Talwosz (Talwoysz) Adam h. Łabędź (zm. 1628), poseł na sejmy, starosta dyneburski, ciwun birżyniański, kasztelan żmudzki.
Był jedynym synem Mikołaja (zob.) i Katarzyny (zm. po 1588) z Kuncewiczów, wnuczką koniuszego nadw. lit. Jakuba, córką Mikołaja Kuncewicza.
Dn. 21 VI 1577 wpisał się T. na uniw. w Królewcu w towarzystwie swych braci ciotecznych: Jana (zob.), Krzysztofa (zob.) i Pawła, synów Mikołaja Naruszewicza (zm. 1575, zob.), wnosząc opłatę immatrykulacyjną w wysokości jednego talara. Następnie z Pawłem wyruszył w podróż edukacyjną po krajach Rzeszy Niemieckiej. Dn. 2 XII 1579 kuzyni przebywali we Wrocławiu, gdzie ich krótki pobyt odnotował profesor Gimnazjum św. Marii Magdaleny A. Calagius w wierszu „Generosis ac Magnificis D.D. Paulo Naruszovitio [...] et D. Adamo Talwois [...] Wratislavia in Germaniam ulteriorem se conferentibus...”. W gronie Polaków z możnych rodzin (Stanisław Russocki, Paweł Działyński, Wojciech Ponętowski, Andrzej Tomicki) wpisali się 3 I 1580 do metryki uniw. w Ingolsztadzie. Pozostali tam co najmniej do poł. listopada r.n.; wtedy dziekan Wydz. Filozoficznego J. Engerd uhonorował ich poematem, dołączonym do kroniki V. Rotmara „Almae Ingolstadiensis Academiae Tomus Primus” (Ingolstadt 1581), w którym przypisał T-owi miano «Polonus» i tytuł kasztelanica gnieźnieńskiego, myląc go najwyraźniej z Tomickim.
Po powrocie do kraju, na podstawie przywileju króla Stefana Batorego z 12 IV 1584, uzyskał T. od ojca cesję star. dyneburskiego w Inflantach. Z tytułem starosty wystąpił już pod koniec t.r., kiedy wspólnie z dworzaninem królewskim Pawłem Dowmontem Siesickim został obrany posłem ze Żmudzi na sejm warszawski 1585 r. Po sejmie obaj posłowie nie złożyli w terminie relacji na sejmiku w Rosieniach, w związku z czym 25 VI t.r. zeznali do akt ziemskich usprawiedliwienie, tłumacząc, że sejmik nie zebrał się w wyznaczonym terminie. W r. 1591 został T. deputatem pow. trockiego do Tryb. Lit.; uczestniczył m.in. w procesie o spalenie zboru ewangelickiego w Wilnie. Ponownie został obrany deputatem (tym razem z pow. wileńskiego) w r. 1599. W czasie wileńskiej sesji Trybunału wziął udział w zjeździe protestantów i prawosławnych, na którym 2 VI t.r. zawarto porozumienie w obronie praw i wolności szlachty prawosławnej i ewangelickiej; został wówczas jednym z prowizorów generalnych strony ewangelickiej, wybranych ze stanu szlacheckiego dla kontroli przestrzegania zawartych porozumień. Posłował z sejmiku wileńskiego na sejm warszawski 1600 r. i uczestniczył w dyskusji na temat postulatów różnowierców, domagając się przestrzegania postanowień konfederacji warszawskiej. Dn. 15 III t.r. uzyskał po ojcu ciwuństwo birżyniańskie na Żmudzi. W imieniu króla witał ze star. gieranońskim Jaroszem Piaseckim 5 I 1602 pod Wilnem posłów moskiewskich: Michała Sałtykowa Morozowa, Wasyla Pleszczejewa i Afanasieja Własiewa, przybyłych dla dokończenia negocjacji i wzięcia udziału w zaprzysiężeniu rozejmu, zawartego w Moskwie przez kanclerza lit. Lwa Sapiehę. W następnych dniach towarzyszył przedstawicielom cara, m.in. ustalając z nimi termin rozpoczęcia rozmów i odprowadzając ich na spotkania z królem i senatorami. Po zakończeniu rokowań, na uczcie wydanej 17 I t.r. przez Zygmunta III na zamku wileńskim, zasiadał razem z sędzią ziemskim orszańskim Andrzejem Woropajem przy stole poselskim, a 20 I odprowadził wyjeżdżających posłów «wiorstę za miasto». Pod koniec t.r. został obrany przez sejmik w Wołkowysku posłem na sejm krakowski 1603 r. Jako marszałek koła poselskiego przewodniczył obradom sejmiku generalnego w Słonimiu 11 I 1603, a 2 II r.n. pełnił funkcję marszałka sejmiku deputackiego w Wilnie.
W początkowej fazie wojny inflanckiej T., zgodnie z odziedziczoną po ojcu tradycją, utrzymywał dobre kontakty z rodziną Chodkiewiczów, kilkakrotnie wspierając prywatnymi pocztami hetmana wielkiego lit. Jana Karola (m.in. w r. 1605 wystawił 20 konnych, którzy 27 IX t.r. walczyli pod Kircholmem wśród oddziałów wolontariuszy), ale w kwestiach politycznych był bliższy opozycji antykrólewskiej. W czasie rokoszu sandomierskiego wziął udział 28 V 1606 w zjeździe przeciwników Zygmunta III w Wilnie; uczestnicy zjazdu odmówili jednak przybycia na zwołany przez rokoszan zjazd generalny pod Lublinem, poprzestając na wysłaniu poselstwa z listem, wyrażającym nadzieję na «poleczenie urazów». T. posłował z sejmiku w Trokach na sejm warszawski 1609 r., na którym wszedł jako przedstawiciel województwa trockiego w skład komisji (zwołanej na 11 XI t.r. do Wilna) do przeprowadzenia korektury III Statutu Lit. oraz poprawienia prawa o Tryb. Lit. Wg Wojciecha Kojałowicza w trakcie kampanii zimowej t.r. wspólnie z synem Mikołajem wystawił stu husarzy, którzy 2 III wzięli udział w odbiciu przez Chodkiewicza Parnawy z rąk Szwedów. W r. 1611 został obrany (prawdopodobnie z sejmiku żmudzkiego) deputatem do Tryb. Lit.; w czasie obu kadencji, wileńskiej i mińskiej, pełnił funkcję jego marszałka. Rozpatrując m.in. sprawę tumultu wyznaniowego w Wilnie, podczas którego 2 VII t.r. splądrowano i spalono zbór ewangelicki, już 11 VII Trybunał skazał sprawców spośród mieszczan na karę śmierci lub banicję; po interwencji władz miejskich i bp. wileńskiego Benedykta Wojny wracający spod Smoleńska król Zygmunt III skasował wyrok i nakazał ponowne rozpatrzenie sprawy przez sąd zadworny. T. jako dyrektor koła rycerskiego uczestniczył w zjeździe stanów W. Ks. Lit. (konwokacji wileńskiej) w dn. 4–9 XI 1613, zwołanym wobec zagrożenia Litwy przez wracających z Moskwy i Inflant nieopłaconych żołnierzy; zebrani uchwalili wówczas podatki na żołd dla skonfederowanego wojska, przypomnieli jednak również o tumulcie z r. 1611, domagając się ukarania jego sprawców. Długoletnie sprawowanie urzędu star. dyneburskiego sprawiło, że T. uchodził wśród współczesnych za znawcę problematyki inflanckiej; w r. 1614 otrzymał przywilej «z okienkiem» na scedowanie starostwa zięciowi, Janowi Alfonsowi Lackiemu (zob.). Być może posłował T. na sejm warszawski 1615 r. (który rozszedł się bez podjęcia uchwał), gdyż wkrótce po jego zakończeniu został mianowany 8 IV t.r. kaszt. żmudzkim. Jako senator uczestniczył w konwokacji wileńskiej, obradującej od 21 V do 5 VI nad sposobem zaspokojenia pretensji nieopłaconej załogi Smoleńska i wzmocnienia jego obronności. Ze względu na dwuletnią zwłokę (1616–18) w obsadzie star. żmudzkiego po awansie Chodkiewicza na woj. wileńskie oraz częste nieobecności na Żmudzi jego następcy, Hieronima Wołłowicza, T. pełnił w l.n. w zastępstwie starosty obowiązki związane z przewodzeniem miejscowej szlachcie, rzadko natomiast pojawiał się na sejmach walnych. Nie wziął udziału w sejmie zwycz. 1616 r., na którym został powołany w skład komisji do rozgraniczenia Żmudzi z Prusami Książęcymi i Kurlandią. W marcu 1617 udał się z marszałkiem wiłkomierskim Aleksandrem Rajeckim do Mitawy w celu dopilnowania realizacji dekretu Zygmunta III, skazującego współrządzącego Kurlandią księcia Wilhelma Kettlera na detronizację i banicję za udział w zabójstwie przywódców opozycji szlacheckiej, braci Gottarda i Magnusa Nolde. Następnie przebywał w gronie komisarzy królewskich w Hasenpot w pow. piltyńskim, stanowiącym podległą królowi i Rzpltej enklawę na obszarze Kurlandii; 9 V t.r. komisarze wydali tu ordynację regulującą ustrój powiatu („Ordinatio Regiminis et Judiciorum in Districtu Piltensi...”).
W związku ze wznowieniem przez Szwedów wojny w Inflantach T. zwołał w lipcu 1617 zjazd szlachty żmudzkiej w Rosieniach, na którym postanowiono zaciągnąć pod rozkazy hetmana polnego lit. Krzysztofa Radziwiłła chorągiew powiatową, zastępującą pospolite ruszenie (wg T-a «dla tego, że by tam było motłochu barzo wiele»). Na początku września t.r. wysłał do obozu hetmana zaciągnięty na swój koszt na trzy miesiące poczet 30 konnych «po petyhorsku z kopiami», zaciągnął również chorągiew tatarską; wybrańców ze swego star. żośleńskiego wykorzystał «dla usypowania szańców nad rzeką Świętą». W trakcie wojny wszedł w konflikt z marszałkiem upickim i rtm. husarskim Janem Sicińskim, którego oskarżał o celową dewastację królewszczyzn przez nasyłanie oddziałów wojskowych, a także o dwukrotne obrabowanie jego chorągwi tatarskiej z koni oraz wozów z żywnością i rynsztunkiem, przez co Tatarzy musieli wracać z Inflant na Żmudź pieszo. Mimo zawarcia za pośrednictwem K. Radziwiłła ugody, Siciński nie wypłacił ustalonej rekompensaty; T., po śmierci rotmistrza w r. 1621, wytoczył proces jego spadkobiercom. W styczniu 1619 domagał się ponadto wynagrodzenia szkód, poczynionych w jego majątku Liksna przez piechotę niemiecką z Dyneburga.
T. uczestniczył w przedsejmowym sejmiku wileńskim 4 I 1618, nie pojawił się jednak na sejmie t.r. Na sejm warszawski 1619 r. przybył po wotach senatorskich. Latem 1620 został wyznaczony przez króla do sądu pojednawczego w sprawie między sędziną żmudzką Krystyną Nonhartówną Kęsztortową a bp. żmudzkim Stanisławem Kiszką jako sprawcą napadu i spalenia 21 VII t.r. zboru ewangelickiego w należącym do sędziny Giałowie. Dn. 5 X mediatorzy nakazali biskupowi przeprosić króla i poszkodowaną, wypłacić jej 3 tys. złp. rekompensaty, zwrócić zrabowane mienie, bezpośrednich winnych najazdu uwięzić na pół roku oraz znieść zakaz odbudowy zboru; osiągnięte porozumienie przyczyniło się do rozładowania napięcia przed zwołanym na jesień t.r. sejmem warszawskim. Na sejmie tym, w którym T. zapewne nie uczestniczył, został wyznaczony w skład komisji do zbadania rozgraniczenia między woj. podlaskim a pow. brzeskolitewskim. Na życzenie Zygmunta III reprezentował go 16 II 1621 w Wilnie na pogrzebie kaszt. wileńskiego Janusza Radziwiłła.
Po kolejnym wznowieniu przez Szwedów działań wojennych w Inflantach T. przewodniczył 11 IX 1621 sejmikowi w Rosieniach, na którym szlachta żmudzka uchwaliła, że stawi się 5 X t.r. na pospolite ruszenie w obozie pod Żagorami przy granicy z Kurlandią. Przywiódł tam poczet 20 husarzy i 10 kozaków; z powodu nieobecności Wołłowicza przeprowadził popis szlachty, a rejestr przesłał K. Radziwiłłowi („Rejestry popisowe pospolitego ruszenia szlachty Wielkiego Księstwa Litewskiego z 1621 r.”, Oprac. A. Rachuba, W. 2015 s. 55–114), informując go także o nierzetelnym traktowaniu przez szlachtę obowiązku służby wojskowej, niesubordynacji pospolitego ruszenia i jego małej przydatności do działań bojowych. Z przyczyn zdrowotnych wyjechał w ostatniej dekadzie października do domu, przekazując dowództwo przybyłemu do obozu Wołłowiczowi; przed 27 XII również jego poczet opuścił obóz. Na sejmie warszawskim (sierpień–wrzesień) 1621 r., mimo nieobecności, T. został powołany w skład Tryb. Skarbowego W. Ks. Lit., zwołanego na początek r. 1622 do Wilna. Dn. 22 I t.r. Zygmunt III mianował go ponadto (jako jedynego niekatolika) do sądu komisarskiego, wyznaczonego na 1 III dla rozpatrzenia sprawy członków wileńskiego prawosławnego bractwa Świętego Ducha, oskarżonych z inicjatywy unickiego metropolity kijowskiego Józefa Welamina Rutskiego o szpiegostwo na rzecz Turcji, kontakty z patriarchą jerozolimskim Teofanesem i popieranie prawosławnego «pseudowładyki», arcybp. połockiego Melecjusza Smotryckiego; w wyniku przeciwdziałania prawosławnej szlachty, K. Radziwiłła i deputatów do Tryb. Lit. proces postanowiono jednak odłożyć.
Na sejm warszawski 1623 r. przybył T. po wotach senatorskich. Został wyznaczony do komisji powołanej w celu przedłużenia rozejmu ze Szwecją i zgodził się uczestniczyć w rokowaniach, chociaż w liście z 22 V t.r. pisał do K. Radziwiłła, że «barzo nie w smak to rozkazanie Króla JM, bo wspomniawszy na pierwsze służby moje, którem po wszystkie czasy JKM i Rzeczpospolitej swym kosztem oddawał, które nie tylko nagrody, ale i przypomnienia słusznego nie odniosły». Podobnie jak pozostali komisarze lit. nie stawił się na rozmowy w Rydze jesienią t.r. (m.in. z powodu panującej w okolicach miasta zarazy). Był natomiast pośród czterech komisarzy, którzy 8 XII z Pozwola nawiązali korespondencyjny kontakt ze szwedzkimi partnerami pertraktacji pokojowych. Z trudem dotarł na początku stycznia 1624 pod Aszkerat nad Dźwiną, gdzie 7 II t.r. rozpoczęto rokowania; przewodzący stronie szwedzkiej marsz. J. Pontusson de la Gardie zakwestionował jednak plenipotencje komisarzy polsko-litewskich jako oparte jedynie na konstytucji sejmowej (bez pełnomocnictw od króla). Po krótkich rozmowach i przedstawieniu warunków rozejmu strony rozjechały się. T. został wyznaczony również do następnej komisji, powołanej przez sejm nadzwycz. w lutym t.r. Nie brał udziału w rokowaniach pod Dalen koło Rygi (13–18 V), zakończonych przedłużeniem rozejmu do 11 VI 1625, był natomiast 12 XII 1624 na kolejnym, tym razem bezskutecznym zjeździe w Zelborku. Po wznowieniu działań wojennych przez Szwedów latem 1625, w zastępstwie nieobecnego Wołłowicza, wezwał szlachtę żmudzką na zjazd 29 VII t.r. do Rosień, gdzie postanowiono zwołać pospolite ruszenie, prosząc jednocześnie K. Radziwiłła o jak najszybsze zorganizowanie działań obronnych. Jeszcze 8 VIII na czele pospolitego ruszenia żmudzkiego przebywał T. pod Łuknikami w pobliżu Birżynian, ale już pod koniec sierpnia powiadomił hetmana o wysłaniu przez szlachtę (w zamian za pospolite ruszenie) 500 ludzi na płatną służbę wojskową. Sam wystawił i opłacił na trzy miesiące poczet złożony z 20 husarzy i 20 kozaków. W poł. grudnia uczestniczył w przedsejmowym sejmiku żmudzkim w Rosieniach, na którym zapewne został obrany dyrektorem; był to ostatni znany przejaw jego działalności publicznej.
Po śmierci ojca T. odziedziczył w r. 1598 wszystkie jego dobra (Szylany, Poporcie, Rykonty, udziały w Bołtromiejewiczach, Dojnowie i Strawiennikach w pow. trockim, dobra Rusota w pow. grodzieńskim, Liksnę koło Dyneburga i Plembork nad Dubissą we włości ejragolskiej na Żmudzi), a także dzierżawę raduńską (pow. lidzki). Co najmniej od 2. dziesięciolecia XVII w. posiadał star. niegrodowe Żośle (pow. trocki), które przed 3 II 1623 przekazał synowi Mikołajowi.
T. był początkowo wyznawcą konfesji augsburskiej, ale być może już pod koniec XVI w. został ewangelikiem reformowanym. Dn. 28 VI 1593 poświadczył w Wilnie fundusz zapisany przez podkomorzego witebskiego Jerzego Druckiego Sokolińskiego na zbór ewangelicki w Witebsku. W l. 1613, 1615, 1617, 1620 i 1625 (zazwyczaj na przełomie czerwca i lipca) przewodniczył jako dyrektor ze stanu świeckiego obradom synodów prowincjonalnych Jednoty Lit. W r. 1612 synod zlecił T-owi i grupie duchownych ocenę pod względem doktrynalnym polemiki Wojciecha Salinariusa, kaznodziei z Oszmiany, pt. „Censura albo rozsądek na Confessią […] tych, którzy […] rzeczeni bywają ariany” (Salinarius dedykował następnie T-owi piątą część tej pracy „Oszmiana 1615”), a w r. 1617 nakazał mu kontrolę nowego katechizmu ewangelickiego (zapewne wydanego w r.n. w Lubczu bez przyzwolenia Jednoty i w związku z tym skonfiskowanego „Katechizmu” Jana Zygrowiusza, seniora dystryktu nowogródzkiego). W trosce o bezpieczeństwo współwyznawców, ostrzegł T. w sierpniu 1619 ministra wileńskiego Pawła Pogorzelskiego przed planowanym podobno na 7 IX t.r. atakiem studentów Akad. Wil. na miejscowy zbór ewangelicki, prosząc jednocześnie o interwencję podskarbiego ziemskiego lit. K. Naruszewicza. Na synodzie w r. 1625 wszedł do grona patronów gimnazjów ewangelickich w Słucku i Kiejdanach oraz dysponentów funduszy szkolnych przeznaczonych na ich utrzymanie, został również jednym z patronów zboru w Szwabiszkach; z Janem Szwykowskim zobowiązał się wówczas sfinansować druk książki Zygrowiusza „Katolik reformowany”, nie wiadomo, czy spełnił tę obietnicę. W swych dobrach dziedzicznych ufundował zbór w Szylanach, a z drugą żoną wybudował w Rykontach murowany zbór ewangelicko-reformowany (zapewne na miejscu starszego zboru augsburskiego z r. 1555), pełniący także funkcję mauzoleum rodzinnego. Zmarł przed 20 III 1628, kiedy kaszt. żmudzkim został Aleksander Słuszka; został pochowany w zborze w Rykontach. Po przejściu Rykont we władanie Ogińskich i zapisaniu majątku przez kanclerza lit. Marcjana Ogińskiego na rzecz klasztoru dominikanów w Trokach świątynia została zamieniona na kościół katolicki, nieużytkowany jednak z powodu rzekomej klątwy; groby Talwoszów (w złym stanie) istniały w nim jeszcze w r. 1713.
T. był dwukrotnie żonaty. Jego pierwszą żoną była Zofia, córka wojewodzica nowogródzkiego Ostafiego Hornostaja (zm. po r. 1577) i kniaziówny Oleny Iwanówny Czartoryskiej. Po zawarciu 16 I 1590 ugody ze stryjecznym bratem, wojewodzicem brzeskim lit. Hieronimem Hawryłowiczem Hornostajem, Talwoszowa uzyskała po zmarłym bezpotomnie stryju Iwanie Iwanowiczu Hornostaju dwór Porozowo, zwany Hornostajewiczami w pow. wołkowyskim i sioło Huszczenica w pow. winnickim; to ostatnie T. sprzedał przed 28 IX 1592 chorążemu winnickiemu Wasylowi Szaszkowiczowi. Po jej śmierci T. ożenił się pod koniec XVI w. z gorliwą ewangeliczką Maryną (Maruszą) Frąckiewiczówną Radzimińską, córką podkomorzego połockiego Michała i Anny Sapieżanki, siostry Lwa Sapiehy (1557–1633, zob.), której zapisał 4 tys. złp. oprawy z dożywociem na Szylanach i Dowmonciszkach oraz 3 tys. złp. na Plemborku. Poprzednie zapisy potwierdził dyspozycją majątkową, zawartą w testamencie sporządzonym w Wilnie 10 I 1623, dodając do jej dożywocia na Szylanach również Plembork, Poporcie, Dajnowo, Rykonty i Wojdaciszki wraz z ruchomościami w tych dobrach. Jedynemu synowi z pierwszego małżeństwa Mikołajowi (zm. 1627) zapisał dobra nabyte: Rusotę (pow. grodzieński), Liksnie pod Dyneburgiem i Talkowo (pow. trocki). Jemu też miała przypaść suma zastawu 2700 kop gr lit. na dzierżawie raduńskiej oraz dobra dziedziczne po dożywociu macochy, a w przypadku bezpotomnej śmierci syna wszystkie dobra dziedziczyło potomstwo córki z drugiego małżeństwa, Joanny. Po śmierci syna sporządził 20 I 1628 w Plemborku ostateczny testament, w którym dożywocie na wszystkich dobrach ziemskich przeznaczył żonie Marynie oraz podwyższył jej zapisane uprzednio sumy na Szylanach, Poporciach i Dowmonciszkach do 40 tys. złp., natomiast na Plemborku do 13 tys. złp. Dla córki zapisał jedynie sumę zastawu (2700 kop gr lit.) na dzierżawie raduńskiej. Na opiekunów żony wyznaczył jej wuja, L. Sapiehę, jego syna Jana Stanisława Sapiehę (zob.) i swego brata ciotecznego K. Naruszewicza. Po śmierci T-a wdowa zgodnie z jego wolą, wyrażoną we wspólnym dokumencie fundacyjnym z 15 I 1628, zapisała 17 VIII 1629 dobra Szylany (trzy sioła, liczące w sumie 26 włók) z folwarkiem Poporciami, Dowmontyszkami oraz miasteczkiem Geigużynem dla ministra kaznodziei, który miał obowiązek utrzymania katechety i bakałarza przy tym zborze, zastrzegając sobie ich dożywotnie użytkowanie, co zaaprobował synod Jednoty Lit. w r. 1630. Nadzór nad fundacją powierzyła starszym zboru wileńskiego i dalekiemu krewnemu męża Stanisławowi Danielowiczowi Talwoszowi (o ile po osiągnięciu wieku dojrzałego pozostałby ewangelikiem), oddalając od patronatu zięcia i córkę, wówczas już «nabożeństwa inszego»; zrekompensowała im ustąpienie prawa wieczystego do Szylan, legując dobra Dzitwa w pow. lidzkim oraz swoje sumy wienne. Na rzecz zboru szylańskiego zapisała ponadto «bibliotykę jego mości pana małżonka», srebrne naczynia i inne legaty, obdarowała także gimnazjum ewangelickie w Słucku, a w testamencie przeznaczyła 1 tys. złp. na rzecz zboru wileńskiego. Swoje fundacje i legaty na rzecz zborów ewangelickich oraz licznych krewnych Talwoszowa potwierdziła w testamencie z 4 VI 1635, który dwa dni później został wniesiony do ksiąg Tryb. Lit. Po śmierci nakazała pochować się «w sklepie» obok męża w zborze w Szylanach. Zmarła w r. 1635. Syn T-a, Mikołaj, 24 III 1605 wpisał się z «famulusem» Baltazarem Kuncewiczem do metryki protestanckiego gimnazjum w Elblągu. W r. 1615 został obrany na sejmiku w Wołkowysku deputatem do Tryb. Lit.; w l. 1618–27 pełnił z ramienia Wołłowicza funkcję sędziego grodzkiego żmudzkiego. Na popisie szlachty żmudzkiej pod Żagorami 5 X 1621 wystawił sześciu konnych «po husarsku». Dn. 3 II 1623, już jako star. żośleński, został obrany jednym z kandydatów na podkomorstwo wołkowyskie, a 15 II t.r. uzyskał przywilej Zygmunta III na ten urząd. Ożenił się przed r. 1626 z Zofią Jundziłłówną (zm. 1627), córką marszałka wołkowyskiego Jana. Niedługo po śmierci żony, podczas pobytu w Rosieniach na roczkach, spisał 5 XII 1627 testament, zmarł przed 13 XII t.r. Wg Kojałowicza był «mężem rycerskim»; potomstwa nie zostawił. Po śmierci Mikołaja król nadał 22 II 1628 Zośle jego szwagrowi, Lackiemu, a jeszcze na synodzie Jednoty Lit. (czerwiec lub lipiec t.r.) odnotowano jego legat (30 kop gr lit.) na zbór wileński. Córka T-a, Joanna (zm. po 1652) wyszła w sierpniu 1613 za katolika Lackiego. Wesele upamiętnił pleban solecznicki Sebastian Kolczyński wierszowanym panegirykiem „Upominki na wesele Jana Alfonsa Lackiego […] i Anny Talwoszownej... (Wil. 1613). Mimo podpisanego 10 V 1612 układu między T-em a Lackim, w którym ten zobowiązał się pod zakładem 12 tys. złp. przyszłej małżonki «od tej religijej i wiary ewanjelickiej żadnym sposobem nie odwodzić, nie odmawiać ani impedyjować», przeszła ona po ślubie na katolicyzm.
Błaszczyk G., Herbarz szlachty żmudzkiej, W. 2016 VI; Deputaci lit.; Estreicher, XIV 11, XIX 413, XXVI 390, XXVII 33–4, XXXI 20; Kojał owic z, Compendium, s. 119; Niesiecki; Słown. geogr. (Plembork, Rykonty, Szyłany); Święcki, Historyczne pamiątki, II; Urzędnicy, IX; Urzędnicy lit., III; Wolff, Kniaziowie lit.-rus., s. 30; Wolff, Senatorowie W. Ks. Lit., s. 143; – Augustyniak U., W służbie hetmana i Rzeczypospolitej. Klientela wojskowa Krzysztofa Radziwiłła (1585–1640), W. 2004; Borawski P., Tatarzy w dawnej Rzeczypospolitej, W. 1986 s. 112; Chodynicki K., Sprawa o spalenie zboru ewangelickiego w Giałowie na Żmudzi, „Reform. w Polsce” T. 5: 1928 s. 146–51; Czwołek A., Piórem i buławą. Działalność polityczna Lwa Sapiehy, kanclerza litewskiego, wojewody wileńskiego, Tor. 2012; Dorobisz J., Rokowania polsko-szwedzkie z lat 1623–1624, „Zesz. Nauk. WSP w Opolu”, Hist., T. 30: 1994 s. 87–103; Hist. dyplomacji pol., II; Kempa T., Konflikty wyznaniowe w Wilnie od początku reformacji do końca XVII wieku, Tor. 2016; tenże, Luteranie w Wielkim Księstwie Litewskim, w: Kościoły luterańskie na ziemiach polskich (XVI–XX w.), Red. J. Kłaczkow, Tor. 2012 I; tenże, Wobec kontrreformacji. Protestanci i prawosławni w obronie swobód wyznaniowych w Rzeczypospolitej w końcu XVI i w pierwszej połowie XVII wieku, Tor. 2007; Kosman M., Reformacja i kontrreformacja w Wielkim Księstwie Litewskim w świetle propagandy wyznaniowej, Wr. 1973; Łukaszewicz J., Dzieje kościołów wyznania helweckiego w Litwie, P. 1843 II 63–5, 88; Merczyng, Zbory i senatorowie, s. 96, 100, 136; Mironowicz A., Posłowie moskiewscy w Wilnie w 1602 r., w: Z dziejów Europy Środkowo-Wschodniej. Księga pamiątkowa ofiarowana prof. dr hab. Władysławowi A. Serczykowi w 60 rocznicę jego urodzin, Białystok 1995 s. 174; Rachuba A., Wielkie Księstwo Litewskie w systemie parlamentarnym Rzeczypospolitej w latach 1569–1763, W. 2002; Radaman A., Samorząd sejmikowy w powiatach województwa nowogródzkiego Wielkiego Księstwa Litewskiego w latach 1565–1632, w: Praktyka życia publicznego w Rzeczypospolitej Obojga Narodów w XVI–XVIII wieku, W. 2010 s. 89; Radaman A., Ferenc M., Rejestr senatorów i posłów na sejmie walnym warszawskim 9 lutego – 21 marca 1600 r., „Zesz. Nauk. UJ.” 2004, Prace Hist., z. 131 s. 94; [Rec. z Pietrzak J., Po Cecorze i podczas wojny chocimskiej. Sejmy z lat 1620 i 1621]: „Kwart. Hist.” R. 91: 1984 s. 358 (H. Wisner); Rzońca J., Ostatni sejm przed Cecorą (w 1619 r.), „Pam. B. Kórn.” 1983 z. 20 s. 33; Seredyka J., Rozprawy z dziejów XVI i XVII wieku, P. 2003 s. 185, 187, 213; tenże, Sejm z 1618 roku, Opole 1988; Wisner H., Kircholm 1605, W. 2005 s. 119, 130; tenże, Wojsko litewskie 1 połowy XVII wieku, „Studia i Mater. do Hist. Wojsk.” T. 19: 1973 cz. 1 s. 90, 99–100, 103, 106, 110; – Akta synodów prowincjalnych Jednoty Litewskiej (1611–1625), Wil. 1915; Akta synodów prowincjonalnych Jednoty Litewskiej 1626–1637, Oprac. M. Liedke, P. Guzowski, W. 2011; Akta zjazdów stanów W. Ks. Lit., Oprac. H. Lulewicz, W. 2009 II; Akty Vil. Archeogr. Kom., XII, XX, XXXVI; Bojer L., Carolomachia qua felix victoria [...] per [...] Ioan. Carolum Chodkiewicium [...] de Carolo duce Sudermanniae S.R.M. perduelli [...] sub Kyrkholmum reportata, narratur, Vilnae 1606 k. G v, Hv; Brückner A., Źródła do dziejów literatury i oświaty polskiej, „Bibl. Warsz.” 1896 t. 1 s. 430; Cod. Regni Pol. et M. Duc. Lit., V 395–8; Czaplewski P., Polacy na studiach w Ingolsztacie, P. 1914 s. 25–6; Lietuvos Vyriausiojo Tribunalo sprendimai 1583–1655, Wyd. V. Raudeliūnas, A. Baliulis, Vilnius 1988; Die Matrikel der Albertus-Universität zu Königsberg, Hrsg. G. Erler, Leipzig 1910 I 63–4; Die Matrikel des Gymnasiums zu Elbing (Matricula Gymnasii Elbingensis), Hrsg. H. Abst, Danzig 1936 XIX 26–7; Die Matrikel der Ludwig-Maximilians-Universität Ingolstadt-Landshut-München, Hrsg. G. von Pölnitz, München 1937 kol. 1073–4, 1079; Metryka Vjalikaga knjastva Litouskaga, nr 70 (1582–1585), Oprac. A. A. Miacielski, Minsk 2008; Monumenta Reformationis Polonicae et Lithuanicae, Wil. 1911 I, Wil. 1913 IV z. 1; Oljanczyn D., Zur Frage der Generalkonföderation zwischen Protestanten und Orthodoxen in Wilna 1599, „Kyrios” Bd. 1: 1936 s. 29–46, 203–4; Opis dokumentov Vilenskago Centralnago Archiva drevnich aktovych knig, Vilʼna 1901 I; Opisanie rukopisnago otdelenija Vilenskoj Publičnoj Biblioteki, Vilʼna 1906 V 48–52; Pamjatniki diplomatičeskich snošenij Moskovskago Gosudarstva s Polʼsko-Litovskim Gosudarstvom, T. 4, „Sbornik Imperatorskago russkago istoričeskago obščestva” T. 137: 1912; Pergamentų katalogas, Wyd. R. Jasas, Vilnius 1980 nr 871; Rusʼka (Volynsʼka) Metryka. Regesty dokumentiv Koronnoï kanceljariï dlja ukraïnsʼkych zemelʼ (Volynsʼke, Kyïvsʼke, Braclavsʼke, Černihivsʼke vojevodstva) 1569–1673, Kyïv 2002; Script. Rer. Pol., VIII; Vol. Const., II vol. 2, III vol. 1; Wilnianie. Żywoty siedemnastowieczne, Oprac. D. Frick, W. 2008; – AGAD: Arch. Radziwiłłów, Dz. II nr 411, 632, 915, Dz. V nr 16065, nr 16067 s. 25–6, nr 16068 (w inwentarzu błędnie odczytane imię żony), Dz. XXIII 98 plik 5 s. 187, Metryka Kor., t. 170 k. 281v–2v; B. Czart.: rkp. 113 s. 530, rkp. 115 s. 581–2, rkp. 217 s. 221–2, rkp. 1352 (Herbarz lit. W. Kojałowicza tzw. Nomenclator) s. 315, rkp. 2244 s. 29–35; B. Kórn.: rkp. 289 s. 159–62; B. Narod.: BOZ, rkp. 960 s. 76; B. Nauk. PAU i PAN w Kr.: rkp. 3335 k. 105; Lietuvos mokslų akademijos biblioteka w Wil.: F. 1–579, F. 16–96 k. 95–6, 99, 120v, 131, 169v, 174; Lietuvos nacionalinė Martyno Mažvydo biblioteka w Wil.: F. 93 nr 333, 356, 1339–1348, 1350, 1731–1734, 1737; Rossijskij gosudarstvennyj archiv drevnich aktov w Moskwie: F. 389 (Metryka Lit.) nr 83 k. 117–18, nr 85 k. 40v–1, nr 90 k. 161–1v, nr 91 k. 374v, nr 92 k. 188, nr 99 k. 10–10v, nr 102 k. 111–11v, nr 580 k. 248–8v, F. 1603 op. 4 nr 3507 k. 12–12v; Vilniaus universiteto biblioteka w Wil.: F. 7 k. 503–6, F. 59–16 k. 111v–13.
Henryk Lulewicz