; wiadomo, że w r. 1672 miał część Matkowa, spustoszonego t.r. przez Tatarów. Zapewne posiadał też część klucza podhorodecko-ilnickiego. Po ojcu odziedziczył wraz z braćmi dobra lenne Nowoszany w woj. smoleńskim, a po ich śmierci został jedynym posesorem; dobra te odpadły od Rzpltej w r. 1686, toteż T. pełnił urząd wojewody jako egzulant. T. zmarł przed 16 II 1710, został pochowany w Zakliczynie, w krypcie rodzinnej w kościele Reformatów p. wezw. Matki Boskiej Anielskiej.
Przed r. 1674 ożenił się T. z Franciszką Teodorą z Opalińskich h. Łodzia (1650–1718), córką Krzysztofa (zob.) i Teresy Konstancji z Czarnkowskich; żona wniosła 50 tys. złp. w posagu. Pozostawił synów: Stanisława Franciszka (zob.), Piotra Franciszka (zob.), Jana Nepomucena (zm. 1739) i Michała (1678 – 24 XI 1727 w Chambord, jego ciało sprowadzono w maju 1732 do kościoła Reformatów w Zakliczynie). Syn Michał, jako stronnik Stanisława Leszczyńskiego, opuścił z nim Rzpltą w r. 1709 i w r. 1710 został przez niego wysłany z Pomorza szwedzkiego, pod pretekstem kuracji «u wód», w misji dyplomatycznej do Francji. Towarzyszył mu następnie w grudniu 1712 w drodze ze Szwecji na Wołoszczyznę, a w r. 1713 został przez niego wyprawiony z Benderów do Szwecji. W l. 1714–19 przebywał w jego otoczeniu w Zweibrücken, a następnie w Wissembourgu, często wypełniając sekretne misje; w czerwcu 1719 prowadził w Wiedniu rozmowy z feldmarszałkiem Jakubem Henrykiem Flemmingiem na temat dalszych losów Leszczyńskiego, w l. 1722–3 jeździł do Szwecji, a w r. 1725 do Rzpltej. W imieniu Leszczyńskiego podpisał w Wersalu w czerwcu t.r. wstępne porozumienie dotyczące małżeństwa Marii Leszczyńskiej z królem Francji Ludwikiem XV. W r. 1726 został kawalerem francuskiego Orderu Świętego Ducha. Był gen.-lejtnantem wojsk francuskich. Jest tytułowym bohaterem utworu pt. „Tarło. Powieść z dziejów polskich” (W. 1827) Fryderyka Skarbka, występuje też w powieści Karola Boromeusza Hoffmana „Król wygnaniec” (Lipsk 1856 I–II).
Boniecki, XIII; Bułówna A., Katalog gazet pisanych z XVIII wieku w zbiorach Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, Wr. 1969 s. 132; Elektorowie, s. 231; Estreicher; Niesiecki, I 184, IX 15–16; Słown. geogr. (Dębno); Uruski, VIII 273, XII 358; Urzędnicy, III/1; Urzędnicy lit., IV; – Bondyra W., Tarłowie i szlachta województwa lubelskiego w pierwszej połowie XVIII w., w: Tarłowie. Rola i znaczenie rodziny w dziejach ogólnonarodowych i lokalnych XVI–XIX wieku, Red. H. Gmiterek, A. Szymanek, Janowiec 2006 I 75–6; Boyé P., La cour polonaise de Lunéville (1737–1766), Nancy-Paris-Stasbourg 1926 s. 197–8, 203–4; tenże, Le mariage de Marie Leszczynska et l’Europe, Nancy 1939 (dot. Michała); tenże, Stanislas Leszczynski et le troisième traité de Vienne, Paris 1898; Chachaj M., Wykształcenie Tarłów od połowy XVII do końca XVIII wieku, w: Tarłowie. Z dziejów kulturalnych, gospodarczych i politycznych rodu, Red. H. Gmiterek, A. Szymanek, Janowiec 2009 II 9–11; Cieślak E., Stanisław Leszczyński, Wr. 1994 (dot. Michała); Cynarski S., Dzieje rodu Lanckorońskich z Brzezia od XIV do XVIII wieku. Sprawy kariery urzędniczej i awansu majątkowego, W.–Kr. 1996; Gliwa A., Kraina upartych niepogód. Zniszczenia wojenne na obszarze ziemi przemyskiej w XVII wieku, Przemyśl 2013 s. 971, 996, 100–1, 1011, 1013; Jarochowski K., Dzieje panowania Augusta II, Oświęcim 2015 II 32; Kosińska U., Początki kariery Stanisława Poniatowskiego w służbie Augusta II, w: Faworyci i opozycjoniści, Red. M. Markiewicz, R. Skowron, Kr. 2006; Luchter-Krupińska L., Poczet pań i panów na Dębnie, Tarnów 2005 s. 59–64; Markiewicz A., Kilka uwag o zagranicznej podróży edukacyjnej młodych Tarłów, „Prace Hist.” 2017 z. 3 nr 144 s. 484–93; Pasiecznik J., Kościół i klasztor Franciszkanów w Zakliczynie nad Dunajcem, Kr. 1992 s. 43, 306, 310–11; Pielas J., Dzieje szczekarzowickiej linii Tarłów herbu Topór w XVI wieku, w: Tarłowie. Rola i znaczenie rodziny w dziejach ogólnonarodowych i lokalnych XVI–XIX wieku, Red. H. Gmiterek, A. Szymanek, Janowiec 2006 I 22–8; Sandozówna M., Melsztyn i okolice, Lw. 1911 s. 57–8; Smoleński M., Melsztyn. O zamku i jego panach, o kościele i plebanach, z dodatkiem o Domosławicach, Kr. 1888 s. 69–76, 110; – Acta Nuntiaturae Polonae, Ed. J. Kopiec, Romae 1997 XLI vol. 2; Akta sejmikowe województwa krakowskiego, 1681–1695, Oprac. A. Przyboś, Wr. 1984 V 136; Komoniecki A., Chronografia albo dziejopis żywiecki, Wyd. S. Grodziski, A. Dwornicka, Żywiec 1987 s. 310, 313; Metryka Litewska. Rejestry podymnego Wielkiego Księstwa Litewskiego. Województwo smoleńskie 1650 r., Red. A. Rachuba, W. 2009 s. 154; Rejestr poborowy województwa krakowskiego z roku 1680, Oprac. E. Trzyna i in., Wr. 1959; Rejestr poborowy ziemi przemyskiej 1674, Wyd. Z. Budzyński, K. Przyboś, Rzeszów 2000: Sarnecki S., Pamiętniki z czasów Jana Sobieskiego, Oprac. J. Woliński, W. 1958; Wagner M., Źródła do dziejów wojny polsko-tureckiej w latach 1683–1699, Oświęcim 2016 s. 78, 187; – AGAD: Heroldia Król. Pol., nr 9 k. 54; AP w P.: Księgi grodzkie i ziemskie, Rezygnacje 1426, k. 744; Arch. Narod. w Kr.: Castrensia Sandecensia, nr 127 s. 825–6; B. Czart.: rkp. 604 s. 182–3, rkp. 1132 s. 220 (jako Piotr); B. Jag.: rkp. 5344 IV k. 231; Gabinet Genal.-Herald. Zamku Królewskiego w W.: Konarski S., Tarłowie. Próba genealogii (mszp.); – Internet: Teki Dworzaczka.
Robert Kołodziej